Brexit: το φιάσκο και τι θα γίνει τους επόμενους μήνες

Η ήττα των Εργατικών, η άνοδος του Reform UK και των αυτονομιστικών κομμάτων στην Ουαλία και στη Σκοτία στις τοπικές εκλογές της 7ης Μαΐου προκάλεσαν μια ακόμα πολιτική κρίση στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η πανωλεθρία της αριστεράς διέλυσε τη μεγάλη πλειοψηφία που κερδήθηκε στις γενικές εκλογές του Ιουλίου 2024, εκμηδενίζοντας κάθε ελπίδα για σοσιαλδημοκρατική αναβίωση και για επίλυση των προβλημάτων που έχουν επιδεινωθεί μετά το Brexit.

Η βρετανική οικονομία είναι ευάλωτη στο πετρελαϊκό σοκ που προκλήθηκε από τον πόλεμο στο Ιράν και τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ, εξαιτίας πολλών λαθών στην ενεργειακή πολιτική και εξαιτίας της εξάντλησης των αποθεμάτων φυσικού αερίου. Η ανάπτυξη έχει επιβραδυνθεί σε 0,6% έναντι 1,4% το 2025 λόγω μείωσης της κατανάλωσης, των επενδύσεων και των εξαγωγών, ενώ ο πληθωρισμός κυμαίνεται γύρω στο 3,3%. Όσο για το εμπορικό έλλειμμα διευρύνεται σε περισσότερο από 2,4% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο έλλειμμα πλησιάζει το 5,5% του ΑΕΠ, χωρίς να αφήνει περιθώρια ελιγμών. Ταυτοχρόνως, ενώ οι Brexiteers είχαν υποσχεθεί μηδενική μετανάστευση, το 2025 η καθαρή μετανάστευση ήταν 171.000 άτομα (813.000 εισήλθαν, 642.000 έφυγαν: οι περισσότεροι από όσους έφυγαν ήταν Ευρωπαίοι) στους οποίους προστίθενται περίπου 50.000 παράτυποι. Η δημόσια τάξη είναι σταθερά διασαλευμένη με επαναλαμβανόμενα κύματα επιθέσεων με μαχαίρι και με άνοδο του αντισημιτισμού.

Η διπλωματική τοποθέτηση του Ηνωμένου Βασιλείου παραμένει ασαφής μετά την αποχώρησή του από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το σχέδιο «Παγκόσμια Βρετανία» έχει αποδειχθεί απατηλό και η απομόνωση του Λονδίνου επιδεινώνεται από τη συστηματική κατάρριψη του μύθου της ειδικής σχέσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες: ο Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει περιφρονήσει τη Βρετανία λιγότερο από τους υπόλοιπους συμμάχους. Εξάλλου, ο πόλεμος στο Ιράν έχει αποκαλύψει την αδυναμία του Βασιλικού Ναυτικού να αναπτύξει έστω και ένα επιχειρησιακό σκάφος για να συμβάλει στην προστασία των βάσεων στην Κύπρο και στο Ντιέγκο Γκαρσία, οι οποίες έγιναν στόχος ιρανικών αεροπορικών επιδρομών. O Κιρ Στάρμερ προσπάθησε να διατηρηθεί στη θέση του πρωθυπουργού αλλά για να το επιτύχει έπρεπε να εφαρμόσει πολύ γρήγορα τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένων των στενότερων δεσμών με την Ευρωπαϊκή Ένωση στους τομείς της άμυνας, της ενέργειας, της αλιείας και της εκπαίδευσης με επανένταξη στο πρόγραμμα Erasmus από το 2027. Το πιθανότερο είναι ότι ούτε ο διάδοχός του θα επιστρατεύσει την απαιτούμενη πολιτική βούληση για όλα όσα έχουν μείνει μισά. Η επιστροφή στην Ευρώπη είναι, στην πραγματικότητα, η μοναδική αξιόπιστη επιλογή που έχει στη διάθεσή του όχι μόνο το Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά και το κυβερνών κόμμα που πρέπει να αποφασίσει επιτέλους ποια στάση θα κρατήσει έναντι της ΕΕ. Στο μεταξύ, η κυβέρνηση, μετά την παραίτηση του Στάρμερ, αντιμετωπίζει κύμα παραιτήσεων, συμπεριλαμβανομένης αυτής του Wes Streeting, του Υπουργού Υγείας, ο οποίος είχε αυτοπροταθεί ως υποψήφιος για το αξίωμα του πρωθυπουργού αλλά τώρα δηλώνει πως θα στηρίζει τον πρώην δήμαρχο του Μείζονος Μάντσεστερ Andy Burnham.

