O 21ος αιώνας και τα μη επιλύσιμα πολυώνυμα

Είναι ο κόσμος του 21ου αιώνα πιο ταραγμένος απ’ αυτόν του 20ού; Είναι άραγε πιο ταραγμένος κι από εποχές που χάθηκαν στην ομίχλη του χρόνου; Η απάντηση εξαρτάται από το πώς μετράμε την ταραχή του: αν τον συγκρίνουμε με τον 20ό αιώνα των δύο παγκοσμίων πολέμων, των κρίσιμων στιγμών του Ψυχρού Πολέμου και των πολυαίμακτων συγκρούσεων διά πληρεξουσίου, η ανθρωπότητα φαίνεται να έχει επιτύχει κάποιον βαθμό αταραξίας. Αν θυμηθούμε τα δικτατορικά καθεστώτα, τους λιμούς και τις επιδημίες σε όλη την ιστορία της νεωτερικότητας, ίσως καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η ανησυχία που μας κατακλύζει τα τελευταία χρόνια είναι αδικαιολόγητη.

Αλλά δεν είναι. Μολονότι το αίσθημα της αβεβαιότητας είναι συνυφασμένο με την ανθρώπινη ζωή, την ατομική και συλλογική —ακόμα και κατά τη διάρκεια των δεκαετιών της ειρήνης και της ανάπτυξης, αντιμετωπίζαμε φρικαλεότητες, απειλές πυρηνικού ολέθρου, ηθικό πανικό, πολιτιστικούς πολέμους— ο 21ος αιώνας μοιάζει με πολυώνυμο πέμπτου βαθμού· όχι απλώς δυσεπίλυτο· απελπιστικά μη επιλύσιμο. Ο κόσμος δεν έγινε «χειρότερος»· έγινε όμως πιο περίπλοκος. Αν και οι «πολλαπλές νεωτερικότητες» είναι ένας μύθος ανάμεσα σε πολλούς, η μετατόπιση της γεωπολιτικής ισχύος από τον Ατλαντικό προς τον Ειρηνικό και τον Παγκόσμιο Νότο είναι πραγματικότητα — προς το παρόν τουλάχιστον. Διότι, αργά ή γρήγορα, οι καινούργιες οικονομίες που έχουν ευνοηθεί από την έξαψη της παγκοσμιοποίησης θα αναγκαστούν να μεταμορφωθούν από ανελεύθερες δημοκρατίες, ανοκρατίες και μονοκομματικά κράτη σε κοινωνίες οικουμενικών αξιών, άρα η γεωγραφία ίσως παίζει μικρότερο ρόλο.

Ο 21ος αιώνας και η νέα παγκόσμια αβεβαιότητα

Η αμφισβήτηση της νεωτερικότητας δυτικού τύπου και η απόρριψη της «παγκοσμιοποίησης των δυτικών αξιών» συνδυάζεται με τη μίμηση της Δύσης: άπαντες οι παίκτες που αρνούνται τον ρόλο του παθητικού θεατή και διεκδικούν ισότιμο ρόλο στη διαμόρφωση των παγκόσμιων κανόνων, είτε βρίσκονται στην Ασία είτε στη Νότια Αμερική, ακολουθούν διαδρομές παρόμοιες μ’ εκείνες των δυτικών χωρών, διαπράττοντας παρόμοια σφάλματα. Έτσι, η ευημερία επεκτείνεται και αυξάνεται μαζί με ιλιγγιώδεις ανισότητες: οι φτωχοί γίνονται λιγότερο φτωχοί και οι πλούσιοι πλουσιότεροι· μερικοί πλούσιοι, το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού, αποκτούν άσεμνα πλούτη· τα άσεμνα πλούτη εκτοξεύουν τυχάρπαστα άτομα στην κορυφή της παγκόσμιας εξουσίας. Αποτέλεσμα: ολιγαρχία, πλουτοκρατία, κακιστοκρατία· ο καπιταλισμός που παίρνει την οδό της απωλείας. Πράγμα που ίσως υπογραμμίζει ότι ούτε η τακτική της Multi-alignment ούτε η διεύρυνση των BRICS μπορούν να αποδώσουν καρπούς χωρίς την ανάπτυξη της δημοκρατίας στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου ή σ’ εκείνες που κάποτε, κατά την ορολογία του Alfred Sauvy, χαρακτηρίζαμε Τρίτο Κόσμο. Οι παγκόσμιοι κανόνες τους οποίους επιδιώκουν να διαμορφώσουν αυτοί οι παίκτες της Ανατολής ή των παρυφών της Δύσης θα εφαρμοστούν και θα εξασφαλίσουν ειρήνη, συνεργασία και ευημερία μόνον αν προκύψουν από δημοκρατικές ηγεσίες με checks and balances.

