Άγνωστες Ηρωίδες: Ίντα Πφάιφερ, η γυναίκα που έκανε τον γύρο του κόσμου — δύο φορές

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Από τη μια φυλακή στην άλλη

Η Ίντα Πφάιφερ γεννήθηκε το 1797 στη Βιέννη. Η εποχή προϋπέθετε μια πολύ συγκεκριμένη θέση για τις γυναίκες γενικά, και για τις γυναίκες της τάξης της πιο ειδικά —σπίτι, εκκλησία, κέντημα, γάμος, παιδιά, γερατειά, θάνατος—, αλλά η ίδια ήταν τυχερή, καθώς ο πατέρας της, εύπορος Βιεννέζος έμπορος, είχε μερικές ιδιαίτερα ασυνήθιστες ιδέες για την ανατροφή των παιδιών του. Και η κυριότερη ήταν αυτή: κορίτσια και αγόρια δεν είχαν κανέναν σοβαρό λόγο να μεγαλώνουν διαφορετικά.

Έτσι, η Ίντα μεγάλωσε μαζί με τους αδελφούς της, με τα ίδια παιχνίδια, τα ίδια μαθήματα, την ίδια ελευθερία κινήσεων. Όταν ήθελε να φοράει παντελόνια, φορούσε παντελόνια. Όταν ήθελε να σκαρφαλώνει στα δέντρα, σκαρφάλωνε στα δέντρα. Κανείς δεν της είπε ότι δεν της ταίριαζε κάτι, ότι ήταν ανάρμοστο, ή ότι δεν ήταν «κοριτσίστικο».

Ο πατέρας της όμως πέθανε όταν η Ίντα ήταν εννέα χρονών, και η μητέρα της, πολύ πιο συμβατική και «παλαιών αρχών», επανέφερε την Ίντα στις κοινωνικές ρυθμίσεις της εποχής. Με δυο λόγια, το αγοροκόριτσο με τα παράξενα φερσίματα καλό θα ήταν να ξεχάσει αυτά που ήξερε, και να γίνει κυρία. Η Ίντα αντιστάθηκε όσο μπορούσε, αλλά το 1820, στα είκοσι τρία της, παντρεύτηκε σχεδόν χωρίς να το καταλάβει έναν χήρο δικηγόρο, αρκετά μεγαλύτερό της μάλιστα.

Το συνοικέσιο ήταν πέρα για πέρα αποτυχημένο, και η Ίντα βρέθηκε από τη μια φυλακή στην άλλη. Έκανε και δυο γιους, πέρασε πολύ δύσκολα —ο άντρας της δεν ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένος στη δουλειά του και τα χρήματα έλειπαν σε μόνιμη βάση από την οικογένεια—, και κάποια στιγμή, μπαφιασμένη, ζήτησε διαζύγιο. Όταν οι γιοι της μεγάλωσαν αρκετά ώστε να μην την έχουν πια ανάγκη, η Ίντα Πφάιφερ ήταν σαράντα πέντε χρονών. Μια εποχή που οι γυναίκες απλώς κάθονταν σε μια πολυθρόνα με το τελάρο του κεντήματος στην ποδιά τους, και περίμεναν να γεράσουν.

Η Ίντα είχε άλλη άποψη επί του θέματος. Και αποφάσισε να αρχίσει να ζει.

Ταξιδιωτική προθέρμανση

Έτσι, το 1842, ανακοίνωσε στην οικογένειά της ότι σκόπευε να κάνει ένα ταξίδι. Οπουδήποτε. Αλλά τελικώς επέλεξε τους Αγίους Τόπους —την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο— γιατί τής φάνηκε αρκετά συναρπαστικό μεν, αλλά και πολύ πιο εύκολο από κάτι άλλα που είχε στο μυαλό της. Πολύ ωραία, της είπαν. Πόσο μεγάλη θα είναι η παρέα σου; Α, είπε. Δεν θα πάω με παρέα. Δεν θέλω κόσμο μαζί μου. Θέλω να είμαι μόνη. Οι αντιδράσεις της οικογένειάς της ήταν ακριβώς αυτές που περίμενε. Μια γυναίκα της ηλικίας της, χωρίς σύζυγο, χωρίς συνοδεία, να ταξιδεύει μόνη στην Ανατολή; Στους αγριανθρώπους; Πού ακούστηκε αυτό το πράγμα; Η Ίντα συμφώνησε — και έφυγε.

