Ο Ίψεν στο Ρίο και το τίμημα της αλήθειας

Το 2013, στο Joá του Ρίο ντε Τζανέιρο, ένα από τα πιο όμορφα σημεία της ευρύτερης πόλης όπου η φύση, οι λόφοι και η θέα του απέραντου Ατλαντικού μαγεύουν την όραση, σχολίασα σε Βραζιλιάνο φίλο μου πόσο κρίμα ήταν μια τόσο ξεχωριστή περιοχή, που προσέλκυε κόσμο με την απέραντη ομορφιά της, να μην έχει μια πιο σοβαρή διαχείριση των αποβλήτων που πολύ ορατά επιβάρυναν τα νερά της.

Η απάντησή του με αποστόμωσε, ερχόμενη μάλιστα από ένα μεγάλο υπέρμαχο της προστασίας του περιβάλλοντος. Μου είπε ότι έβλεπα το ζήτημα μόνο από τη μία πλευρά –πολύ «δυτικά»– και ότι ξεχνούσα τη δυσμενή οικονομικοκοινωνική κατάσταση των κατοίκων της φαβέλας του λόφου, απ’ όπου κατά πάσα πιθανότητα προέρχονταν τα λύματα. Συνεχίσαμε μιλώντας για την αναστάτωση που ενδεχομένως θα προκαλούσε στην τοπική κοινωνία κάποια προσπάθεια επέμβασης, για το κόστος που θα είχε και για το αν θα ήταν καλοδεχούμενο από την ευρύτερη ανθρωπογεωγραφία της περιοχής, της οποίας η καθημερινότητα και πιθανώς η οικονομική δραστηριότητα θα επηρεαζόταν από οποιαδήποτε αλλαγή παρέμβαση στο φυσικό περιβάλλον και στην αισθητική του. Ο φίλος μου επέμενε ότι η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος ήταν απαραίτητη, αλλά δεν μπορούσε να αγνοεί την πραγματικότητα όσων ζούσαν απ’ αυτόν τον τόπο. Με παρότρυνε να σκεφτώ πώς εμείς «οι δυτικοί» θα μαζέψουμε πρώτα το δικό μας σπίτι και μετά ας κριτικάραμε τους λιγότερο τυχερούς του κόσμου. Ηθικά βρήκα το δίλημμα εξαιρετικά δύσκολο, αν και όχι μη διαχειρίσιμο. Η συζήτηση, μεταξύ δυο πολιτικών επιστημόνων επιπλέον, ήταν έντονη.

Παρακολουθώντας πριν λίγες μέρες στην Πειραιώς 260 την παράσταση «A Trial» της Christiane Jatahy, βασισμένη στον «Εχθρό του λαού» του Χένρικ Ίψεν, η σύνδεση με εκείνη τη συζήτηση στο Ρίο έγινε αναπόφευκτα. Η σκηνοθέτρια μεταφέρει την ιστορία σε ένα χωριό της Βραζιλίας, όπου τα νερά έχουν μολυνθεί και η αποκάλυψη της αλήθειας απειλεί την οικονομική επιβίωση της κοινότητας. Με Βραζιλιάνους ηθοποιούς που φέρνουν στη σκηνή και στην οθόνη τους ανθρώπους που εμπλέκονται και επηρεάζονται απ’ αυτή τη σύγκρουση, οικονομικά, ηθικά και προσωπικά, η παράσταση αποφεύγει τις εύκολες απαντήσεις. Δεν υπάρχουν απλώς εκείνοι που έχουν δίκιο και εκείνοι που κάνουν λάθος.

Στον ρόλο του γιατρού Τόμας Στόκμαν, ο Wagner Moura παρουσιάζει έναν άνθρωπο που υπερασπίζεται την αλήθεια αλλά ταυτόχρονα βιώνει το βάρος της απομόνωσης κοινωνικά αλλά και βαθιά προσωπικά. Ο Στόκμαν δεν συγκρούεται με ανθρώπους που αδιαφορούν για τον τόπο τους. Συγκρούεται με ανθρώπους που διαβάζουν το συμφέρον του τόπου τους μέσα από το πρίσμα μιας άλλης αλήθειας, βασισμένης σε παράγοντες πέρα από τα επιστημονικά δεδομένα. Και μεταξύ αυτών, ανθρώπους φοβισμένους αλλά και ανθρώπους ισχυρούς. Στη δική μας πραγματικότητα, συχνά αντιμετωπίζουμε με απορία το πώς και γιατί οι φοβισμένοι και οι ισχυροί όλο και πιο συχνά ψηφίζουν με τον ίδιο τρόπο, η παράσταση όμως φωτίζει ξεκάθαρα αυτή τη δυναμική.

Αυτό είναι το μεγάλο επίτευγμα του Ίψεν. Στον «Εχθρό του λαού», ο Στόκμαν ανακαλύπτει ότι τα νερά των λουτρών της πόλης είναι μολυσμένα. Η αποκάλυψη όμως δεν τον κάνει ήρωα στα μάτια της κοινωνίας. Αντίθετα, πολλοί βλέπουν στην αλήθεια του μια απειλή για την οικονομική τους ασφάλεια και στρέφονται προς άλλες φωνές εξουσίας και ισχύος.