Γεωπολιτικές ανατροπές, πόλεμοι και η εποχή της πολυκρίσης

Μερικές πρόσφατες εξελίξεις ταράζουν την υποτιθέμενη μακαριότητα ακόμα κι εκείνων που είχαν την τύχη να γεννηθούν στις περιοχές με δημοκρατικές ηγεσίες και υψηλούς δείκτες ανθρώπινης ανάπτυξης. Συνήθως, οι πρώτες εξελίξεις που επισημαίνουμε όταν μιλάμε για τη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου σχετίζονται με τις διαδικασίες και τα επακόλουθα της κατάρρευσης του κομμουνισμού (η οποία τάραξε, ποικιλοτρόπως, τον μισό πλανήτη), μεταξύ των οποίων είναι ο πολυπολικός κόσμος που προέκυψε, χωρίς σαφείς κόκκινες γραμμές και χωρίς σαφείς κανόνες διαχείρισης κρίσεων. Αυτή η χιλιοειπωμένη επισήμανση ισχύει ακόμα: ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» πέθανε και μεταμορφώθηκε σε εξίσου αυταρχικά δόγματα και κινήματα που, καθώς αγωνίζονται για την επιβολή του Καλού, προκαλούν υπερσυντηρητικές ανακρούσεις. Στο μεταξύ, αναδύθηκαν νέες μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις που δρουν άλλοτε αυτόνομα, άλλοτε μέσω ευκαιριακών και ρευστών συμμαχιών, ενώ, ταυτοχρόνως αναζωπυρώθηκε η σύγκρουση των πολιτισμών με θρησκευτική θεμελίωση: μπροστά στην πολιτική και πολιτιστική διελκυστίνδα Ανατολής-Δύσης από το 1917 μέχρι το 1990, αυτή η σύγκρουση εμφανίζεται μη διαχειρίσιμη διότι δεν εμπλέκει μόνο πολιτικοοικονομικά οράματα, αλλά θεάσεις του επίγειου και επουράνιου σύμπαντος· υπερβολικά μεγάλη φιλοδοξία για προσηλυτισμό, υπερβολικά μεγάλο χάσμα για συμφιλίωση.

Πρόκειται για μια προαιώνια, κυμαινόμενη διαμάχη που εγκιβωτίζεται στο σύγχρονο σύστημα εξόντωσης του Άλλου, το οποίο περιλαμβάνει υβριδικό πόλεμο, φτηνότερο από τον κλασικό των τεθωρακισμένων, λίγο πιο παρατεταμένο χρονικά αλλά όχι λιγότερο αποτελεσματικό: σήμερα, οι κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και οι εκστρατείες παραπληροφόρησης (deepfakes, bots, trolls) από το εσωτερικό και το εξωτερικό, έχουν θολώσει τα κριτήρια φιλίας και εχθρότητας, έχουν διευκολύνει την τρομοκρατία και έχουν ενθαρρύνει τον εξτρεμισμό. Mε συνέπεια οι δυτικές κοινωνίες να πάσχουν από διάβρωση της κοινωνικής τους συνοχής· από χαρακτηριστική απουσία εσωτερικής συναίνεσης, η οποία επιδεινώνεται μέσω ισχύος Cyber and Tech από το εξωτερικό. Mε λίγα λόγια, αν στον 20ό αιώνα η υπαρξιακή απειλή ήταν ο πυρηνικός πόλεμος, στον 21ο αιώνα προστέθηκαν απειλές που δεν αναγνωρίζουν σύνορα και δεν επιλύονται με στρατιωτικά μέσα: η κλιματική κρίση, η εξάντληση των πόρων, η ταχύτητα των τεχνολογικών εξελίξεων —που πιθανώς υπερβαίνει την ικανότητα προσαρμογής των ανθρώπινων κοινωνιών— η δυσπιστία έναντι των θεσμών, η ενίσχυση του ιδεολογικού και θρησκευτικού εξτρεμισμού αναφέρονται συχνά μεταξύ των παραγόντων αυτού του κόσμου, η πρόσληψη του οποίου ως «ταραγμένου» οφείλεται, μεταξύ άλλων, στην υπερ-συνδεσιμότητα, στην ακαριαία μετάδοση των πληροφοριών και της προπαγάνδας.