Ταξίδεψε με πλοία, με άμαξες, με καμήλες, με άλογα, με τα πόδια. Κοιμήθηκε σε πανδοχεία μαζί με ανθρώπους της ερήμου, και σε σκηνές, και πάνω σε ξερόχορτα. Έτρωγε ό,τι έβρισκε, και συχνά έπεφτε για ύπνο χωρίς να έχει βάλει τίποτε στο στόμα της. Αντιμετώπισε δυσκολίες που θα είχαν κάνει άντρες ταξιδιώτες με πολύ μεγαλύτερα μέσα να βάλουν τα κλάματα. Η ίδια δεν τα έβαλε. Και δεν γύρισε πίσω μετά από κάποιο «αναμενόμενο» διάστημα, αλλά όταν πέρασε ένας ολόκληρος χρόνος.

Τους επόμενους μήνες τούς έβγαλε στην κουζίνα της. Αλλά όχι μαγειρεύοντας. Έκατσε και έγραψε τα απομνημονεύματά της για το ταξίδι: «Reise einer Wienerin in das Heilige Land» — «Ταξίδι μιας Βιεννέζας στους Αγίους Τόπους». Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1844 και έγινε τεράστια επιτυχία. Μέσα σε λίγους μήνες από την κυκλοφορία του, μεταφράστηκε και εκδόθηκε σε πολλές γλώσσες. Οι αναγνώστες ήθελαν να διαβάζουν για μέρη που δεν μπορούσαν να επισκεφτούν οι ίδιοι — και η Ίντα έγραφε καθαρά, με ακρίβεια και χάρη, και κυρίως: χωρίς επιτήδευση. Έβγαλε και κάποια χρήματα έτσι.

Οπότε μπορούσε να χρηματοδοτήσει το επόμενο ταξίδι της.

Το 1845, ταξίδεψε στη Σκανδιναβία και την Ισλανδία — μια επιλογή που ήταν ακόμη πιο τολμηρή από ό,τι ένα ταξίδι στην Ανατολή. Ειδικά η Ισλανδία, μάλιστα, ήταν τελείως άγνωστη στους περισσότερους Ευρωπαίους.

Το Nordic ταξίδι της έγινε και αυτό βιβλίο: «Reise nach dem skandinavischen Norden und der Insel Island» — «Ταξίδι στον σκανδιναβικό Βορρά και στο νησί της Ισλανδίας». Νέα επιτυχία. Νέες μεταφράσεις. Η φήμη της Ίντας άρχισε να εξαπλώνεται πέρα από τα γερμανόφωνα σύνορα. Ήταν πλέον μια αναγνωρίσιμη φιγούρα στον κόσμο των ταξιδιωτικών αφηγημάτων — έναν κόσμο κυριαρχούμενο αποκλειστικά από άντρες. Μόνο που για την Ίντα όλα αυτά δεν ήταν παρά προθέρμανση.

Ο γύρος του κόσμου (εις διπλούν)

Είχε ξοδέψει πολλά χρόνια από τη ζωή της υπό συνθήκες που δεν της άρεσαν καθόλου, και ήταν αποφασισμένη να τα πάρει πίσω, και με τόκο. Δεν θα ζούσε όπως οι άλλοι.

