Η περίπτωση του Πιερ Πουζάντ στη Γαλλία, η κομματικοποίηση των κινημάτων διαμαρτυρίας και η λειτουργία ενός κράτους «στο περίπου»
Στις γαλλικές εκλογές της 2ας Ιανουαρίου 1956, δύο στοιχεία προσέλκυσαν το παγκόσμιο ενδιαφέρον: Η πρωτιά του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, με 26% των ψήφων, και το δυναμικό πλασάρισμα ενός νέου κόμματος στην τέταρτη θέση με ποσοστό που πλησίασε το 12%. Το μεν ΓΚΚ παρέμεινε σε κυβερνητική «καραντίνα» μέχρι το 1981. Όμως εκείνο το νέο κόμμα, που έφερε τον τίτλο «Ένωση για την υπεράσπιση των εμπόρων και των βιοτεχνών» (UDCA), θεωρήθηκε για ένα διάστημα η σοβαρότερη μεταπολεμική πρόκληση για το πολιτικό κατεστημένο.
Τα κεντρικά συνθήματα της UDCA ήταν «Sortez les sortants!» (Πετάξτε έξω τους αλήτες – ενν. από το κοινοβούλιο) και «La France d’abord» (Πρώτα η Γαλλία). Είχε επικεφαλής τον 35χρονο Πιερ Πουζάντ (Pierre Poujade), ιδιοκτήτη βιβλιοχαρτοπωλείου σε μια μικρή επαρχιακή πόλη της νοτιοδυτικής Γαλλίας. Λίγο μετά τις εκλογές, πορτρέτο του κοσμούσε το εξώφυλλο του περιοδικού Time. Το ρεπορτάζ με τίτλο «Ένας συνηθισμένος Γάλλος» σημείωνε τη μετεωρική άνοδο του «πουζαντισμού» που είχε ξεκινήσει το 1953 ως κίνημα διαμαρτυρίας κατά των φόρων και φοροεισπρακτόρων, κατά των επιχειρηματικών κολοσσών στο λιανεμπόριο και κατά των «διεφθαρμένων πολιτικών» του κοινοβουλίου. Έχοντας καταλάβει 52 έδρες στην Εθνοσυνέλευση, ένα σεβαστό αριθμό, ο Πιερ Πουζάντ θα μπορούσε να βάλει νερό στο κρασί του και να κερδίσει ένα πιο μετριοπαθές κοινό, αηδιασμένο από το «σάπιο καθεστώς» του Παρισιού αλλά αντίθετο στη βία που χαρακτήριζε αρκετές εκδηλώσεις της UDCA. Το άρθρο έκλεινε με ένα ερώτημα προς το πρόσωπο του εξωφύλλου: Μήπως είχε στόχο να πάρει την εξουσία και να ανατρέψει την Τέταρτη Γαλλική Δημοκρατία; Και ο Πουζάντ απαντούσε με πλατύ χαμόγελο: «Γιατί όχι»;
Δυόμισι μόλις χρόνια αργότερα, ήρθε το τέλος της Τέταρτης Γαλλικής Δημοκρατίας. Αυτό, όμως, δεν οφειλόταν στη δράση του Πουζάντ και του «αντισυστημικού» του κινήματος, αλλά στην αποτυχία των κυβερνητικών κομμάτων να αντιμετωπίσουν την απείθεια των στρατιωτικών που πολεμούσαν με το κίνημα ανεξαρτησίας στην Αλγερία. Στην Πέμπτη Γαλλική Δημοκρατία που θεμελίωσε ο στρατηγός ντε Γκωλ το 1958, ο Πουζάντ δεν είχε καμία τύχη. Αποδείχτηκε ότι οι κραυγές και τα συνθήματα που είχαν εμπνεύσει τους οπαδούς του (κατά των φόρων, κατά των πολιτικών, κατά των διανοουμένων, κατά των Εβραίων και υπέρ της «Γαλλικής Αλγερίας») δεν μετουσιώνονταν εύκολα σε πρακτικές λύσεις. Έμεινε, βέβαια, ο «πουζαντισμός» ως συνώνυμο ενός λαϊκισμού που επαγγέλλεται την υπεράσπιση του «μικρού ανθρώπου» απέναντι στα «μεγάλα «συμφέροντα» και στις διεφθαρμένες ελίτ που τα υπηρετούν. Στοιχεία του εντοπίζονται στη ρητορεία της σημερινής Εθνικής Συσπείρωσης (πρώην Εθνικού Μετώπου). Όχι τυχαία: ιδρυτής του, ο Ζαν Μαρί Λεπέν, υπήρξε πρωτοπαλίκαρο και ο νεότερος βουλευτής του Πουζάντ στις εκλογές του 1956.
