Πόλεμος στη Μέση Ανατολή: Κινηματογραφική προπαγάνδα και κοινωνικός επηρεασμός

Η εκ νέου -προδιαγεγραμμένη- ανάληψη εκτεταμένων στρατιωτικών επιχειρήσεων της Αμερικανο-ισραηλινής συμμαχίας στο έδαφος του Ιράν, που ουσιαστικά σηματοδοτεί τη συνέχιση ενός πολέμου που ξεκίνησε ανοιχτά (αλλά ποτέ δεν τελείωσε) με τις μεγάλες ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές της 13ης Ιουνίου 2025 εναντίον ιρανικών πυρηνικών και στρατιωτικών υποδομών και, κατόπιν, με τα ισχυρά βομβαρδιστικά πλήγματα της 22ης Ιουνίου των ΗΠΑ σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, προκαλώντας και τα αναμενόμενα αντίποινα εκ μέρους του Ιράν, ανησυχεί εκ των πραγμάτων πολύ σοβαρά ολόκληρο τον πλανήτη και, αναπόφευκτα, δημιουργεί ιδεολογικά «στρατόπεδα» υποστηρικτών της μίας ή της άλλης πλευράς, υπό την επήρεια συρρεόντων θρησκευτικών και πολιτικών παραγόντων.

Άτομα με έντονες προσλαμβάνουσες από τον φιλελεύθερο διεθνισμό, τον νεοσυντηρητισμό και τον Χριστιανικό-Εβραϊκό Σιωνισμό ρέπουν αναφανδόν προς την υποστήριξη του Ισραήλ, ως ενός δημοκρατικού κράτους με εύλογο δικαίωμα αντίδρασης στην ενεργή υπαρξιακή απειλή που αντιμετωπίζει από ένα καθεστώς εξόχως αυταρχικό, έντονου στρατιωτικού προσανατολισμού και με εμφανείς αποσταθεροποιητικές διαθέσεις. Αντιθέτως, το Ιράν έλκει τους περισσότερους υποστηρικτές από τους χώρους του Πολιτικού Ισλάμ, ως ιδεολογίας που υπηρετεί την αντίσταση στην αμερικανική ηγεμονία, της αντιιμπεριαλιστικής Αριστεράς, που μονόφθαλμα βλέπει το Ιράν ως αντίβαρο σε αυτή την ηγεμονία, καταπίνοντας όμως αμάσητη την παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το θεοκρατικό του σύστημα, και του Αντισιωνισμού, που βλέπει το Ισραήλ με εχθρότητα ως ένα δυτικό προγεφύρωμα στη Μέση Ανατολή που πρέπει πάση θυσία να εξολοθρευθεί.

Βέβαια, η υποστήριξη δεν είναι πάντα οριζόντια και ολική, καθώς υπάρχουν πολλοί άλλοι που χωρίς ιδεολογικούς οπαδισμούς και μονοδιάστατες προσκολλήσεις στηρίζουν το δικαίωμα ύπαρξης και επιβίωσης του Ισραήλ, αλλά ασκούν παράλληλα κριτική σε ορισμένες πολιτικές του, αντιτίθενται στην αμερικανική επεκτατική πολιτική, χωρίς όμως ταυτόχρονα να στηρίζουν τις βαρβαρότητες του ιρανικού καθεστώτος, ή είναι γενικώς υπέρμαχοι της ειρήνης και απορρίπτουν συλλήβδην τη συντήρηση μίας πολεμικής κατάστασης και με τις δύο στρατιωτικές λογικές.

Οι περισσότεροι ωστόσο, ασχέτως που (επιλέγουμε να) ανήκουμε, διαβιούμε σε σύγχρονες και ανοιχτές κοινωνίες, στις οποίες δεν θα πρέπει να παραγνωρίζονται η πολλαπλασιαστική ισχύς και οι απεριόριστες δυνατότητες ποδηγέτησης της κοινής γνώμης από πληθώρα άλλων πηγών, που δρουν παράλληλα και εξίσου καθοριστικά με τις ιδεολογικές καταβολές και τις αφετηριακές κοσμοθεωρητικές αντιλήψεις των ατόμων.

