Γιατί τόσοι άνθρωποι νιώθουν επαγγελματικά εξουθενωμένοι;

Οι περισσότεροι άνθρωποι φαντάζονται την επαγγελματική εξουθένωση σαν κάτι θεαματικό, δραματικό, σχεδόν κινηματογραφικό: κρίση, κατάρρευση, burnout, παραίτηση. Και σε κάποιες περιπτώσεις είναι έτσι ακριβώς.  

Η πιο συχνή μορφή επαγγελματικής εξουθένωσης όμως είναι κάτι διαφορετικό και συνήθως δεν έχει ενδείξεις έκτακτης ανάγκης. Είναι αθόρυβη, κοινωνικά αόρατη και απολύτως λειτουργική.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο συναντάμε επαγγελματίες που δεν φαίνεται να καταρρέουν, δεν έχουν παρορμητικά ξεσπάσματα και δεν κάνουν συζητήσεις για παραίτηση. Αντίθετα, εργάζονται στον ίδιο ρυθμό με πριν, αποδίδουν όπως πριν, απαντάνε σε όλες τις ερωτήσεις, συμμετέχουν σε όλες τις διαδικασίες και σε γενικές γραμμές φαίνονται καλά ή μάλλον «καλά».

Και ίσως αυτό το «καλά» να είναι και το πιο κουραστικό σημείο όλης αυτής της ιστορίας. Γιατί ο κεντρικός του άξονας, τουλάχιστον όπως περιγράφεται από ανθρώπους που το βιώνουν, είναι μια βαθύτατη αίσθηση αποσύνδεσης. Κάποιοι το περιγράφουν ως συναισθηματικό πάγωμα, άδειασμα, μούδιασμα, flatness,  ματαιότητα και πολλά πολλά άλλα.

Στην ψυχολογία, αυτό το φαινόμενο δεν περιγράφεται ως κρίση. Περιγράφεται ως κάτι πολύ πιο ήσυχο και γι’ αυτό πιο δύσκολο να αναγνωριστεί. Συχνά μεταφράζεται σε:

• «Νιώθω λίγο σαν να παρακολουθώ τη ζωή μου απέξω»
• «Κάθε μέρα είναι ακριβώς η ίδια με την προηγούμενη»
• «Κάνω ό,τι είναι να κάνω και φεύγω»

Ο όρος emotional blunting σημαίνει ότι τα συναισθήματα δεν εξαφανίζονται, αλλά χάνουν την έντασή τους. Δεν χαίρεσαι πολύ, δεν στεναχωριέσαι πολύ, δεν ενθουσιάζεσαι, δεν απογοητεύεσαι βαθιά. Όλα μοιάζουν κάπως επίπεδα. Σαν να ζεις με τον ήχο χαμηλωμένο.

Ο όρος depersonalization περιγράφει την αίσθηση σαν να λειτουργείς, αλλά από απόσταση. Σαν να παρακολουθείς τον εαυτό σου να δουλεύει, να μιλάει, να απαντάει, χωρίς να νιώθεις ότι συμμετέχεις πραγματικά. Δεν είναι ότι δεν είσαι εκεί απλά (όσο απλό μπορεί να είναι αυτό) ότι δεν είσαι μέσα.

Τέλος, το disengagement είναι η σταδιακή απώλεια σύνδεσης με αυτό που κάνεις. Δεν το μισείς απαραίτητα. Απλώς, δεν σε αφορά, δεν σε ακουμπά, δεν σου λέει κάτι. Κάνεις αυτά που πρέπει, αλλά χωρίς ουσιαστική εσωτερική συμμετοχή.

Όλα αυτά μαζί δεν συνθέτουν μια εικόνα κατάρρευσης. Συνθέτουν όμως κάτι πιο ύπουλο, μια αργή απομάκρυνση από την ίδια την εμπειρία της καθημερινότητας.

Το ανθρώπινο νευρικό σύστημα δεν είναι φτιαγμένο μόνο για να αντέχει. Είναι φτιαγμένο να αναζητά νόημα, κατεύθυνση και προσανατολισμό, σκοπό. Όταν αυτά λείπουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, δεν μπαίνουμε απαραίτητα σε red alert mode. Μπαίνουμε όμως σε λειτουργία εξοικονόμησης. O εσωτερικός μηχανισμός παύει να αναζητά λύσεις και αρχίζει να περιορίζει την εμπλοκή του. Freeze.

Κάποιες χρήσιμες ερωτήσεις για μια πρώτη προσπάθεια «ξεπαγώματος» θα μπορούσαν να είναι οι εξής:

• Πού φεύγει η περισσότερη ενέργειά σου μέσα στη δουλειά;
• Ποια κομμάτια της ημέρας σε εξαντλούν χωρίς να καταλαβαίνεις γιατί;
• Πότε ήταν η τελευταία φορά που ένιωσες ότι αυτό που κάνεις σε αφορά πραγματικά;
• Τι από αυτά που κάνεις σήμερα θα σου έλειπε αν σταματούσες; Τι όχι;
• Τι σου κοστίζει, αλλά το έχεις πια συνηθίσει;

Η επαγγελματική εξουθένωση δεν έρχεται μόνο από τον φόρτο εργασίας. Έρχεται και από τη συναισθηματική εργασία (emotional labor), την προσπάθεια δηλαδή να ρυθμίζεις συνεχώς το πώς φαίνεσαι, πώς μιλάς, πώς αντιδράς, τι δείχνεις, την προσπάθεια να είσαι θετικός, να μην κουράζεις, να μην παραπονιέσαι, να είσαι ευέλικτος αλλά και ανθεκτικός, να είσαι team-player αλλά και self-directed.

Πολλά συμβαίνουν καθημερινά σε μια εταιρεία που πρέπει κάποιος να διαχειριστεί και πολλά είναι αυτά που απαιτούνται για να θεωρούμαστε καλοί και αποδοτικοί επαγγελματίες.

Όταν αυτό που είσαι, νιώθεις και σκέφτεσαι, πρέπει διαρκώς να φιλτράρεται για να χωρέσει σε ένα επαγγελματικό πλαίσιο, το κόστος δεν φαίνεται, αλλά συσσωρεύεται.

Πολλοί άνθρωποι που βιώνουν αυτό το είδος εξάντλησης νιώθουν και ενοχές.

«Αφού δεν περνάω τόσο άσχημα.»

«Αφού έχω δουλειά.»

«Αφού άλλοι είναι χειρότερα.»

Το να αναγνωρίσεις αυτή την εξουθένωση δεν σημαίνει αυτόματα ότι πρέπει να παραιτηθείς. Σημαίνει πρώτα απ’ όλα να σταματήσεις να την αγνοείς.

Πολλοί άνθρωποι δεν χρειάζονται καν νέα δουλειά, χρειάζονται ίσως μια νέα σχέση με τη δουλειά τους. Έχουμε μάθει να μιλάμε για δουλειές σαν να είναι απλώς ρόλοι, θέσεις, job description και καθήκοντα. Για τους περισσότερους όμως ανθρώπους η δουλειά δεν είναι μόνο αυτό που κάνουν. Είναι αυτό στο οποίο δίνουν τον περισσότερο χρόνο, την περισσότερη προσοχή, τη μεγαλύτερη νοητική ενέργεια της ζωής τους.

Και όταν αυτό το κομμάτι αδειάζει, δεν είναι υπερβολή να το παίρνεις στα σοβαρά. Είναι εσωτερική νοημοσύνη.