Οι αμφιλεγόμενες φωτογραφίες της Καισαριανής 1944 και οι κίνδυνοι παραπληροφόρησης.
Είναι Κυριακή πρωί. Με τον πρώτο καφέ στο χέρι, μπαίνω στο Facebook. Σαν χείμαρρος εμφανίζονται παρόμοιες αναρτήσεις και πλημμυρίζουν το feed μου με λίγο-πολύ τις ίδιες φωτογραφίες (κάποιες επιχρωματισμένες, κάποιες σε παραλλαγές σέπια) που φέρονται να απεικονίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 Ελλήνων λίγο πριν εκτελεστούν από τους Γερμανούς στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής το 1944.
Είναι αυθεντικές οι φωτογραφίες αυτές; Όταν γράφονταν αυτές οι γραμμές δεν το γνωρίζαμε. Αμφιβάλλω πολύ αν θα το γνωρίζουμε μέσα στις επόμενες ημέρες, εβδομάδες ή και μήνες.
Το σίγουρο είναι ότι δεν μπορούμε και δεν θα μπορούμε να αποδείξουμε ότι είναι αυθεντικές κοιτώντας την ψηφιακή ή ψηφιοποιημένη εκδοχή τους από τον καναπέ του σπιτιού μας. Για να το αποδείξουμε θα χρειαστεί να τις πάρουν στα χέρια τους οι ειδικοί που έχουν περάσει τη ζωή τους μελετώντας και εξασκώντας την πιστοποίηση ή συντήρηση φωτογραφιών και άλλων ιστορικών τεκμηρίων.
Εάν είναι αυθεντικές, θα πρόκειται για σημαντικό εύρημα; Ναι, απολύτως σημαντικό, όχι μόνο για τους απογόνους των θυμάτων ή για τους ιστορικούς, αλλά για την κοινωνία συνολικά.
Είναι, ωστόσο, ταυτόχρονα εντυπωσιακό το ότι υλικό τέτοιας ιστορικής σημασίας και αξίας κατάφερε να παραμείνει κρυφό σε κάποιο σεντούκι για 82 ολόκληρα χρόνια και εμφανίζεται διεθνώς μόλις τώρα, κατά σύμπτωση σε μια εποχή στην οποία, μέσα σε δέκα λεπτά, ο οποιοσδήποτε αργόσχολος, ανειδίκευτος, κερδοσκόπος (ή πράκτορας οργανωμένων συμφερόντων και επιδιώξεων), μπορεί με ένα από τα δεκάδες δωρεάν εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης όπως το Midjourney να παράγει χιλιάδες τέτοιου είδους «ιστορικές» και απολύτως αληθοφανείς «φωτογραφίες».
Σημαίνει αυτό ότι οι φωτογραφίες είναι κατασκευασμένες; Όχι απαραίτητα.
Σημαίνει όμως, απαραίτητα, ότι πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί και επιφυλακτικοί όταν μοιραζόμαστε και ουσιαστικά διαδίδουμε πολλαπλασιαστικά, δημοσίως, τέτοιο υλικό, ειδικά όταν φέρεται να παρουσιάζει αναγνωρίσιμα πρόσωπα ανθρώπων λίγες στιγμές πριν τον θάνατό τους, χωρίς καν να αναρωτηθούμε: Ποιος δημιούργησε το υλικό αυτό και πώς; Ποιες είναι οι πηγές και η πορεία του; Πώς και πού βρέθηκε; Γιατί εμφανίζεται τώρα; Και, εφόσον είναι όντως αυθεντικό, ποιος είναι ο δεοντολογικά και επιστημονικά σωστός τρόπος δημοσίευσης του; Πώς πρέπει να επικοινωνηθεί αυτό το υλικό στις οικογένειες και τους απογόνους των εμπλεκομένων;
Το τεκμήριο της αυθεντικότητας βαραίνει αυτόν που τις παρουσιάζει και που, μάλιστα, φέρεται να προσπαθεί να τις πουλήσει για να βγάλει κέρδος.