Έτσι, το 1846 η Ίντα Πφάιφερ —στα 48 της— ξεκίνησε τον πρώτο της περίπλου της γης. Η διαδρομή πήγαινε έτσι: Βραζιλία, Χιλή, Ταϊτή, Κίνα, Ινδία, Περσία, Ρωσία, Τουρκία, Ελλάδα — και πίσω στη Βιέννη. Όλο αυτό κράτησε δύο χρόνια. Για την ακρίβεια, πέρασε δύο χρόνια μόνη, με ελάχιστα χρήματα, σε χώρες που οι περισσότεροι Ευρωπαίοι δεν είχαν ιδέα ότι υπήρχαν, ή δεν είχαν ακούσει καν το όνομά τους.

Και όχι μόνο: Στη Βραζιλία επισκέφτηκε φυλές ιθαγενών βαθιά μέσα σε ζούγκλες, σε περιοχές που ελάχιστοι λευκοί είχαν δει από κοντά — και ακόμη λιγότεροι είχαν επιστρέψει για να διηγηθούν όσα είδαν. Στην Ταϊτή κατέγραψε την τοπική ζωή με λεπτομέρεια και ακρίβεια που έκανε τους επιστήμονες του καιρού της να πετούν το καπέλο τους στον αέρα. Στην Περσία ταξίδεψε μεταμφιεσμένη σαν άντρας, επειδή αυτός ήταν ο μόνος τρόπος να περάσει κάποια τμήματα της διαδρομής.

Και όλα αυτά με ελάχιστα χρήματα: τα βιβλία της πουλούσαν και μεταφράζονταν παντού, αλλά η λέξη «συγγραφικά δικαιώματα» δεν σήμαινε και πολλά πράγματα εκείνο τον καιρό. Η Ίντα κοιμόταν σε φτηνά καταλύματα ή στην ύπαιθρο. Στο πλοίο έβγαζε πάντα το φτηνότερο εισιτήριο, και κοιμόταν στο κατάστρωμα. Όμως, το να ταξιδεύει έτσι —και όχι με μπαούλα γεμάτα ρούχα, υπηρέτες και ανέσεις— της έδινε ένα μεγάλο πλεονέκτημα: έβλεπε τον κόσμο, τους ντόπιους, από κοντά. Εξ ου και τα βιβλία της δεν ήταν ποτέ «τουριστικές» αφηγήσεις. Ήταν σχεδόν εθνογραφικές μελέτες.

Ο πρώτος γύρος του κόσμου απέφερε το δίτομο έργο «Eine Frauenfahrt um die Welt» — «Το ταξίδι μιας γυναίκας στον κόσμο: ο πρώτος τόμος με τη διαδρομή μέσω Βραζιλίας, Χιλής, Ταϊτής, Κίνας, και Ινδίας, και ο δεύτερος με την επιστροφή μέσω Περσίας, Ρωσίας, και Τουρκίας. Όπως και τα προηγούμενά της βιβλία, και αυτά μεταφράστηκαν σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Αλλά βέβαια η Ίντα, την ίδια στιγμή που διόρθωνε τα δοκίμια του βιβλίου, ετοιμαζόταν για το επόμενο ταξίδι της.

Ο δεύτερος γύρος του κόσμου ξεκίνησε το 1851 και τελείωσε το 1854. Ήταν ο πιο τολμηρός, και ο πιο επικίνδυνος: Βιέννη, Ακρωτήριο Καλής Ελπίδος, Βόρνεο, Σουμάτρα, Ιάβα, Περού, Ισημερινός, Καλιφόρνια, επιστροφή στη Βιέννη. Στη Βόρνεο, η Ίντα επισκέφτηκε τους ντόπιους κεφαλοκυνηγούς, που ήταν γνωστοί σε ολόκληρη την Ευρώπη σαν σύμβολο «πρωτόγονης αγριότητας». Η Ίντα, δεν έδωσε βάση στις φήμες —που δεν ήταν απλές φήμες…—, πήγε στα χωριά τους, κάθισε μαζί τους, παρατήρησε την καθημερινότητά τους, μίλησε μαζί τους. Δεν αντιμετώπισε κανένα πρόβλημα.

