Ζαν Πιαζέ: 110 χρόνια από τη γέννησή του

Ο Ελβετός φιλόσοφος, φυσικός επιστήμονας και ψυχολόγος Ζαν Πιαζέ είναι ένας από τους θεμελιωτές της σύγχρονης παιδαγωγικής. Η θεωρία του περί γνωστικής ανάπτυξης, καθώς και η δημιουργία ενός συστήματος μάθησης μέσω της εμπειρίας, της παρατήρησης και της αφαίρεσης επηρέασαν τη διδακτική του 20ού και του 21ου αιώνα.

Σε ηλικία 11 ετών ο Ζαν Πιαζέ δημοσίευσε στα «Χρονικά Φυσικής Ιστορίας» του Νεσατέλ το πρώτο του άρθρο, που αναφερόταν σε ένα σπάνιο είδος σπουργιτιού. Μέσα σε πέντε χρόνια είχε πραγματοποιήσει τόσες δημοσιεύσεις ώστε του προσφέρθηκε θέση στο Μουσείο της Φυσικής Ιστορίας της Γενεύης: η προσφορά αποσύρθηκε όταν έγινε γνωστή η ηλικία του συγγραφέα. Ο Πιαζέ γεννήθηκε στις 9 Αυγούστου του 1896 στο Νεσατέλ της Ελβετίας όπου μεγάλωσε και σπούδασε. Το 1921 διετέλεσε διευθυντής σπουδών στο Ινστιτούτο Ρουσσώ στη Γενεύη και στη συνέχεια δίδαξε κοινωνιολογία, ψυχολογία, γενετική και πειραματική ψυχολογία, σε πολλά ελβετικά πανεπιστήμια και στη Σορβόννη. Το 1955 ίδρυσε το Παγκόσμιο Κέντρο Γενετικής Επιστημολογίας.

Ο Ζαν Πιαζέ διερεύνησε την κρυφή πλευρά του παιδικού μυαλού· το πώς τα παιδιά μετακινούνται από τη θέση του εγωκεντρισμού στον κοινωνιοκεντρισμό: διενέργησε έρευνες στις οποίες παρατήρησε τη σταδιακή τους εξέλιξη μέσω της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της διαμόρφωσης μιας ιδέας για τον κόσμο που ταιριάζει στις ανάγκες τους. Σύμφωνα με τον Πιαζέ, τα παιδιά, μεγαλώνοντας, μετατρέπουν τις ψυχικές τους δομές προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος, δηλαδή να «συμμορφώνονται», και στη συνέχεια αναπτύσσονται πνευματικά, τροποποιώντας τις ιδέες που είχαν σχηματίσει στο προηγούμενο στάδιο και αντικαθιστώντας τες με νέες υψηλότερες έννοιες που απαιτούνται στο επόμενο. Παραλλήλως, ο Πιαζέ μελέτησε τομείς της νοημοσύνης όπως η αντίληψη και η μνήμη συγκροτώντας μια συνεκτική θεωρία των σταδίων της γνωστικής ανάπτυξης, καθώς και ένα θεωρητικό σύστημα γενετικής επιστημολογίας.

Ο Πιαζέ πέρασε στην ιστορία τόσο για το συγγραφικό του έργο όσο και για τα περίφημα ψυχομετρικά τεστ που έκανε σε παιδιά διαφόρων ηλικιών προκειμένου να αναλύσει τη διαδικασία της σκέψης τους και να βγάλει συμπεράσματα για τις λογικές διαδικασίες στη διάρκεια της ωρίμανσης του ανθρώπου. Οπωσδήποτε, καθώς στην εποχή του αναπτυσσόταν η φροϋδική ψυχανάλυση, οι μέθοδοί του επηρεάστηκαν στην αρχή από την ψυχαναλυτική θεωρία, σύντομα όμως απομακρύνθηκαν από τη φροϋδική λογική.

Ήταν ένας άνθρωπος με παροιμιώδη πειθαρχία. Λέγεται ότι έγραφε τουλάχιστον τέσσερις σελίδες επιστημονικού κειμένου κάθε πρωί, προτού ξεκινήσει τις υπόλοιπες δραστηριότητές του. Παρά τη διεθνή του φήμη, παρέμενε απλός: αγαπούσε τις βόλτες με ποδήλατο και την πεζοπορία στα ελβετικά βουνά, όπου στη μοναξιά της φύσης επεξεργαζόταν τις θεωρίες του στο μυαλό του. Μια πιο τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της βιογραφίας του είναι ότι πολλές από τις θεωρίες του για τα πρώτα στάδια της ανάπτυξης (ειδικά το αισθησιοκινητικό) βασίστηκαν στις σχολαστικές παρατηρήσεις που έκανε στα τρία δικά του παιδιά: τη Jacqueline, τη Lucienne και τον Laurent. Ο Πιαζέ κρατούσε λεπτομερή ημερολόγια για το πώς αντιδρούσαν στα αντικείμενα, πώς έψαχναν τα κρυμμένα παιχνίδια και πώς άρχιζαν να μιλούν. Ένα ακόμα αξιόλογο σημείο στο έργο του είναι η αντιπαράθεση με τον Σοβιετικό ψυχολόγο Lev Vygotsky: ο Πιαζέ έδινε έμφαση στην ατομική ανακάλυψη (το παιδί ως «μικρός επιστήμονας»), ενώ ο Vygotsky υποστήριζε ότι η μάθηση είναι κυρίως κοινωνική διαδικασία. Αυτή η διαλεκτική σχέση των δύο θεωριών αποτελεί μέχρι σήμερα τη βάση της σύγχρονης παιδαγωγικής.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν αρκετά από τα έργα του, καθώς και μελέτες για τη θεωρία του: «Η γλώσσα και η σκέψη του παιδιού» (Εκδόσεις Καστανιώτη), «Ψυχολογία και Παιδαγωγική» (Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα / Μεταίχμιο), «Η ψυχολογία της νοημοσύνης», (Εκδόσεις Καστανιώτη), «Περί Παιδαγωγικής» (Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα), «Η γέννηση της νόησης στο παιδί» (Εκδόσεις Καστανιώτη), «Η οικοδόμηση του πραγματικού στο παιδί» (Εκδόσεις Καστανιώτη).