Συζητώντας με τέσσερις Σλοβένους στο Βιετνάμ για τον σοσιαλισμό

Αν πας ποτέ στο Βιετνάμ, τότε πιθανότατα θα προσγειωθείς είτε στο Ανόι – την πρώην πρωτεύουσα του Βόρειου Βιετνάμ, και νυν της χώρας όλης μετά την ενοποίηση – είτε στο Χο Τσι Μινχ – ήτοι τη Σαϊγκόν – την οποία οι Βιετναμέζοι μετονόμασαν ώστε να τιμήσουν με έναν ακόμα τρόπο τον εμπνευστή της ανεξαρτησίας τους, ο οποίος δεν έζησε αρκετά για να τη δει να γίνεται πραγματικότητα. Τόσο το Ανόι, όσο και το Χο Τσι Μινχ, είναι αυθεντικά παράξενα μέρη· από τα εκατοντάδες χιλιάδες μηχανάκια τα οποία κορνάρουν σε κάθε στροφή και την εξωφρενικά άναρχη δόμηση η οποία κάνει την Αθήνα να μοιάζει Ζυρίχη, στις απειροελάχιστες επιγραφές στα αγγλικά και την εντυπωσιακή τροπική βλάστηση, οι μητροπόλεις του Βιετνάμ είναι ειλικρινείς μαζί σου από την αρχή: εδώ δεν είναι Δύση.

Ανεξαρτήτως του πρώτου σου σταθμού, πολύ σύντομα θα συνειδητοποιήσεις πως κάθε κτίριο, κατάστημα – αυτοσχέδιο ή μη – και καντίνα φέρει τη σημαία της χώρας, και αν έχεις έστω και μια τυπική γνώση της σύγκρουσης των ιδεολογιών που καθήλωσαν τον 20ο αιώνα θα συνειδητοποιήσεις πως, στο Βιετνάμ, ο σοσιαλισμός επικράτησε. Η κόκκινη σημαία με το κίτρινο αστέρι μπορεί να αποτελεί ένα στερεοτυπικό επαναστατικό/σοσιαλιστικό σύμβολο, ωστόσο στο Βιετνάμ αποτελεί τον πυρήνα της ιστορικής μνήμης, αλλά και υπενθύμιση του καθεστώτος που από το 1975 μέχρι και σήμερα – και πιθανότατα εις την αιωνιότητα – αποτελεί τη μοναδική αρχή στη χώρα· εξάλλου, κάθε ημι-κυβερνητικό κτίριο στη χώρα φέρει και τη σημαία με το σφυροδρέπανο ακριβώς δίπλα σε εκείνη της χώρας, με το βιετναμέζικο κράτος να εξακολουθεί να ταυτίζει την ύπαρξή του με μια ιδεολογία που στη Δύση θεωρείται από καιρό χρεοκοπημένη.

Η κοινωνική μηχανική του Βιετνάμ και η εμπειρία ενός επισκέπτη

Η ιστορική μνήμη ως εθνική συνείδηση

Δεν είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσει κανείς πως η κυβέρνηση του Βιετνάμ αποτελεί καθεστώς, καθώς μια βόλτα από το προεδρικό μέγαρο, το κοινοβούλιο, και το μαυσωλείο του Χο Τσι Μινχ στο Ανόι παραπέμπει ευθέως στην αρχιτεκτονική – και την αισθητική – των κυβερνητικών κτιρίων ανά τις χώρες του πρώην Ανατολικού Μπλοκ. Ωστόσο, το Βιετνάμ δεν είναι Βόρεια Κορέα – καθώς το βιετναμέζικο κράτος επενδύει στην αύξηση της τουριστικής επισκεψιμότητας, η οποία έχει σπάσει κάθε ρεκόρ μέσα στο 2026 – ούτε όμως Κίνα, καθώς η παρουσία δυτικών επιχειρήσεων και brands στα αστικά κέντρα παραμένει ισχνή. Μετά από λίγες μέρες στη χώρα – και ιδιαίτερα αν μεταβείς στην επαρχία, από τη Σάπα μέχρι το Δέλτα του ποταμού Μεκόνγκ – συνειδητοποιείς πως το βιετναμέζικο κράτος αξιοποιεί την ιστορική μνήμη της επικράτησης του Βορρά έναντι του αμερικανοκρατούμενου Νότου ως μοχλό ελέγχου του εκλογικού σώματος. Από τη μέση του βιετναμέζικου πουθενά σε έναν ημι-οικισμό κοντά στις φυτείες ρυζιού στο Νιν Μπιν, έως και το κέντρο της αρχαίας πόλης του Χόι Αν, θα δει κανείς μικρά κομματικά κατηχητήρια, τα οποία εξυπηρετούν αυτόν ακριβώς τον σκοπό: να εμποτίσουν τη συνείδηση των Βιετναμέζων πως αυτό το παρόν στο οποίο ζούνε αποτελεί το μέλλον που είχε οραματιστεί ο Χο Τσι Μινχ και οι σύντροφοί του, και πως εναλλακτική σε αυτό δεν υπάρχει.

