Πανεπιστημιακές αδελφότητες: Μια (μοχθηρή) μικρογραφία των ΗΠΑ

Χαοτικά πάρτι, όμορφα κορίτσια και αγόρια, ακριβά ναρκωτικά, πολύ αλκοόλ – αν κάποιος ήθελε μια ταξική φωτογραφία των ΗΠΑ, θα έμπαινε στο κτίριο μιας πανεπιστημιακής αδελφότητας. Έτσι κι αλλιώς, το ίδιο το αμερικανικό σύστημα, μέσα από ταινίες και περιοδικά, αφηγήσεις και καταγραφές, αφήνει να εννοηθεί ότι τίποτα καλό δεν συμβαίνει στους κόλπους μιας αδελφότητας, είτε είναι ανδρική είτε γυναικεία. Και, κυρίως, σπανίως τα πράγματα δεν καταλήγουν οδυνηρά αν είσαι γυναίκα στη λάθος πτέρυγα του πανεπιστημίου.

Όμως, ας μη βιαζόμαστε να μην είμαστε αντικειμενικοί. Έχουν ιστορία οι αδελφότητες –πολιτική, κοινωνική και οικονομική–, έχουν συμβολισμούς και συσχετίσεις και κυρίως έχουν επιτελεστικότητα. Δεν είναι άμοιρες ευθυνών για τα στερεότυπα που σέρνουν εδώ και δυόμισι αιώνες από τη δημιουργία τους, δεν είναι, ωστόσο, και πάντα φορείς κακού, ασχέτως αν επανέρχονται στο προσκήνιο με αφορμή τη θηριωδία των 7 του Πανεπιστημίου Κορνέλ, που με την υπόθεση ομαδικού βιασμού φοιτήτριας αποκτά νέο φως.

Στην ουσία οι αδελφότητες είναι θεσμοί που ήδη από το 1800 επηρεάζουν βαθιά την κουλτούρα των αμερικανικών πανεπιστημίων και συντελούν τα μάλα στη συγκρότηση επαγγελματικών δικτύων και στην κοινωνική και οικονομική ανέλιξη εκατομμυρίων αποφοίτων, κυρίως, όμως, των παιδιών της ελίτ, αμερικανικής και μη.

Η απαρχή των πανεπιστημιακών αδελφοτήτων στις Ηνωμένες Πολιτείες τοποθετείται στην περίοδο της Αμερικανικής Επανάστασης. Το 1776, πέντε φοιτητές του College of William & Mary στη Βιρτζίνια ιδρύουν την Phi Beta Kappa (ΦΒΚ), την πρώτη αμερικανική φοιτητική εταιρεία που χρησιμοποίησε ελληνικά γράμματα ως όνομα.

Η οργάνωση δημιουργείται για να δώσει φωνή στους φοιτητές, όπως άλλωστε είχε συμβεί και στην Ιταλία, και στόχος ήταν η ίδρυση μιας κλειστής λέσχης διανόησης, όπου οι φοιτητές θα μπορούσαν να συζητούν και να ανταλλάσσουν ιδέες, σε ένα χρονικό πλαίσιο όπου η ελεύθερη έκφραση –ειδικά των νεότερων σε ηλικία ανθρώπων– ήταν αυστηρά περιορισμένη. Εκεί που η επίσημη διδασκαλία δεν επέτρεπε ανάλυση και περαιτέρω συζητήσεις για την πολιτική, τη φιλοσοφία, την κοινωνία (εντός του πανεπιστημίου δηλαδή), το επέτρεπαν στους κόλπους τους αυτές οι λέσχες.

Αγαπούν οι αδελφότητες την αρχαία Ελλάδα; Ένας σύγχρονος μύθος

Η Phi Beta Kappa εισήγαγε στοιχεία που αργότερα έγιναν σήμα κατατεθέν αδελφοτήτων με παγκόσμια δικτύωση, όπως ο Ελευθεροτεκτονισμός. Είχαν (και έχουν) τελετουργία μύησης νέων μελών και προαγωγής των παλαιότερων, όρκους και σύμβολα, ειδικούς χαιρετισμούς και ελληνικά αρχικά που συμβόλιζαν τον κώδικα τιμής της αδελφότητας, τις αξίες που, υποτίθεται, ότι πρέσβευε.