Η μοίρα του κάθε πρωθυπουργού στη Βρετανία εξαρτάται τόσο από τις χρηματοπιστωτικές αγορές όσο και από τη δυναμική της εξουσίας εντός του Εργατικού Κόμματος. Η πολιτική αστάθεια έχει πράγματι προκαλέσει εκτόξευση των επιτοκίων δανεισμού του βρετανικού Υπουργείου Οικονομικών, με το δεκαετές ομόλογο Gilt να πλησιάζει το 5,2% και το τριακονταετές να υπερβαίνει το 5,8%, ενώ η λίρα έχει χάσει 6% έναντι του δολαρίου. Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, η δημογραφική κατάσταση είναι δεινή, με το ποσοστό γονιμότητας στο 1,4 παιδιά ανά γυναίκα. Η ανάπτυξη είναι υποτονική: 8 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ έχουν χαθεί από το Brexit, λόγω της στασιμότητας της παραγωγικότητας που συνδέεται με τη μείωση των επενδύσεων κατά 18%. Ο πληθωρισμός έχει παγιωθεί πάνω από το 3% λόγω των σημείων συμφόρησης και των πιέσεων στην αλυσίδα εφοδιασμού που προκαλεί αποχώρηση άνω του 1 εκατομμυρίου Ευρωπαίων εργαζομένων. Η αποβιομηχάνιση επιταχύνεται με τη διακοπή των ξένων επενδύσεων και την αύξηση των τιμών της ενέργειας (η τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας για τις επιχειρήσεις έχει φτάσει τα 33 δολάρια ανά MWh, σε σύγκριση με 20,7 δολάρια στη Γαλλία). Η οικονομία εξαρτάται υπερβολικά από τις χρηματοπιστωτικές αγορές και τα ακίνητα, τα οποία υπονομεύονται από τις εκροές κεφαλαίων: το Σίτι του Λονδίνου, ενώ αντέχει έναντι του Παρισιού και της Φρανκφούρτης, έχει πλέον κεφαλαιοποίηση αγοράς χαμηλότερη από αυτή του Χρηματιστηρίου της Ταϊπέι. Το χρέος ανέρχεται στο 93,8% του ΑΕΠ και η εξυπηρέτησή του εκτοξεύεται με την αύξηση των επιτοκίων, ενώ, παραλλήλως, η αύξηση των φόρων επιβραδύνει τη δραστηριότητα και τις επενδύσεις, όπως καταδεικνύεται από την κατάργηση του καθεστώτος μη μόνιμης κατοικίας τον Απρίλιο του 2025, η οποία οδήγησε στην αποχώρηση 30.000 πλούσιων ατόμων από τους 74.000 μη μόνιμους κατοίκους. Έτσι, χάθηκαν 110 δισεκατομμύρια λίρες και 40.000 θέσεις εργασίας, καθώς και 5 δισ. λίρες σε φορολογικά έσοδα.

Η έξοδος των Ευρωπαίων εργαζομένων πυροδότησε εισροή μεταναστών από χώρες εκτός ΕΕ. Η φτώχεια αυξήθηκε και ο ισλαμικός κοινοτισμός εξαπλώθηκε σε μεγάλα τμήματα της χώρας και του πληθυσμού της, οδηγώντας στην εφαρμογή του νόμου της Σαρία και στον έλεγχο του εκπαιδευτικού συστήματος από την Μουσουλμανική Αδελφότητα σε ορισμένες γειτονιές, ιδιαίτερα στο Μπέρμιγχαμ. Ταυτόχρονα, η βία εντάθηκε, με αύξηση των ισλαμιστικών επιθέσεων και των επιθέσεων εναντίον μεταναστών. Ο Τόμι Ρόμπινσον, ένας εθνικιστής ακτιβιστής που αντιτίθεται στη μετανάστευση και στο Ισλάμ, ηγήθηκε 150.000 ανθρώπων σε μια πορεία υπό τις σημαίες του Union Jack και του Σταυρού του Αγίου Γεωργίου τον Σεπτέμβριο, και άλλων 60.000 στις 16 Μαΐου, ενώ τα φιλοπαλαιστινιακά κινήματα ενέτειναν τη δράση τους, ιδίως εντός των πανεπιστημίων.