Αριστοτεχνικά, το βιετναμέζικο κράτος έχει καταφέρει να διαχωρίσει πλήρως την εμπειρία των επισκεπτών από την κοινωνική μηχανική που εφαρμόζει στο σύνολο της επικράτειας της χώρας. Η παρουσία της – επίσημης – αστυνομίας είναι ισχνή, και σε καμία περίπτωση δεν νιώθεις πως παρακολουθείσαι, ελέγχεσαι, ή λογοκρίνεσαι· η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι μέσες-άκρες ελεύθερη, απλώς σχεδόν κανείς δε μιλάει αγγλικά ώστε να την εκμεταλλευτεί, σε μια σαφή επιλογή του Ανόι να μην επενδύσει σε δεξιότητες οι οποίες θα μπορούσαν να ενισχύσουν την εξωστρέφεια τουλάχιστον των νεότερων Βιετναμέζων. Αν δεν είσαι κάποιου είδους σαλεμένος σταυροφόρος του φιλελευθερισμού, της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, ή της ελεύθερης αγοράς, οι αρχές δεν πρόκειται να σε πειράξουν, οι πολίτες δεν υπάρχει περίπτωση να ασχοληθούν, και μάλλον απλά θα υποφέρεις που επέλεξες να ταξιδέψεις μέχρι την άλλη άκρη της γης, όπου δεν παίζουν mall να αγοράσεις όσα μπορείς και στο σπίτι σου, και που το μόνο που σου θυμίζει Δύση είναι τα σκόρπια McDonalds εδώ και εκεί.

Μπλέκοντας με τις μνήμες της Ανατολικής Ευρώπης

Κοντά στο τέλος της δικής μας επίσκεψης στη μοναδική χώρα που κατάφερε να προκαλέσει μετατραυματικό σύνδρομο στις ΗΠΑ, είχαμε την τύχη να συναντήσουμε τέσσερις Σλοβένους επισκέπτες – γύρω στα εξήντα έκαστος – οι οποίοι είχαν προσγειωθεί στο Ανόι δύο-τρεις μέρες πριν. Αφού τους δώσαμε τις απαραίτητες συμβουλές για τη συνέχεια του ταξιδιού τους προς τον Νότο, αναρωτήθηκα πώς αισθάνονται που επέλεξαν να επισκεφτούν ένα αυταρχικό σοσιαλιστικό κράτος, το οποίο αναπόφευκτα παραπέμπει σε έναν βαθμό στο παρελθόν της Σλοβενίας ως κράτος-μέλος της Γιουγκοσλαβίας – ή της Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας, όπως ονομαζόταν επισήμως επί των ημερών του Γιόσιπ Μπρος Τίτο – από την οποία οι Σλοβένοι αποσχίστηκαν πρώτοι πίσω στο 1991, στον πυρήνα μιας ενός πολιτικού χρόνου όπου τα θριαμβολογικά και τελεολογικά αξιώματα του σοσιαλισμού, του κομμουνισμού, και γενικώς του μαρξισμού-λενινισμού ξεχαρβαλώνονταν το ένα μετά το άλλο στην Ευρώπη.