Ναι, αλλά γιατί τέτοια αγάπη για το ελληνικό αλφάβητο και την αρχαιοελληνική γραμματεία; Κατ’ αρχάς, ας διαψεύσουμε λίγο τον μύθο περί σύνδεσης των αδελφοτήτων με την αρχαία Ελλάδα και άλλα φαιδρά. Ιστορική σύνδεση δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει και οποιαδήποτε σχέση με κάποιον αρχαιοελληνικό θεσμό. Οι ιδρυτές της Phi Beta Kappa επέλεξαν ελληνικά γράμματα διότι η κλασική ελληνική γραμματεία αποτελούσε τον πυρήνα της ανώτατης εκπαίδευσης του 18ου αιώνα.

Η γνώση αρχαίων ελληνικών και λατινικών θεωρούνταν σύμβολο μόρφωσης και πνευματικού κύρους. Όσο για τα αρχικά ΦΒΚ, αυτά αντιστοιχούσαν στα αρχικά ενός μυστικού ελληνικού ρητού που μεταφραζόταν ως «Η αγάπη για τη μάθηση είναι ο οδηγός της ζωής». Το παράδειγμα αυτό ακολούθησαν δεκάδες μεταγενέστερες οργανώσεις, οι οποίες υιοθέτησαν επίσης ελληνικά αρχικά για να συμβολίσουν αξίες, ιδανικά και εσωτερικά συνθήματα, που συχνά παραμένουν μυστικά ακόμη και σήμερα.

Κατά τον 19ο αιώνα, το μοντέλο αυτό οργάνωσης και υποστήριξης των φοιτητών εξαπλώθηκε ταχύτατα. Ιδρύθηκαν οργανώσεις όπως οι Alpha Delta Phi, Sigma Phi, Delta Upsilon και πολλές άλλες, οι οποίες δεν περιορίζονταν πλέον στη φιλοσοφική ή λογοτεχνική συζήτηση. Σταδιακά εξελίχθηκαν σε αδελφότητες κοινωνικού χαρακτήρα που προσέφεραν στους φοιτητές ένα δίκτυο υποστήριξης, φιλίας, κοινωνικής ανέλιξης και επαγγελματικών γνωριμιών. Η αμερικανική πανεπιστημιακή ζωή γινόταν όλο και πιο μαζική, ενώ μεγάλος αριθμός νέων μετακινούνταν μακριά από τις οικογένειές τους.

Μικρή σημείωση: σε αυτό το χρονικό σημείο, οι αδελφότητες είναι αυστηρά αντρικές (fraternities, από το λατινικό frater=αδελφός), καθώς οι άνδρες φοιτητές ήταν απείρως περισσότεροι και στόχος της εκάστοτε αδελφότητας ήταν η παροχή βοήθειας και αλληλεγγύης, η αίσθηση ταυτότητας και ένταξης στο σύνολο.

Οι αντίστοιχες γυναικείες οργανώσεις εμφανίζονται στο αμερικανικό έδαφος μόλις τον 20ό αιώνα (sororities, από το λατινικό soror=αδελφή), όμως, επίσης δεν καταφέρνουν να γίνουν φορείς αληθινής αλληλεγγύης και συμπερίληψης, καθώς γίνεται σαφές εξαρχής ότι απευθύνονται αποκλειστικά σε λευκές γυναίκες. Αποτέλεσμα αυτών των φυλετικών αποκλεισμών ήταν Αφροαμερικανές, Λατίνες και Ασιάτισσες να σχηματίσουν δικές τους αδελφότητες, χωρίς, βέβαια, την ισχύ, την επίδραση, την οικονομική άνεση και την αναγνώριση των αδελφοτήτων που αποτελούνταν αποκλειστικά από λευκές γυναίκες.

Η αρχιτεκτονική των αδελφοτήτων

Ήδη από τις ταινίες του Χόλιγουντ κάπως έχει κλειδώσει στο μυαλό μας ότι οι αδελφότητες στεγάζονται σε επιβλητικά νεοκλασικά, με όμορφους κήπους έξω και υπέροχη διαρρύθμιση και πανάκριβη επίπλωση μέσα. Και, ναι, εδώ το στερεότυπο εναρμονίζεται με την κινηματογραφική αφήγηση, καθώς η αρχιτεκτονική των κτιρίων που στεγάζουν αδελφότητες εναρμονίζεται κι αυτή με τη σειρά της με τους σκοπούς αυτών των φοιτητικών οργανώσεων.