Γίνεται λόγος για «πολυκρίση». Η κρισολογία είναι κι αυτή μέρος της ανθρώπινης κατάστασης. Ωστόσο, αν νιώθουμε διαρκώς σε κρίση, και μάλιστα σε πολυκρίση, δηλαδή στη δίνη πολλαπλών διαφορετικών κρίσεων που εκδηλώνονται ταυτοχρόνως, αλληλεπιδρούν και αλληλοενισχύονται, η έννοια της κρίσης ακυρώνεται. Εξάλλου, ό,τι βιώνεται ως κρίση από έναν παίκτη, μπορεί βεβαίως να μη βιώνεται ως τέτοια από έναν άλλο. Σίγουρα η 11η Σεπτεμβρίου 2001, μια «κρίση ασφαλείας» των ΗΠΑ, προκάλεσε αδιέξοδες συγκρούσεις στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ· η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία επισφράγισε τη ρήξη της Ρωσίας με την Ευρώπη· η σύγκρουση του Ισραήλ με τη Χαμάς και η ευρύτερη περιφερειακή κλιμάκωση αποσταθεροποίησαν περαιτέρω τις διεθνείς ισορροπίες. Αλλά, η πολιτική οικονομία και η γεωπολιτική έχουν ως στόχο την επίλυση «κρίσεων» και μαζί τη σχετικοποίησή τους: πράγματι, η χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-2008 κλόνισε το τραπεζικό σύστημα και πυροδότησε (εν μέρει) την κρίση χρέους της Ευρωζώνης του 2010-2018, πλην όμως δύσκολα μπορεί να συγκριθεί με τη Μεγάλη Ύφεση του 1929, που διήρκεσε πάνω από επτά πολύ δύσκολα χρόνια. Κάτι παρόμοιο μπορεί να ειπωθεί για την πανδημία COVID-19 (2020-2022): αναμφισβήτητα ήταν μια τρομερή υγειονομική κρίση, που επιπλέον είχε αντίκτυπο στις εφοδιαστικές αλυσίδες και στην εργασία· όμως, μόλις σαράντα χρόνια νωρίτερα, είχε ενσκήψει η κρίση του AIDS, μια τραγωδία με αντίκτυπο στα ήθη και τη νομοθεσία.

Social media, παραπληροφόρηση και κρίση εμπιστοσύνης στη δημοκρατία

Εκτός του ότι δεν είναι όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε «κρίσεις», οι κρίσεις δεν γίνονται απαραιτήτως συχνότερες ή σοβαρότερες. Απλώς, ο σύγχρονος άνθρωπος έχει περισσότερες υλικές απαιτήσεις, χαμηλότερο επίπεδο αντοχής σε αντιξοότητες και λιγότερη εμπιστοσύνη στα πολιτικά κόμματα, στο «κράτος», στα συμβατικά μέσα ενημέρωσης, στους διεθνείς οργανισμούς· ακόμα και έναντι της επιστήμης δείχνει αψηφισιά, κυρίως εξαιτίας των κακών ηγεσιών —μία εκ των επιπτώσεων του εκδημοκρατισμού με κατεύθυνση τη γενικευμένη μετριότητα— και της επιρροής των social media, στα οποία εκρήγνυται το ηφαίστειο των γνωμών. Αν και πάντοτε υπήρχαν εκτεταμένα κοινωνικά στρώματα που αμφισβητούσαν τον ορθολογισμό, η μεταφυσική ξεπροβάλλει ακόμα και σε κοινωνίες που είναι θεμελιωμένες στο πνεύμα της λογικής. Ο πολίτης αυτών των κοινωνιών τείνει να αντικατασταθεί από τον άνθρωπο Εγώ-Εμένα-Δικό μου (I, me, my, mine), ένα πλάσμα της ψηφιακής σφαίρας και των social media, πέρα και έξω από κάθε «λογική»: ο άνθρωπος που φωτογραφίζει τον εαυτό του και που ακολουθεί influencers αποτελεί τη μεγαλύτερη αλλαγή του 21ου αιώνα.