Το Brexit έχει επιστρέψει το Ηνωμένο Βασίλειο πίσω στη δεκαετία του 1970, όταν η μακρά παρακμή λόγω της εθνικοποίησης της οικονομίας, της διάβρωσης του κράτους πρόνοιας και της παντοδυναμίας των συνδικάτων το βύθισε τη χώρα σε στασιμοπληθωρισμό κατά τη διάρκεια των πετρελαϊκών κρίσεων (πληθωρισμός 15%, έλλειμμα 9% του ΑΕΠ). Η Βρετανία έχει γίνει για άλλη μια φορά ο ασθενής της Ευρώπης, αυτή τη φορά μαζί με τη Γαλλία. Αλλά, σε αντίθεση με τη Γαλλία, δεν επωφελείται από την προστασία της Ένωσης και του ευρώ· βρίσκεται στο έλεος των χρηματοπιστωτικών αγορών. Ο συνδυασμός της βραδείας ανάπτυξης, της στασιμότητας της παραγωγικότητας, της φτώχειας χωρίς ανεργία, του ανεξέλεγκτου χρέους, της αδύναμης πολιτικής ηγεσίας και ενός διχασμένου έθνους θα μπορούσε να αναγκάσει τη βρετανική κυβέρνηση να στραφεί στο ΔΝΤ όπως συνέβη το 1976. Η Μάργκαρετ Θάτσερ ίσως αποδειχθεί για άλλη μια φορά ακριβής: «Το να πιστεύεις ότι οι νόμοι της οικονομίας και η κρίση των αγορών μπορούν να ανασταλούν από τη βούληση των έξυπνων ανθρώπων είναι καθαρή ανοησία που κοστίζει ακριβά».

Το Ηνωμένο Βασίλειο μπορεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα παραγωγικότητας, ελκυστικότητας, ανομίας και κρίσης των αντιπροσωπευτικών θεσμών μόνο μέσω της επανεφεύρεσης του εαυτού του και της επανατοποθέτησής του στην καρδιά της Ευρώπης, από την οποία φαγώθηκε να αποσχιστεί. Χρειάζεται απεγνωσμένα την Ένωση για να επιστρέψει στην πορεία της ανάπτυξης, προϋπόθεση για τη σταθεροποίηση της μεσαίας τάξης και την κοινωνική ειρήνη. Αλλά και η Ευρώπη χρειάζεται το Ηνωμένο Βασίλειο για να αντιμετωπίσει την απειλή της Ρωσίας, των ανελεύθερων και αρπακτικών ΗΠΑ, την οικονομική παγίδα της Κίνας και τις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες της Τουρκίας. Το Λονδίνο, το οποίο πραγματοποιεί το 41 % των εξαγωγών του και το 49% των εισαγωγών του με την Ένωση, αντιπροσωπεύει το μεγαλύτερο πλεόνασμα στο ισοζύγιο πληρωμών της ευρωζώνης: ένας οικονομικός σεισμός στην άλλη πλευρά της Μάγχης θα προκαλούσε πολύ ισχυρούς μετασεισμούς στην ήπειρο.

Φαίνεται πράγματι να υπάρχει μονόδρομος: ο μετασχηματισμός του οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου, η δημοκρατική ανανέωση, η αποκατάσταση της ευρωπαϊκής κυριαρχίας και η απομόνωση δεξιών και αριστερών δημαγωγών. Η Βρετανία του 2026 αντιμετωπίζει βαθιά φτώχεια (για πληθυσμό περίπου 7 εκατομμυρίων), στεγαστικό έλλειμμα, υπερφόρτωση υποδομών (όπως τα σχολεία και το Εθνικό Σύστημα Υγείας) και τεράστια γενεακή πόλωση: οι άνθρωποι που είναι σήμερα 20-24 ετών (Gen Z) ψηφίζουν κατά 40% τους Εργατικούς και κατά 25% τους Πράσινους —ένα κόμμα με ισχυρά ερείσματα στις μουσουλμανικές κοινότητες— ενώ στις ηλικίες 50+ οι Συντηρητικοί έρχονται πρώτοι. Δεν ήταν πάντοτε έτσι: το 1980, αν και οι Εργατικοί ήταν πάντοτε πιο δημοφιλείς στη νεολαία, συνυπήρχαν με τους Τόρυς και τους Φιλελευθέρους· η κοινωνία ήταν σίγουρα κατακερματισμένη αλλά ενωνόταν γύρω από μια οντότητα που όλοι αναγνώριζαν ως βρετανικό τρόπο ζωής.