Τα γνωστά και ως fraternity ή για συντομία frat houses ή sorority houses άρχισαν να αναπτύσσονται μαζικά από τα τέλη του 19ου αιώνα. Πολλά από αυτά χτίστηκαν σε στιλ Colonial Revival, Georgian Revival και Neoclassical Revival, αρχιτεκτονικές τάσεις που αντλούσαν έμπνευση από την αποικιακή και πρώιμη αμερικανική ιστορία. Η συμμετρία, οι επιβλητικές προσόψεις, οι κίονες, τα αετώματα και οι μεγάλες κεντρικές είσοδοι στόχευαν στο να αποπνέουν σταθερότητα, κύρος και διαχρονικότητα. Η επιλογή αυτών των μορφών δεν ήταν τυχαία. Οι αδελφότητες ήθελαν και θέλουν να παρουσιάζονται ως θεσμοί με ιστορία και αξίες, σχεδόν σαν μικρογραφίες ακαδημαϊκών ή πολιτικών ιδρυμάτων.

Στο εσωτερικό, ο στόχος είναι ο χώρος να εξυπηρετεί ανάγκες φοιτητικής εστίας, λέσχης και σημείου συναθροισης των μελών της αδελφότητας. Τα μέλη έχουν δικό τους υπνοδωμάτιο ή δύο και παραπάνω άτομα μπορεί να μοιράζονται τον ίδιο κοιτώνα. Κοινόχρηστα δωμάτια θεωρούνται οι τραπεζαρίες, οι αίθουσες συγκεντρώσεων, οι βιβλιοθήκες, οι χώροι μελέτης, ενώ σε κάποια κτίρια υπάρχουν και ειδικές αίθουσες τελετών.

Το παρελθόν των αδελφοτήτων διαφυλάσσεται σε κάποιες περιπτώσεις με ιδιαίτερη φροντίδα στα κτίρια, τα οποία διακοσμούνται με τα σύμβολα της αδελφότητας, με πίνακες που απεικονίζουν παλαιά μέλη, με βραβεία και τρόπαια από φοιτητικούς διαγωνισμούς και αγώνες, σημαίες και άλλου είδους ενθύμια που κρατούν ζωντανή τη συλλογική μνήμη της οργάνωσης.

Ειδικά στον αμερικανικό Νότο –και με τον εμφύλιο να βαραίνει πολύ συχνά την ιστορία αυτών των ιδρυμάτων, μαζί με άλλες αμαρτίες κοινωνικού χαρακτήρα, κάποια από αυτά τα κτίρια θεωρούνται πλέον τοπόσημα και κατ’ εξαίρεση υπάγονται στον κρατικό μηχανισμό συντήρησης και προστασίας μνημείων.

Το αυτοδιοίκητο της κάθε αδελφότητας και η λογοδοσία

Στο σημείο αυτό, και με αφορμή την υπόθεση του Κορνέλ, όσο και άλλα σοβαρά αδικήματα που τελέστηκαν κάτω από τη στέγη κάποιας αδελφότητας, αξίζει να αναφερθεί το διοικητικό καθεστώς κτιρίων και αδελφοτήτων και το πού υπάγονται – νομικά και θεσμικά. Αν και για καιρό θεωρούνταν δεδομένο το αυτοδιοίκητο των αδελφοτήτων των πανεπιστημίων που ευνοεί την ατιμωρησία και τη μη λογοδοσία των υπευθύνων για εξαιρετικά σοβαρά αδικήματα, η αλήθεια είναι ότι το ζήτημα της διοίκησής τους είναι λίγο πιο περίπλοκο. Κι αυτό γιατί οι αδελφότητες δεν απολαμβάνουν πλήρη ανεξαρτησία σε αποφάσεις και εκτελεστικές αρμοδιότητες, ωστόσο δεν ελέγχονται και ακριβώς ως φοιτητικοί σύλλογοι.

Κάθε τοπικό παράρτημα διαθέτει εκλεγμένη διοίκηση από τους ίδιους τους φοιτητές, οι οποίοι αναλαμβάνουν αρμοδιότητες όπως η οικονομική διαχείριση, η διοργάνωση εκδηλώσεων, η επιλογή νέων μελών και η εποπτεία της καθημερινής λειτουργίας. Ωστόσο, σχεδόν όλες οι μεγάλες οργανώσεις υπάγονται σε εθνικά ή διεθνή κεντρικά όργανα που καθορίζουν κανόνες, διατηρούν το καταστατικό, προστατεύουν τα σύμβολα και έχουν ακόμα και τη δυνατότητα να αναστείλουν τη λειτουργία ενός τοπικού παραρτήματος.

Παράλληλα, τα ίδια τα πανεπιστήμια ασκούν εποπτεία μέσω κανονισμών που αφορούν την ασφάλεια, την κατανάλωση αλκοόλ, τις τελετές μύησης και τη συμπεριφορά των μελών. Έτσι, οι αδελφότητες λειτουργούν σε ένα ιδιόμορφο καθεστώς ημι-αυτονομίας, ισορροπώντας ανάμεσα στη φοιτητική αυτοδιοίκηση, τον έλεγχο των εθνικών οργανισμών, την πανεπιστημιακή εποπτεία, αλλά και κάτι άλλο, φαινομενικά άσχετο, ωστόσο πανίσχυρο μέσα στην αμερικανική ζωή: χορηγούς και κόμματα.