Ας κάνουμε μια υπόθεση εργασίας, απλώς για τη συζήτηση. Ας υποθέσουμε ότι οι φωτογραφίες αυτές ήταν πλαστές – είτε για οικονομικό κέρδος, είτε για την εξυπηρέτηση κάποιας άλλης επιδίωξης. Ποια είναι η ανθεκτικότητα μιας κοινωνίας που, με μια απάτη που μπορεί να οργανώσει ο οποιοσδήποτε στον κόσμο, πιστεύει, φορτίζεται συναισθηματικά, και διαδίδει μαζικά κατασκευασμένο υλικό μέσα σε λίγες ώρες;
Αν τόσο εύκολα και γρήγορα το ελληνικό Facebook παίρνει φωτιά για την Καισαριανή του 1944, τι ακριβώς θα γίνει όταν θα αρχίσουν να κυκλοφορούν πλαστές φωτογραφίες, βίντεο και άλλα ντοκουμέντα για προσωπικότητες του σήμερα; Για πολιτικούς αρχηγούς ή υποψηφίους; Για δημοσιογράφους ή δημόσια πρόσωπα; Φωτογραφίες ή βίντεο που θα απεικονίζουν κινήσεις και πράξεις των ενόπλων δυνάμεων, είτε των δικών μας, είτε κάποιου εχθρού, ή γεγονότα σε κάποιον τόπο αρκετά απομονωμένο ή μακρινό ούτως ώστε να μας είναι προσωρινά αδύνατο να διαπιστώσουμε την αλήθεια;
Δεν είμαστε έτοιμοι για αυτό που συμβαίνει ήδη. Ο τρόπος με τον οποίον έγινε ο αποχαρακτηρισμός των αρχείων Έπσταϊν, με την ανεξέλεγκτη διασπορά, από διαφορετικές διαδικτυακές πηγές, χιλιάδων ή εκατομμυρίων μηνυμάτων, επιστολών, φωτογραφιών κ.λπ., με την (νομικώς και ηθικώς εντελώς προβληματική) δημοσιοποίηση ονομάτων και ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων χιλιάδων ανθρώπων, που δεν κατηγορούνται για τίποτα πέραν της (οποιουδήποτε είδους) ακούσιας ή εκούσιας επικοινωνίας με τον Έπσταϊν, θα έπρεπε να μας προβληματίσει και να μας προϊδεάσει για αυτό που θα ακολουθήσει.
Βλέπουμε καθημερινά τα feed μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να έχουν μετατραπεί σε έναν οχετό ψεύτικων ειδήσεων, φωτογραφιών και βίντεο. Αν δεν μας νοιάζει η αλήθεια, αν το μόνο που μας νοιάζει είναι το να πάρουμε ένα γρήγορο συναισθηματικό high ντοπαμίνης ή αδρεναλίνης και να εκτονωθούμε για να περάσει η μέρα, τότε εντάξει. Αν όμως μας νοιάζει το να επιβιώσουμε ως είδος και ως κοινωνία, τότε θα πρέπει όλοι μας να γίνουμε πολύ σύντομα πολύ πιο προσεκτικοί και πολύ πιο καχύποπτοι με το υλικό που περνάει μπροστά από τα μάτια μας.
Έχουμε πίσω μας έναν πολιτισμό αιώνων με επιστήμονες και επαγγελματίες σε δεκάδες πεδία όπως η ιστορία, η αρχαιολογία, η πολιτική επιστήμη, η κοινωνική έρευνα, η αρχειονομία και η τεκμηρίωση, η δημοσιογραφία, η ιστορία και συντήρηση έργων τέχνης, η πολιτική προστασία, ο ψηφιακός εγγραματισμός. Έχουμε επενδύσει χρόνο, χρήματα και ανθρώπινες ζωές σε αυτά τα πεδία, ούτως ώστε να ζούμε σε μία οργανωμένη, συντεταγμένη κοινωνία. Σήμερα είναι οι φωτογραφίες της Καισαριανής του 1944. Αύριο μπορεί να είναι κάτι πολύ πιο άμεσο, πολύ πιο σοβαρό. Η επιβίωση μας κυριολεκτικά βασίζεται στην κριτική σκέψη μας και στην τήρηση νόμων, δεοντολογιών και επιστημονικών διαδικασιών που αναπτύξαμε για καλούς λόγους.
13°