Το σίγουρο είναι ότι στην ανθρώπινη Ιστορία η κάθε νέα γενιά δεν αντλεί μαθήματα από την προηγούμενη· το κοντέρ μοιάζει να μηδενίζεται ξανά και ξανά: και είναι τέτοια η άγνοια και η αδιαφορία για το παρελθόν ώστε οι Γενιές Ζ και Α, αν και πιστεύουν ότι εφηύραν τις ανθρώπινες αξίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα, παρατηρούν τον σύγχρονο κόσμο ως συνεχώς επιδεινούμενο. Μαζί με τον άνθρωπο που έχει μεταλλαχθεί σε φωτογράφο selfies, τις τελευταίες δεκαετίες έχει μεταλλαχθεί η πρόσληψη του παρελθόντος και του μέλλοντος: η χαμηλή κοινωνική αισιοδοξία που φαίνεται ότι αναδεικνύεται σε κυρίαρχο συναίσθημα ευνοεί την πραγμάτωση αυτοεκπληρούμενων προφητειών και ενισχύει μιαν αμφίσημη νοσταλγία. Παραλλήλως, το γεγονός ότι από το 1945 η Ευρώπη αποφάσισε να καταστείλει τα καταστροφικά και αυτοκαταστροφικά ανθρώπινα ένστικτα προασπίζοντας την υπόθεση της ειρήνης και της μετριοπάθειας επισύρει σήμερα κατηγορίες για δειλία· δεν είναι λίγοι όσοι την παρομοιάζουν με μια γριά που σέρνει τις παντόφλες της.

Η Ευρώπη και οι προκλήσεις της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής

Αυτή η απαξίωση της Ευρώπης είναι επικίνδυνη για τη διεθνή ισορροπία και για το δημοκρατικό πολίτευμα: πρώτον, διότι έτσι αμαυρώνεται το καλύτερο κοινωνικό πρότυπο που έχουμε επιτύχει —η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία— και, δεύτερον, διότι η διαδικασία της σπίλωσης δεν προέρχεται μόνο από εξωτερικούς αντιπάλους και ανταγωνιστές, αλλά από τον ίδιο τον ευρωπαϊκό πυρήνα. Οι Ευρωπαίοι στρέφονται εναντίον του εαυτού τους περίπου όπως συνέβαινε κατά τη διάρκεια των αντιαποικιοκρατικών αγώνων, όταν οι ήδη πολωμένες (φιλο- και αντι-κομμουνιστικές) ευρωπαϊκές κοινωνίες είχαν διχαστεί μπροστά στην υποχώρηση της δυτικής ισχύος στον κόσμο. Η δημοκρατία, ως πολυφωνία, ως πλουραλισμός, περιλαμβάνει όλα τα στοιχεία που μπορούν να την καταλύσουν: στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη η επίθεση στη δημοκρατία δεν απαιτεί πλέον απειθή στρατεύματα και θερμοκέφαλους πραξικοπηματίες· το ίδιο το σύστημα γεννά τερατώδεις παραμορφώσεις. Ο ισλαμιστικός εισοδισμός στη Δύση, η ισλαμοαριστερά, η εξτρεμιστική δεξιά, μέρος της οποίας είναι προσκολλημένο στα ολοκληρωτικά συστήματα του 20ού αιώνα, η εγκατάλειψη της πολιτικής της αφομοίωσης και η εφαρμογή της πολυπολιτισμικότητας, η ιδεολογία woke, o επίμονος εθνικισμός, η εξίσου επίμονη ενοριακή νοοτροπία, η άνοδος αχρείων σε θέσεις εξουσίας συμβαίνουν σε πλαίσιο δημοκρατικής νομιμότητας, ανθρωπίνων δικαιωμάτων και μακράς παράδοσης θεσμών.

