Η ενοχή ως βασικό πολιτισμικό στοιχείο

Στη διαπαιδαγώγηση μας το να είμαστε ευγενικοί, ταπεινοί, μετριόφρονες, αποτελούν κεντρικές αξίες της πολιτισμικής καταγωγής είτε αυτές προέρχονται από την αρχαιοελληνική είτε από την ορθόδοξη παράδοση. Βασικά η διαπαιδαγώγηση μας εξακολουθεί να στηρίζεται στην κοινωνική ηθική η οποία εμπεριέχει την ενοχή ως κεντρικό πολιτισμικό στοιχείο. Αποτελεί μάλιστα «κοινωνική παραφωνία», ακόμα και σήμερα, κάποιος ή κάποια, να εμφανίζει έναν εγωκεντρικό εαυτό ο οποίος δεν υπολογίζει τον κοινωνικό περίγυρο και δεν δίνει σημασία στις κοινωνικές σημασίες. Παρόλα αυτά, εδώ και κάποια χρόνια και κυρίως μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1980, άρχισε να εμφανίζεται συστηματικά ως κοινωνικοπολιτισμικό δεδομένο η αλαζονική προσωπικότητα. Ένας ανθρώπινος χαρακτήρας όπου τα ναρκισσιστικά στοιχεία υπερτερούν κατά πολύ των ενοχικών και όπου η κοινωνική συνείδηση υποχωρεί παραχωρώντας τη θέση της στον ατομικισμό. Αυτά τα στοιχεία τα οποία αναδείκνυαν έναν άλλον τύπο ανθρώπου εμφανίστηκαν και σε κοινωνικούς χώρους ανηλίκων παιδιών και εφήβων, π.χ. παιδικά πάρτι, σχολεία. Βασικά άλλαζε σταδιακά το νόημα της συμμετοχής στην κοινωνική ζωή για όλους. Ο καθένας είτε ως άτομο είτε ως οικογένεια «απελευθερωμένος» από την ευθύνη της ενοχής απομακρυνόταν από την κοινωνική ευθύνη και υποχρέωση. Έτσι, φτάσαμε κάποια στιγμή τα αυθαίρετα κτίσματα να αποτελούν ίσως και την πλειονότητα των κτιριακών κατασκευών πανελλαδικά, ενώ η φοροδιαφυγή να έχει την ίδια αξία με το σύνολο των νόμιμων εσόδων. Κάπως έτσι, το γεγονός ότι στο ακριβότερο πολεοδομικά μέρος της Αττικής εμφανίστηκαν 7.000 ιδιοκτήτες να παρανομούν- εδώ και χρόνια και σε γνώση όλων- με αποτέλεσμα να πλημμυρίσει με λύματα μια ολόκληρη περιοχή, δεν αποτελεί παρά το χρόνιο σύμπτωμα μιας κοινωνικής παθολογίας σε μαζικό επίπεδο που δείχνει και το μέγεθος της κοινωνικής αδιαφορίας, αλλά και διαπλοκής.

Σήμερα 50 χρόνια από την μεταπολίτευση, η δημοκρατία με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης και ευημερίας μοιάζει να υστερεί τόσο σε θεσμικό όσο και σε ατομικό επίπεδο, αφού το ίδιο το κράτος θεσμικά συντηρεί αυτού του τύπου την κοινωνική διάκριση σε ασίγαστη συνεργασία με κάθε είδους κοινωνικούς παραβάτες.

Πρόκειται για μια κατάσταση η οποία όσο δεν αντιμετωπίζεται θεσμικά θα διαιωνίζεται και θα αναπαράγεται κάθε φορά και με μεγαλύτερη ένταση. Πρόκειται για ένα φαινόμενο το οποίο δεν αφορά μόνον εμάς αλλά παρατηρείται και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, όπου και οι μεγάλες αποκλίσεις προτεινόμενων πολιτικών της αντιπολίτευσης από την τρέχουσα πραγματικότητα, όπως π.χ. στη Γαλλία όπου μεγάλη μερίδα του πληθυσμού αδυνατεί να αντιληφθεί το γεγονός ότι το κράτος για να εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να στηρίζει τους κοινωνικά αδύναμους έχει ανάγκη από την αυτοσυντήρηση του. 

Πρόκειται για ένα ζήτημα το οποίο φέρνει στην επικαιρότητα το θέμα της απουσίας αποδοχής ενός κεντρικού πλαισίου υποχρεώσεων και ευθυνών, από το κράτος για τους πολίτες, η βάση του οποίου οφείλει να έχει ως αναφορά την ηθική συνείδηση και την κοινωνική αλληλεγγύη.

Αυτό το πλαίσιο μπορεί συχνά να αντιπαρατίθεται σε διάφορα οικονομικά αιτήματα, συνδικαλιστικά προνομιούχα, και ως εκ τούτου κοινωνικά δελεαστικά και εύπεπτα, ωστόσο κοινωνικο-ηθικά και πολιτισμικά ανήθικα. Γιατί κανένας δεν έκατσε να σκεφτεί για ποιο λόγο θα πρέπει ένας γονιός, στη γιορτή των γενεθλίων του παιδιού του, να είναι υποχρεωμένος να κάνει κι εκείνος δώρα στα καλεσμένα παιδιά (Κ.Καστοριάδης).