Από αυτό το τελευταίο γίνεται σαφές το ποιος πραγματικά ρυθμίζει το καταστατικό και εφαρμόζει τους εκάστοτε κανόνες και για ποιους λόγους κάποιες αδελφότητες εμφανίζονται περισσότερο συμπεριληπτικές και άλλες όχι, οι περισσότερες, εντούτοις,  με πολλά μαύρα κεφάλαια στην ιστορία τους.

Κρανίο και Οστά: Η αδελφότητα της ελίτ των ελίτ

Και μιλώντας περί ρυθμιστών του αμερικανικού δημόσιου βίου και της πολιτικής επιρροής ανθρώπων και θεσμών στις αδελφότητες, από τις πλέον διαβόητες, με παρουσία στα αστυνομικά χρονικά αλλά και στην πολιτική ζωή των ΗΠΑ, είναι η Skull and Bones (Κρανίο και Οστά) ή αλλιώς 322 ή Order 322.

Η πιο σκοτεινή των αδελφοτήτων, με τα επίσης σκοτεινά τελετουργικά και τους ακραίους όρκους μυστικότητας, ιδρύθηκε το 1832 στο Πανεπιστήμιο Γέιλ από τους Γουίλιαμ Χάντιγκτον Ράσελ και Αλφόνσο Ταφτ. Θεωρείται η παλαιότερη από τις λεγόμενες «senior societies», τις κλειστές λέσχες που επιλέγουν κάθε χρόνο έναν μικρό αριθμό τελειόφοιτων φοιτητών για ένταξη στους κόλπους τους.

Από την ίδρυσή της, η Skull and Bones καλλιέργησε και επένδυσε στην κουλτούρα της μυστικότητας, κάτι που συνέβαλε στο να δημιουργηθεί θρύλος, αλλά και άπειρες θεωρίες συνωμοσίας γύρω από την αδελφότητα, καθώς «πρόσφερε» και στην αμερικανική πολιτική ζωή τουλάχιστον δύο προέδρους (τον Τζορτζ Μπους και τον συνονόματο και συνεπώνυμο γιο του), έναν υπουργό Εξωτερικών (τον Τζον Κέρι) και άλλα μεγάλα κεφάλια της αμερικανικής ελίτ, σε διάφορους τομείς της επιχειρηματικής και δημόσιας σφαίρας.

Τόσο ο θρύλος όσο και τα καταγεγραμμένα πρακτικά της Skull and Bones θέλουν τα μέλη της να συναντώνται μία φορά τον χρόνο σε ένα κτίριο με κλειστά παράθυρα στο Νιου Χέιβεν του Κονέκτικατ. Το κτίριο είναι γνωστό ως «Ο Τάφος» και εκεί, συνήθως κάθε άνοιξη, επιλέγονται 15 εξαιρετικά φωτισμένοι φοιτητές του Γέιλ για να μυηθούν στο σύμπαν της αδελφότητας. Όσο για τον διακριτικό αριθμό 322, κάποιοι τον συνδέουν με τη χρονολογία θανάτου του αρχαίου Έλληνα ρήτορα Δημοσθένη. Η επιλογή προσώπου αντανακλά τις δεινές ρητορικές ικανότητες των μελών μιας αδελφότητας που «γεννά» ηγέτες και καθοδηγητές...

Η οργάνωση, όπως και οι άλλες στις ΗΠΑ, δεν έμεινε ανεπηρέαστη από τις κοινωνικές αλλαγές. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας της δεχόταν αποκλειστικά λευκούς άνδρες. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα προσαρμόστηκε σταδιακά στις νέες απαιτήσεις, ενώ το πρώτο μαύρο μέλος εντάχθηκε σ’ αυτήν το 1965, και οι γυναίκες απέκτησαν πρόσβαση στη Skull and Bones το 1992, έπειτα από πολυετείς εσωτερικές διαμάχες και έντονες αντιδράσεις αποφοίτων.