Πρώτα και κύρια τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, που έχοντας τη δύναμη ελέγχου του περιεχομένου και του τρόπου παρουσίασής του, μπορούν να διαφωτίζουν ή ακόμα και να καθοδηγούν το κοινό προς την υιοθέτηση επιλεγμένων θέσεων και απόψεων· τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, που λόγω της ταχύτητας, της ευρείας διάχυσης, της μαζικότητας και της αμεσότητάς τους, αποτελούν καταλυτικό παράγοντα διαμόρφωσης συλλογικών συμπεριφορικών στάσεων και αντιλήψεων· και, φυσικά, η δύναμη της προπαγάνδας, που με τη σκόπιμη παρουσίαση μίας κατάστασης υπό το παραμορφωτικό της φίλτρο, καταφέρνει να χειραγωγεί υποσυνείδητα το κοινό προς τη συγκεκριμένη κατεύθυνση που κάθε φορά επιθυμεί ο εμπνευστής-οργανωτής της.

Στην τελευταία αυτή κατηγορία μπορούμε σαφώς να κατατάξουμε και τον κινηματογράφο, ιδίως όταν είναι εξόφθαλμα στρατευμένος ή, εν πάση περιπτώσει, όταν προάγει εμφατικά ορισμένες ιδέες, έναντι κάποιων άλλων η, εν γένει, όταν δεν τηρεί αυτό που λέμε «αντικειμενικό μάτι» και «πολιτική ίσων αποστάσεων» απέναντι στο θέμα που κάθε φορά πραγματεύεται. Η προπαγανδιστική δύναμη του κινηματογράφου έγκειται στην ευχέρεια με την οποία -ποιητική αδεία- μπορεί να δημιουργεί ισχυρές συναισθηματικές ταυτίσεις και «κατασκευασμένες πραγματικότητες», αλλά και στον τρόπο με τον οποίο μπορεί με τη σεναριακή δύναμη, το σκηνικό στήσιμο και την κατάλληλη μουσική υπόκρουση να εξωραΐζει, να δαιμονοποιεί ή να ηρωοποιεί άτομα και καταστάσεις.

Το είδαμε πρόσφατα, επί παραδείγματι, στην ελληνική περίπτωση του «Καποδίστρια», που από ορισμένους θεωρήθηκε ως ιστορική εποποιΐα μίας σπουδαίας προσωπικότητας, ενώ για άλλους η εν λόγω ταινία διακρίθηκε για το στρατευμένο διδακτικό της ύφος, καθώς επίσης για το υπερβολικό θρησκευτικό και διάχυτο πατριωτικό της στοιχείο. Όλο αυτό, όμως, σε μία χώρα, την Ελλάδα, όπου απολαμβάνοντας τα αγαθά της ειρήνης, της ασφάλειας, των ήπιων κοινωνικών διαχωρισμών και της δημοκρατικής σταθερότητας, είχαμε την πολυτέλεια η συζήτηση και οι αντιπαραθέσεις επί της ταινίας να έχουν περισσότερο φιλολογικό χαρακτήρα και να εξαντλούνται, ως επί το πλείστον, σε ελαφριές εκπομπές κοινωνικού περιεχομένου της πρωινής τηλεοπτικής ζώνης, χωρίς κανέναν άλλο ουσιαστικό αντίκτυπο στο κοινωνικό σώμα.

Νομίζω, όμως, ότι δεν χρειάζεται ιδιαίτερη φαντασία για να αντιληφθούμε τις εξόχως σοβαρότερες και πιο εκτεταμένες συνέπειες της επιδραστικής ισχύος του κινηματογραφικού προϊόντος στη δημιουργία νέων ή στη μεγέθυνση υφιστάμενων κοινωνικών διαχωρισμών, πολιτικών αντιλήψεων και κοσμοθεωρητικών στάσεων απέναντι σε πράγματα και καταστάσεις, όταν το εύρος προβολής είναι απείρως μεγαλύτερο (παγκόσμιο κοινό) και το context εντελώς διαφορετικό (δριμεία πολεμική σύγκρουση πάνω σε έδαφος μακροχρόνιων, βαθιά ριζωμένων και ευθέως αντικρουόμενων ιδεολογικών θεωριών).

Στην προκείμενη περίπτωση των εν εξελίξει πολεμικών επιχειρήσεων στη Μέση Ανατολή, ο κινηματογράφος έχει να επιδείξει στο background αρκετά καλλιτεχνικά δημιουργήματα -πρόσφατα, αλλά και παλαιότερα- που εξυπηρετούν αμφότερα τα αφηγήματα των συγκρουόμενων μερών και διαδραματίζουν δυνητικά έντονο επιδραστικό ρόλο στη διαμόρφωση ή την ενίσχυση υποστηρικτών διαθέσεων υπέρ του ενός ή του άλλου μέρους.