Στη Σουμάτρα, όμως, τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Εκεί, λίγο έλειψε να μείνει για πάντα σε έναν καταυλισμό των ιθαγενών με την πιο μακάβρια φήμη από σχεδόν όλους τους άλλους. Μόνο αργότερα έμαθε ότι είχε γλιτώσει παρά τρίχα από μια εξαιρετικά δυσάρεστη κατάληξη… Η ίδια αναφέρθηκε στο περιστατικό σαν να μην είχε την παραμικρή σημασία — την ίδια στιγμή που αφιέρωνε πολλές σελίδες για τον «πυρετό του χρυσού» στην Καλιφόρνια. Άλλο ένα δίτομο έργο, λοιπόν.

Η Αναγνώριση

Σε αντίθεση με τους περισσότερους άλλους ταξιδιώτες του καιρού της, η Ίντα δεν ταξίδευε απλώς για να δει. Ταυτόχρονα, συνέλεγε και δείγματα: φυτά, ζώα, έντομα, πετρώματα, και έγραφε συστηματικές, γεμάτες λεπτομέρεια σημειώσεις για τι καθένα τους: πού βρέθηκαν, υπό ποίες συνθήκες, σε ποιο υψόμετρο κ.ο.κ. Τα δείγματα αυτά κατέληγαν σε μουσεία φυσικής ιστορίας ανά την Ευρώπη — στη Βιέννη, στο Βερολίνο, στο Παρίσι, στο Λονδίνο κ.α. Και ήταν πολλά δείγματα όλα αυτά — πάρα πολλά. Έχουν καταμετρηθεί πάνω από δεκαεπτά (!) χιλιάδες. Ανάμεσά τους, και πολλά άγνωστα έως τότε είδη — που ονομάστηκαν προς τιμήν της.

Οι επιστήμονες της εποχής γνώριζαν καλά το όνομά της και ήταν ενθουσιασμένοι με τη δουλειά της. Μάλιστα, τη θεωρούσαν σχεδόν ισότιμή τους. Με τη διαφορά ότι ήταν γυναίκα: οι γυναίκες δεν γίνονται μέλη σε επιστημονικές εταιρείες. Η Γεωγραφική Εταιρεία του Λονδίνου, αίφνης, αρνήθηκε καγχάζοντας να τη δεχτεί στους κόλπους της. Οι δύο αντίστοιχες των Παρισίων και του Βερολίνου της έκαναν μεν —μετά τον δεύτερο γύρο του κόσμου, η φήμη της ήταν τέτοια που δεν γινόταν να αγνοηθεί— αλλά επίτιμο μέλος: της αναγνωριζόταν μεν η επιστημονική της συνεισφορά, αλλά δεν θα της έδιναν δα και πλήρη, ισότιμη ιδιότητα μέλους…

Ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ της Αυστρίας, πάντως, τη δέχτηκε σε ακρόαση. Βασίλισσες και αριστοκράτισσες ζητούσαν να τη γνωρίσουν. Η ασήμαντη μεσήλικη γυναίκα που είχε φύγει από τη Βιέννη χωρίς χρήματα και χωρίς κοινωνική θέση, επέστρεφε σαν ένα από τα πιο γνωστά ονόματα στην Ευρώπη. Τα βιβλία της πουλούσαν πολύ, σε δεκάδες χώρες, μεταφρασμένα σε όλες τις μεγάλες γλώσσες. Νέες γενιές ταξιδιωτών, γεωγράφων, και φυσιοδιφών τα διάβαζαν σαν πρακτικούς οδηγούς περιοχών για τις οποίες δεν υπήρχε σχεδόν τίποτε άλλο γραμμένο.

Από την άλλη, βέβαια, η Ίντα ήθελε κι άλλο.

Μαδαγασκάρη

Το 1857, όταν ήταν εξήντα χρονών, αποφάσισε να πάει στη Μαδαγασκάρη. Τη Μαδαγασκάρη κυβερνούσε τότε η βασίλισσα Ραναβαλόνα Α΄ — γνωστή ως Ραναβαλόνα η Σκληρή. Αυταρχική και άτεγκτη, είχε πετάξει στη θάλασσα τους Ευρωπαίους ιεραποστόλους και είχε απαγορεύσει στους υπηκόους της να ασπαστούν τον χριστιανισμό, επί ποινή θανάτου.