Δεν άντεξα, και τους ρώτησα πώς νιώθουν να βλέπουν ξανά κόκκινες σημαίες, αστέρια, και σφυροδρέπανα σε όποια γωνιά και να κοιτάξουν. Την απάντησή τους κάπου την περίμενα, αλλά κάπου με σόκαρε κιόλας· ο μεγαλύτερος εξ αυτών μου είπε απλά πως «είναι οκ, είναι απλώς κομμάτι της ιστορίας μας» με ένα ύφος απόλυτης αποδοχής και απαξίωσης, το οποίο μοιράστηκαν και οι άλλοι τρεις, γνέφοντας καταφατικά. Στη συνέχεια της συζήτησής μας για τις σοσιαλιστικές ημέρες της Σλοβενίας, μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση η ωριμότητα με την οποία μου μιλούσαν για τη δική τους εμπειρία στον σοσιαλιστικό αυταρχισμό – ακόμα και αν αυτός ήταν σαφώς πιο light συγκριτικά με την ΕΣΣΔ και το Ανατολικό Μπλοκ – καθώς η αφήγησή τους ήταν ώριμη και αποστασιοποιημένη, στα όρια του κυνισμού. Έχοντας ζήσει αυτά που εγώ – και άλλοι Δυτικοί συνομήλικοι και συνάδελφοί μου, που ούτε γεννηθήκαμε, ούτε μεγαλώσαμε σε σοσιαλιστικό καθεστώς – έχουμε διαβάσει μόνο σε βιβλία και αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, οι Σλοβένοι φίλοι μας δεν έδειξαν καμία στιγμή οποιοδήποτε συναίσθημα απέναντι στα σύμβολα του σοσιαλισμού αντικρίζει κανείς στο Βιετνάμ, είτε θετικό – όπως θα εξέφραζαν οι απανταχού απολογητές ορισμένων εκ των θηριωδέστερων τεράτων της ιστορίας, όπως του Μάο και του Ιωσήφ Στάλιν – είτε αρνητικό – όπως θα έκαναν οι αποθεωτές των θεωρητικών της αντίπαλης πλευράς, σαν τον Μίλτον Φρίντμαν, τον Τόμας Σόουελ, και τον Τζόρνταν Πίτερσον.

Οι Σλοβένοι φίλοι μας με τους οποίους μοιραστήκαμε για λίγο τον χρόνο μας στο Βιετνάμ μού έδειξαν πως όταν έχεις ζήσει – και επιβιώσει – τα σύμβολα του υπαρκτού σοσιαλισμού, τότε θα είσαι για πάντα άτρωτος απέναντί τους, όχι απαραίτητα με μια πολιτική ή ιδεολογική έννοια, αλλά οπωσδήποτε με μια ψυχοδυναμική. Προφανώς, το γεγονός πως το Βελιγράδι προσέφερε στη Λουμπλιάνα ελευθερίες που η Μόσχα δε θα έδινε ποτέ στη Βαρσοβία και την Πράγα δεδομένα κατευνάζει τα πάθη απέναντι στη μνήμη του σοσιαλιστικού καθεστώτος, και το γεγονός πως η ιστορική εμπειρία της Γιουγκοσλαβίας διέφερε σημαντικά από εκείνη της υπόλοιπης Ανατολικής Ευρώπης σίγουρα επιτρέπει στους επισκέπτες των πρώην κρατών-μελών της να στέκονται μπροστά στο μαυσωλείο του Χο Τσι Μινχ χωρίς να νιώθουν την ανάσα του καταδότη δίπλα στον κρόταφό τους, ή τα βλέμματα των περαστικών να μετράνε πού βρήκαν τα παπούτσια που φοράνε. Από την άλλη πάλι, μπορεί κανείς να ζυγίσει την ελευθερία τόσο-όσο; Σύμφωνα με τους τέσσερις Σλοβένους, σε καμία περίπτωση, καθώς όταν έκανα ένα αντίστοιχο σχόλιο περί ελευθερίας και αυτοδιάθεσης, δύο εξ αυτών χρησιμοποίησαν τον όρο «εφιάλτης» για να χαρακτηρίσουν συνολικά την εθνική εμπειρία της Σλοβενίας ως τμήμα της Γιουγκοσλαβίας, τουλάχιστον όπως τη θυμούνται.