Από τη μία πλευρά, θα μπορούσαμε ενδεικτικά να αναφερθούμε σε δύο πολύ γνωστές σειρές ισραηλινής παραγωγής με μεγάλη τηλεοπτική απήχηση, στο «Fauda» και το «Tehran». Η πρώτη είναι ένα πολιτικό-στρατιωτικό θρίλερ με κεντρικό θέμα τις ιστορίες των μελών μίας μυστικής μονάδας των ισραηλινών ενόπλων δυνάμεων, τα οποία δρουν μεταμφιεσμένοι ως Άραβες μέσα σε αφιλόξενες παλαιστινιακές περιοχές για να συλλάβουν ή να εξουδετερώσουν καταζητούμενους παλαιστίνιους μαχητές σε διάφορες δύσκολες και άκρως επικίνδυνες επιχειρήσεις. Η δεύτερη είναι μία κατασκοπευτική σειρά, στην οποία η βασική ηρωίδα, μία νεαρή Εβραία γεννημένη στο Ιράν, αλλά μεγαλωμένη στο Ισραήλ, λειτουργεί ως μυστική πράκτορας για λογαριασμό της Μοσάντ και αξιοποιεί τις εξαιρετικές τεχνολογικές γνώσεις της με έμφαση στο hacking για να σαμποτάρει παντοιοτρόπως το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.

Από την άλλη πλευρά, μπορούμε να κάνουμε χαρακτηριστική αναφορά στο «No Other Land» και στο «The Voice of Hind Rajab», αμφότερες ταινίες ντοκιμαντερίστικου ύφους. Η πρώτη καταγράφει την καθημερινότητα παλαιστινίων κατοίκων της περιοχής Μασάφερ Γιάτα στη νότια Δυτική Όχθη, την οποία ο ισραηλινός στρατός έχει χαρακτηρίσει ως στρατιωτική ζώνη εκπαίδευσης και προχωρά συστηματικά σε κατεδαφίσεις σπιτιών και εκτοπίσεις κατοίκων. Η δεύτερη ταινία επικεντρώνεται στην ιστορία της Χιντ Ρατζάμπ, μίας εξάχρονης που βρέθηκε παγιδευμένη σε ένα αυτοκίνητο στη Γάζα εν μέσω σφοδρών στρατιωτικών επιχειρήσεων του ισραηλινού στρατού στην περιοχή.

Στην ισραηλινή εκδοχή των (κινηματογραφικών) πραγμάτων, ο τηλεθεατής παρακολουθεί το θάρρος, την υψηλή εκπαίδευση και τον ηρωισμό των Ισραηλινών, στοιχεία που υπερισχύουν έναντι οποιασδήποτε άλλης οπτικής και ξεχειλίζουν ολούθε από περί δικαίου justifications. Οι ισραηλινοί χαρακτήρες εμφανίζονται από τη μία ως υπεράνθρωποι, ικανοί να εφορμούν ανά πάσα στιγμή σε άκρως εχθρικά περιβάλλοντα και να αντιμετωπίζουν ως μειοψηφία υπεράριθμους αντιπάλους, ενώ ωραιοποιείται η δίκαιη δράση της Μοσάντ και υπογραμμίζεται η αποτελεσματικότητα των διεισδυτικών ικανοτήτων της στα σπλάχνα του αντιπάλου, που κατά κανόνα παρουσιάζεται ως υποδεέστερος επιχειρησιακά.

Σε άλλα σημεία πέριξ των σκηνών έντονης δράσης, τονίζονται παράλληλα οι ευαισθησίες των πρωταγωνιστών ως ατόμων με προσωπικά προβλήματα (διαλυμένες οικογένειες, μοναξιά, τραυματικά παρελθόντα) ένεκα του τιμήματος που πληρώνουν από τη φύση της δουλειάς τους, οι οποίοι υποπίπτουν σε σφάλματα και νιώθουν ανασφάλεια ή φόβο. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργείται και η απαραίτητη συναισθηματική ταύτιση με τους θεατές, στους οποίους οι ισραηλινοί μαχητές γίνονται πιο προσιτοί ως «κανονικοί άνθρωποι» και κερδίζουν τη συμπάθειά τους.

Στοιχεία όπως το διαχωριστικό τείχος, οι στρατηγικοί εποικισμοί και η καθημερινή αυστηρότητα στα σημεία ελέγχου αποσιωπώνται. Οι Παλαιστίνιοι είναι «καλοί» μόνο ως συνεργάτες των Ισραηλινών, αλλιώς είναι οι «κακοί» τρομοκράτες. Θύτης και θύμα εξισώνονται σε μία ασύμμετρη σύγκρουση, που παρουσιάζει τις ενέργειες των Ισραηλινών ως αναγκαία άμυνα και των Παλαιστινίων ως τυφλό φανατισμό.