Η Ίντα δεν έδωσε σημασία στον κίνδυνο, γιατί αυτό που την ένοιαζε ήταν το νησί. Αλλά, σχεδόν με το που έφτασε εκεί, έπεσε επάνω σε έναν κόσμο σε αναστάτωση. Λίγο μετά την άφιξή της ξέσπασε μια βίαιη σύγκρουση — μια απόπειρα ανατροπής της βασίλισσας, στην οποία εμπλέκονταν και κάποιοι Ευρωπαίοι που βρίσκονταν στο νησί. Η Ραναβαλόνα αντεπιτέθηκε, και με τους πιστούς της στρατιώτες κατανίκησε τους πραξικοπηματίες και αλυσόδεσε όλους τους Ευρωπαίους. Η Ίντα, από το πουθενά, βρέθηκε δεμένη σε έναν πάσσαλο κάτω από τον καυτό ήλιο, με ελάχιστο φαγητό και χωρίς καμία περίθαλψη. Κόλλησε τροπικό πυρετό. Όταν με τα πολλά απελάθηκε, και επέστρεψε στην Αυστρία μέσω Μαυρικίου και Αιγύπτου, ήταν εξουθενωμένη. Μάλιστα, ήταν σοβαρά άρρωστη σε ολόκληρο το ταξίδι — αλλά, κατά την προσφιλή της συνήθεια, το πέρασε διορθώνοντας νυχθημερόν τις σημειώσεις της.

Οι γιατροί τής είπαν ότι ο πυρετός από τη Μαδαγασκάρη είχε καταστρέψει την υγεία της ανεπανόρθωτα. Η Ίντα Πφάιφερ χαμογέλασε. «Δεν πειράζει», τους είπε. «Άξιζε τον κόπο». Πέθανε στις 27 Οκτωβρίου 1858, στη Βιέννη. Το τελευταίο της βιβλίο, «Reise nach Madagaskar», εκδόθηκε μεταθανάτια, το 1861.

Η Ida Laura Pfeiffer (1797-1858) ενέπνευσε όλες τις επόμενες γυναίκες ταξιδιώτισσες και εξερευνήτριες. Η εξερευνήτρια Isabella Bird, η πρώτη γυναίκα τακτικό μέλος της Βρετανικής Γεωγραφικής Εταιρείας (1892), είχε από μικρή σαν πρότυπο την Ίντα και τα βιβλία της. Η Mary Kingsley, που εξερεύνησε τη Δυτική Αφρική στη δεκαετία του 1890, το ίδιο. Μια ολόκληρη γενιά γυναικών που αποφάσισαν ότι ο κόσμος δεν ανήκε μόνο στους άντρες άντλησε κουράγιο από το γεγονός ότι, σε μια εποχή που καμία γυναίκα δεν ταξίδευε μόνη της, μια άλλη γυναίκα, στα σαράντα πέντε της, χωρίς χρήματα, χωρίς πόρους, χωρίς καμία υποστήριξη και συνοδεία, είχε ήδη κάνει τον γύρο του κόσμου — και μάλιστα δύο φορές. Τα δείγματα που συνέλεγε χρησιμοποιούνταν από βοτανολόγους και εντομολόγους επί ολόκληρες δεκαετίες μετά τον θάνατό της. Οι επιστημονικές περιγραφές που τα συνόδευαν παρέμειναν χρήσιμες ακόμη και στον 20ό αιώνα. Η αναγνώριση της επιστημονικής της συνεισφοράς ήρθε πολύ αργότερα από ό,τι θα ερχόταν αν ήταν άντρας. Εντέλει όμως, τα κατάφερε. Αυτό το μεγάλο ταξίδι… άξιζε τον κόπο.

* * * 

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.