Δεν ζούμε ούτε στον πιο βίαιο ούτε στον πιο «παράλογο» αιώνα της Ιστορίας· ζούμε όμως στον πιο γρήγορο· καμιά φορά, η ταχύτητά του δίνει την εντύπωση ενός rollercoaster. Την ίδια στιγμή, ο χρόνος μένει μετέωρος για τις μεγάλες γεωπολιτικές cold cases: το Κυπριακό Ζήτημα θεωρείται χαμένη υπόθεση, αλλά κανείς δεν τιμωρεί την Τουρκία· αντιθέτως, γίνονται όλο και περισσότερες υποχωρήσεις σε μια χώρα η συμμετοχή της οποίας στο ΝΑΤΟ και σε άλλους διεθνείς θεσμούς φαίνεται όλο και λιγότερο εύλογη. Όσο για την ισραηλινο-παλαιστινιακή διένεξη, τροφοδοτεί συνεχείς κύκλους ανάφλεξης, στους οποίους έχει προστεθεί, μεταξύ πολλών άλλων, η αστάθεια στην de facto τριχοτομημένη Συρία, η ισλαμιστική τρομοκρατία, η απόπειρα δημιουργίας πυρηνικού προγράμματος στο Ιράν και το καθεστώς των Ταλιμπάν στη Νότια Ασία. Τίποτα απ’ αυτά δεν είναι καινούργιο ή απρόβλεπτο: ίσως το λιγότερο προβλέψιμο γεγονός του 21ου αιώνα ήταν η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ ως αίτιο και ως αποτέλεσμα απαίδευτων μαζών χρονίως τροφοδοτημένων με οράματα μεγαλείου και reality shows.

Αυτή η ακροσφαλής και γελοία αμερικανική προεδρία δίνει τον τόνο της εποχής, διασπώντας περαιτέρω την οντότητα που θεωρούμε Δύση, καταπατώντας τους κανόνες των διεθνών οργανισμών, αμελώντας τα μείζονα παγκόσμια προβλήματα (ρωσική επεκτατικότητα, υπερθέρμανση του πλανήτη, παρενέργειες της τεχνητής νοημοσύνης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, στασιμότητα μορφωτικού επιπέδου) και συνάπτοντας αλλοπρόσαλλες συμμαχίες. Αν και οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν η ισχυρότερη στρατιωτική, οικονομική και τεχνολογική δύναμη στον πλανήτη, δεν παράγουν πολιτισμό, ανακυκλώνουν τον πολιτισμό ή παράγουν σκουπίδια· στην εξωτερική τους πολιτική δείχνουν να μην έχουν στρατηγικούς στόχους πέρα από τη διατήρηση μιας δήθεν μεγαλειώδους εξαιρετικότητας, στοίχημα που έχουν αναλάβει τρελοί χριστιανοί και αναίσχυντοι πλουτοκράτες.

Η γεωπολιτική αρχιτεκτονική που ορίζει τη ζωή μας στον 21ο αιώνα εκπονήθηκε πάνω στα συντρίμμια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου· τότε που η ανθρωπότητα απέκτησε για πρώτη φορά τη δυνατότητα να αυτοκαταστραφεί ολοσχερώς, ενώ παραλλήλως οικοδόμησε τους πιο σύνθετους θεσμούς παγκόσμιας διακυβέρνησης. Αλλά, ο ιστορικός χρόνος είναι λίγο βραδύτερος από τον βιολογικό — στον σύντομο βίο μας δεν συνειδητοποιούμε ούτε τις μεγάλες ανατροπές ούτε το συνεχές του ιστορικού χρόνου· το πώς ξεδιπλώνεται η αλληλουχία των γεγονότων, το πώς το ένα γεγονός φέρνει το επόμενο, με ή χωρίς ενδιάμεσες ρήξεις. Από τη μικρή γωνία στην οποία βρισκόμαστε πάνω στη Γη η θέασή μας είναι μερική, σαν να παρακολουθούμε ένα θέαμα για το οποίο πληρώσαμε το φτηνότερο δυνατό εισιτήριο.