Η μοίρα των συμβόλων

Μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση η ταύτιση των απόψεών τους – η οποία μπορεί να ήταν και τυχαία, εξάλλου δύσκολα πας μέχρι την άλλη άκρη του κόσμου με κάποιον που διαφωνείς σε δομικά ζητήματα ανθρώπινης αξιοπρέπειας – όσο όμως και ο διαχωρισμός της προσωπικής τους ανάμνησης της νεότητάς τους, από την εξιδανίκευση μιας εποχής η οποία συστημικά διέψευδε το ένα ιδανικό μετά το άλλο. Και πάλι όμως, η ψυχραιμία με την οποία μου μίλησαν για το σοσιαλιστικό καθεστώς ήταν μνημειώδης· δεδομένα είχα ένα σωρό επιπλέον ερωτήσεις να τους κάνω, ωστόσο καθώς η κοινή μας διαδρομή έφτανε στο τέλος της, το πλοίο έδενε στο λιμάνι, και μόλις είχαμε πιει το κρασί μας, αναγκάστηκα να κρατήσω τις σκέψεις μου για εμένα, καταβάλλοντας κάθε δυνατή προσπάθεια να μην πρήξω την δική μου παρέα στον μακρύ δρόμο της επιστροφής για το Ανόι. Κάπου αναρωτήθηκα μέσα μου τι με έπιασε και τους ενοχλούσα τους ανθρώπους και τους ρωτούσα για τη σοσιαλιστική Σλοβενία αντί να μιλάμε για το φυσικό θαύμα του Κόλπου του Χα Λονγκ που είχαμε μόλις επισκεφτεί· εν τέλει κατέληξα πως, ίσως χωρίς να το αντιληφθώ, έψαχνα την ευκαιρία να καταλάβω πώς τέσσερις άνθρωποι των οποίων η νιότη χαρακτηρίστηκε σε έναν βαθμό από ένα παρεμφερές στο βιετναμέζικο πολιτικό και κοινωνικό σύστημα βλέπουν τα σύμβολά του με την ίδια αναλυτική και κοινωνική ματιά όπως εγώ, και αν κάνουν τις συνάψεις που θα έκανε οποιοσδήποτε άλλος στη θέση μου, είτε με τα γκούλαγκ του Ψυχρού Πολέμου, είτε με τους ανθυποκομισσάριους στις απανταχού επαρχίες της Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίοι είχαν αρκετή κομματική εξουσία ώστε να σου διαλύσουν τη ζωή.

Μιλώντας έστω και λίγο με τους τέσσερις Σλοβένους, αντιλήφθηκα πως δε βλέπουν κάτι διαφορετικό από εμένα στα σοσιαλιστικά σύμβολα του Βιετνάμ, αλλά πως δεν μοιράζονται ούτε τις δικές μου απορίες, ούτε όμως και τη φόρτιση που έχω υιοθετήσει απλά και μόνο μελετώντας την ιστορία των ιδεολογιών, είτε από τη μία, είτε από την άλλη πλευρά. Για τους τέσσερις Σλοβένους – των οποίων η στάση ενδεχομένως να είναι αντιπροσωπευτική και της πλειοψηφίας των πολιτών της χώρας – οι κόκκινες σημαίες και τα σφυροδρέπανα έχουν χάσει από καιρό τον τελεολογικό τους χαρακτήρα, όχι από άγνοια, αλλά από προσωπική και συλλογική εμπειρία και κορεσμό. Για τη δική τους ιστορική μνήμη, ο αυταρχισμός του δικού τους σοσιαλιστικού καθεστώτος είναι απλώς κάτι που πλέον πέρασε, και που – καλώς ή κακώς – ταυτίστηκε με τα πρώτα τους βιώματα ως νεαρά μέλη της σλοβενικής κοινωνίας, αλλά και του ανθρώπινου δυναμικού μιας χώρας που κατάφερε τελικά να βρει τον δρόμο της προς την – δομικά ατελή, συχνά παρανοϊκή, ενδεχομένως έως και συστημικά άδικη, αλλά ακόμα ελεύθερη – Δύση. Στον δρόμο πίσω για το Ανόι, αλλά και στην πτήση πίσω προς Σιγκαπούρη, αναρωτήθηκα πόσα χρόνια θα περάσουν ώστε τέσσερις Βιετναμέζοι να μπορούν να δώσουν παρόμοιες απαντήσεις σε κάποιον άλλο συνταξιδιώτη τους που μπορεί να μη θέλει να τους αφήσει να απολαύσουν τις μπίρες τους. Προσωπικά, δεν είμαι αισιόδοξος· έχω την υποψία πως οι τέσσερις Σλοβένοι θα μου ψιθύριζαν πως και οι Βιετναμέζοι έχουν ήδη απομυθοποιήσει τα σύμβολά του δικού τους καθεστώτος, πως η κατάρρευση μπορεί να είναι υπόκωφη ακόμα και αν όλα μοιάζουν business as usual, και πως η μοίρα όλων των συμβόλων είναι να καταλήξουν ντεκόρ και μαγνητάκια στο ψυγείο σου· είθε.