Στον αντίποδα, στις ταινίες που επικεντρώνονται στο παλαιστινιακό δράμα, αναδεικνύεται περισσότερο το ανθρώπινο, παρά το πολτικο-στρατιωτικό επιχειρησιακό στοιχείο: Παιδιά που μεγαλώνουν μέσα στην αβεβαιότητα, γονείς που προσπαθούν να προστατεύσουν την οικογένεια υπό συνθήκες στέρησης βασικών αγαθών, σε συνδυασμό με τη βαθιά ψυχολογική φθορά που προκαλείται από τη συνεχή απειλή της εκδίωξης και του εκτοπισμού, καθώς και από το περιορισμένο δικαίωμα στη γη (πατρίδα) και την κατοικία. Η τύχη των αμάχων σε αστικό πόλεμο και οι τραυματικές εμπειρίες, ιδίως των παιδιών, προβάλλουν ως παγκόσμιο σύμβολο ευαισθητοποίησης και συμπαράστασης, ενώ η καταγραφή των σκηνών με δημοσιογραφικό τρόπο προσδίδει αμεσότητα και αληθοφάνεια στο δράμα, ωσάν να το βιώνει ο ίδιος ο θεατής, ο οποίος δεν καλείται μόνο να κατανοήσει, αλλά επιπλέον να συμπονέσει τον παλαιστινιακό λαό και να σοκαριστεί με τον ισραηλινό μηχανισμό ισχύος έναντι ενός πιο αδύναμου και κατατρεγμένου πληθυσμού.

Την ίδια στιγμή, οι Ισραηλινοί εμφανίζονται σε αυτές τις ταινίες ως μία σκληρή και άκαρδη δύναμη που υλοποιεί με ψυχρό τρόπο κατεδαφίσεις, επιτηρεί άγρυπνα τις περιοχές στις οποίες κατοικούν Παλαιστίνιοι και διενεργεί αυστηρούς ελέγχους, δίχως να τους αφήνει στην ησυχία μίας απλής, συνηθισμένης καθημερινότητας. Η παρουσία τους προβάλλεται ως ένα καθεστώς παράνομης κατοχής και επιβολής, που συνδέεται με το δέος της στρατιωτικής υπεροχής, αλλά και την άσκηση βίας ως μίας κανονικοποιημένης, επιβεβλημένης πρακτικής και όχι ως εξαίρεσης.

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι όλες οι αντιμαχόμενες πλευρές αλληλοκατηγορούνται εξίσου για προπαγάνδα και προώθηση διαστρεβλωμένων απόψεων με όχημα τις κινηματογραφικές δημιουργίες τους. Αλλά κάτι τέτοιο μικρή σημασία έχει μπροστά στο ποθούμενο αποτέλεσμα που και οι δύο γνωρίζουν, ως παίκτες του ίδιου παιχνιδιού, ότι είναι ο προσεταιρισμός του διεθνούς κοινού στις θέσεις εκάστου υμών σε όσο μεγαλύτερο και πειστικότερο βαθμό γίνεται, αναγνωρίζοντας τη συμμαχική πίεση που μπορεί να ασκηθεί υπέρ τους μέσω της διεθνούς κατακραυγής των ενεργειών του αντιπάλου.

Γεγονός είναι, επίσης, ότι όσοι έχουν ήδη ισχυρή διαμορφωμένη άποψη και αποκρυσταλλωμένη θέση σε σχέση με την πλευρά που βλέπουν πιο υποστηρικτικά και με μεγαλύτερη συμπάθεια, λίγο έως καθόλου θα επηρεαστούν από τέτοιες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις του συγκρουσιακού κλίματος ως προς το ενδεχόμενο μετακίνησής τους σε διαφορετικά οπτικά πρίσματα.

Τουναντίον, άτομα που έχουν περιορισμένη ενημέρωση ή έλλειμα βασικών γνώσεων για τη Μεσανατολική αντιπαράθεση ή δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τη δραματοποίηση γεγονότων και την επιλεκτική αφήγηση από την τεκμηριωμένη πληροφόρηση, καθώς επίσης άτομα που απλώς ικανοποιούν απλές καθημερινές ψυχαγωγικές ανάγκες, παρακολουθώντας στον ελεύθερο χρόνο τους ταινίες και σειρές όντας πολιτικά ανένταχτοι και χωρίς ιδιαίτερες ιδεολογικές παρωπίδες, έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να καταστούν ευεπίφοροι δέκτες κρυφών προπαγανδιστικών μηνυμάτων. Και κάπου εκεί, η κινηματογραφική προπαγάνδα ίσως να έχει πετύχει τον απώτερο σκοπό της…