Εκεί βρίσκεται η διαχρονική δύναμη του έργου. Ο Ίψεν δεν μιλά απλώς για τη σύγκρουση ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα. Ρίχνει μια γυμνή ματιά στη δύσκολη στιγμή κατά την οποία μια κοινωνία καταλαβαίνει ότι πρέπει να αλλάξει, αλλά δεν είναι έτοιμη να πληρώσει το κόστος. Στην προσπάθεια αυτή, σκόπιμα ή μη, γεννιέται μια σύγκρουση πολλαπλών «αληθειών». Η σκέψη της Χάνα Άρεντ έρχεται εδώ αναπόφευκτα στον νου. Η πολιτική δεν δοκιμάζεται μόνο από την παρουσία του ψεύδους, αλλά και από την ικανότητα μιας κοινωνίας να αντιμετωπίζει την πραγματικότητα όταν αυτή γίνεται δύσκολη ή άβολη. Η κοινή αλήθεια, η δυνατότητα δηλαδή να μοιραζόμαστε ad minimum έναν κοινό κόσμο γεγονότων, αποτελεί προϋπόθεση για κάθε ουσιαστικό πολιτικό διάλογο. Οι πολλαπλές ιδεολογίες, αναγνώσεις και θέσεις είναι χαρακτηριστικά μιας υγιούς δημοκρατίας. Η πολλαπλές αλήθειες, όμως, δημιουργούν επικίνδυνες σχέσεις εξουσίας.

Γι’ αυτό ο «Εχθρός του λαού» παραμένει επίκαιρος, πόσο μάλλον σε μια εποχή όπου η τεχνολογία προσφέρει άπλετα εργαλεία παραποίησης της αλήθειας αλλά και δημιουργίας εναλλακτικών και πειστικών ‘αληθειών’. Το ίδιο ερώτημα βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της συζήτησης για την κλιματική αλλαγή, την πράσινη μετάβαση και την ανάπτυξη. Η ανάγκη αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής και των επιπτώσεών της παγκοσμίως είναι δεδομένη. Το δύσκολο πολιτικό ερώτημα είναι πώς θα γίνει αυτή η αλλαγή χωρίς να αγνοηθούν οι άνθρωποι, οι επιχειρήσεις και οι κοινωνίες που καλούνται να προσαρμοστούν.

Σήμερα, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε αυτή την ισορροπία. Θέλει να παραμείνει πρωτοπόρος στην πράσινη μετάβαση, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να προστατεύσει την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της σε ένα περιβάλλον έντονου και αθέμιτου παγκόσμιου ανταγωνισμού. Το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσο γρήγορα θα αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο, αλλά και πώς αυτή η αλλαγή θα γίνει με τρόπο κοινωνικά και οικονομικά βιώσιμο.

Συμπωματικά, το ίδιο έργο βρέθηκε στο επίκεντρο της θεατρικής συζήτησης και αυτόν τον χειμώνα στην Αθήνα, με τη διασκευή του Thomas Ostermeier στο θέατρο Κνωσός. Με το διαδραστικό του φινάλε υπό την παθιασμένη καθοδήγηση της Λένας Παπαληγούρα, μετέφερε τα διλήμματα αυτά στο κοινό της ποικιλόχρωμης αθηναϊκής κοινωνίας.

Ίσως έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι αυτή η νέα βραζιλιάνικη ανάγνωση του Ίψεν συναντά την παρουσία του Wagner Moura, ενός ηθοποιού που έχει συνδεθεί με έργα γύρω από τις πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις της χώρας του. Στον «Εχθρό του λαού» υποδύεται έναν άνθρωπο που επιμένει σε μια αλήθεια η οποία δεν είναι εύκολο να γίνει αποδεκτή. Στην πρόσφατη ταινία «The Secret Agent» του Kleber Mendonça Filho, επιστρέφει σε μια σκοτεινή περίοδο της Βραζιλίας, την εποχή της δικτατορίας, όπου η σχέση ανάμεσα στην εξουσία, τον φόβο και την αλήθεια βρίσκεται επίσης στον πυρήνα.

Από το Joá του Ρίο μέχρι τη σκηνή της Αθήνας, ο Ίψεν θέτει ένα ερώτημα που αφορά κάθε κοινωνία: τι συμβαίνει όταν η αλήθεια δεν απορρίπτεται επειδή είναι ψευδής, αλλά επειδή απειλεί τις ισορροπίες πάνω στις οποίες οι άνθρωποι έχουν χτίσει τη ζωή τους; Πώς αντιδρά το ανθρώπινο ον όταν η πρώτη ανάγνωση της αλήθειας συνδέεται με το αίσθημα του φόβου και φαίνεται να απειλεί το ένστικτο της επιβίωσης;

Και γυρνώντας σε αυτά τα διαχρονικά και αναπάντητα ερωτήματα, το κοινό του φεστιβάλ Επιδαύρου –μεταξύ των οποίων και πολλοί απελπισμένοι πολιτικοί επιστήμονες – αποθέωσε το βραζιλιάνικο θέατρο, τη βραζιλιάνικη τέχνη που συνεχίζει να ξεχωρίζει με αυτή τη μαγική ικανότητα της να αγγίζει όλες τις αισθήσεις συγχρόνως. Άλλωστε, οι Βραζιλιάνοι έτσι παίζουν και ποδόσφαιρο, και ας μην κερδίζουν πάντα. Αφήνουν πολύ χώρο για ανάλυση.