Η σημαντικότερη υπόθεση που έχει συνδεθεί με το όνομά της αδελφότητας αφορά τον ισχυρισμό ότι μέλη της φέρονται να αφαίρεσαν από τάφο λείψανα του Απάτσι ηγέτη Τζερόνιμο το 1918 και να τα μετέφεραν στη λέσχη της οργάνωσης στο Γέιλ. Απόγονοι του Τζερόνιμο είχαν προχωρήσει σε αγωγές, ζητώντας να επιστραφούν τα λείψανα και να διερευνηθεί η υπόθεση. Η ιστορία της συγκεκριμένης υπόθεσης φτάνει μέχρι το 2010, οπότε και το ομοσπονδιακό δικαστήριο απέρριψε τη σχετική προσφυγή.

Παρά την ατελείωτη παραγωγή θεωριών συνωμοσίας γύρω από τη δράση της, οι ιστορικοί επισημαίνουν ότι τα περισσότερα απ’ όσα γράφονται για τις μυστικές τελετές και τις υποτιθέμενες δραστηριότητές της δεν έχουν επιβεβαιωθεί από αξιόπιστα στοιχεία. Αυτό που είναι τεκμηριωμένο είναι ότι η Skull and Bones αποτελεί έναν από τους πιο ανθεκτικούς και ισχυρούς θεσμούς του Γέιλ, με ένα δίκτυο αποφοίτων που παραμένει ιδιαίτερα επιδραστικό σε διάφορους τομείς στις ΗΠΑ.

Οι αδελφότητες στο σινεμά και από εκεί στην ποπ κουλτούρα

Σε κάθε περίπτωση, η όχι και τόσο φωτεινή δράση των αδελφοτήτων επηρέασε σε μεγάλο βαθμό και την κινηματογραφική αφήγηση. Το 1978 βγαίνει στις σκοτεινές αίθουσες το «Animal House» του Τζον Λάντις, που αφηγείται την ιστορία της φανταστικής αδελφότητας Delta Tau Chi, η οποία βρίσκεται σε διαρκή σύγκρουση με τις πανεπιστημιακές αρχές. Βασισμένη εν μέρει στις εμπειρίες των δημιουργών της από πραγματικές αδελφότητες, η ταινία παρουσίασε έναν κόσμο ξέφρενων πάρτι, φαρσών, υπερβολών και αντισυμβατικής νεανικής κουλτούρας. Η εμπορική και πολιτιστική της επιτυχία υπήρξε τόσο μεγάλη ώστε ουσιαστικά καθόρισε το στερεότυπο της αμερικανικής αδελφότητας για τις επόμενες δεκαετίες.

Το «Animal House» ακολούθησε ένα ολόκληρο ρεύμα κινηματογραφικών παραγωγών που χρησιμοποίησαν τις αδελφότητες ως σκηνικό ή αφηγηματικό εργαλείο. Ταινίες όπως το «Revenge of the Nerds», το «Old School», το «Neighbors» και το «Legally Blonde» συνέχισαν να εξερευνούν διαφορετικές όψεις της φοιτητικής ζωής μέσα στις αδελφότητες. Όμως το στίγμα είχε δοθεί: εντός αδελφότητας δινόταν η εντύπωση ότι όλα επιτρέπονται, μπορούν να συμβούν τα πάντα, η λογοδοσία είναι προαιρετική και οι κυρώσεις κατά περίπτωση (και αν).

Πέρα από τον κινηματογράφο, μέχρι σήμερα, οι πανεπιστημιακές αδελφότητες εξακολουθούν να αποτελούν ισχυρό κομμάτι της αμερικανικής ανώτατης εκπαίδευσης. Για τους υποστηρικτές τους, προσφέρουν ηγετική εμπειρία, κοινωνικό κεφάλαιο, φιλανθρωπική δράση και δεσμούς που διαρκούν μια ζωή. Για τους επικριτές τους, συχνά αναπαράγουν κοινωνικούς αποκλεισμούς, ταξικές ανισότητες και προβληματικές πρακτικές.

Πρακτικές όπως αυτές της αδελφότητας Chi Pai του Κορνέλ, με διαλόγους 60+ ατόμων να αφορούν τον ομαδικό βιασμό ενός ανθρώπινου πλάσματος και να μην ανοίγει ρουθούνι, με παιδιά ελίτ οικογενειών να φτάνουν να μηνύουν το πανεπιστήμιο, ενώ αυτή τη στιγμή ερευνώνται για μία από τις ειδεχθέστερες υποθέσεις επιβολής εξουσίας, που μοιάζει να πριονίζει το (όποιο) κύρος του παλαιότερου θεσμού δικτύωσης και συμβολισμού ισχύος εντός αμερικανικής δημοκρατίας.

ΠΗΓΕΣ:

• www.pbk.org, nicfraternity.org, npcwomen.org
• www.oregonencyclopedia.org
• www.thisoldhouse.com
• American Fraternal Leadership and Values Society