Κινήματα όπως εκείνο του Πιερ Πουζάντ, που επιδιώκουν να επωφεληθούν από διαδεδομένη δυσαρέσκεια (από οποιαδήποτε αιτία), υπερασπιζόμενα τις υποτιθέμενες αξίες των πολλών απέναντι στα συμφέροντα των λίγων, έχει να επιδείξει σχεδόν κάθε κοινοβουλευτική δημοκρατία του πλανήτη. Στη χώρα μας, το πλησιέστερο παράδειγμα θα ήταν κινήματα της «Πλατείας» ή το «Δεν πληρώνω» των αρχών της δεκαετίας του 2010, τα οποία, όμως, δεν μετεξελίχθηκαν σε πολιτικό κόμμα, αλλά ζεύτηκαν στην υπηρεσία των «αντισυστημικών-αντιμνημονιακών» κομμάτων της εποχής.
Σήμερα, στην Ελλάδα αναμένεται η επίσημη εμφάνιση κόμματος που «πατάει» σε ένα μαζικότατο κύμα διαμαρτυρίας με αφορμή τη σιδηροδρομική τραγωδία των Τεμπών το 2023. Είναι ενδιαφέρον το ότι αυτό το κύμα υπήρξε σχετικά βουβό τους μήνες που προηγήθηκαν των διπλών εθνικών εκλογών της ίδιας χρονιάς, για να κορυφωθεί μόλις τον Φεβρουάριο του 2025, με τα ταυτόχρονα μαζικά συλλαλητήρια στις περισσότερες πόλεις της χώρας. Το απόθεμα θυμού και δυσαρέσκειας τροφοδοτεί έκτοτε την παρατεταμένη κυοφορία του νέου κόμματος. Οι εκπρόσωποί του επιμελώς αποφεύγουν να αρθρώσουν συγκεκριμένες προγραμματικές θέσεις. Φροντίζουν κυρίως να παίρνουν σαφείς αποστάσεις από τους εν ενεργεία πολιτικούς και να καταγγέλλουν συλλήβδην ένα διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα. Βασική τους επαγγελία παραμένει η «κάθαρση» με στόχο ιδίως πολιτικούς που, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, σχετίστηκαν με την τραγωδία των Τεμπών. Και μετά, τι; Προς το παρόν, φαίνεται να συνιστούν υπομονή, πιθανόν επιλέγοντας τη «δημιουργική ασάφεια» μέχρι την προκήρυξη των επόμενων εκλογών.
Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα αντιμετωπίζει υπαρκτά, σοβαρά προβλήματα. Όχι μόνο τα Τέμπη, αλλά σκάνδαλα και αστοχίες με υψηλότατο κόστος, όπως του ΟΠΕΚΕΠΕ και του πρόσφατου ‘blackout’ στις αερομεταφορές, φροντίζουν να υπενθυμίζουν πως το κράτος μας συνεχίζει να λειτουργεί «στο περίπου». Δικαιούται κανείς να εικάσει ότι η αδυναμία των πολιτικών κομμάτων, «συστημικών» αλλά και πρώην «αντισυστημικών» να δώσουν λύσεις και να αποτρέψουν σκάνδαλα και τραγωδίες, εν μέρει τουλάχιστον, συνδέεται με μια γενικευμένη αντίδραση σε ουσιαστικές τομές και αλλαγές. Όποιοι επιχείρησαν να πουν τα πράγματα με το όνομά τους και να εισηγηθούν (προφανώς επώδυνες) μεταρρυθμίσεις, καταβαραθρώθηκαν εκλογικά. Επωφελήθηκαν, βέβαια, άλλοι ως εκφραστές της λαϊκής οργής και δυσαρέσκειας – αν και μόνο προσωρινά: Όπως απέδειξε η περίοδος μετά το 2015, όταν κληθούν να κυβερνήσουν, οι δημαγωγοί και οι κάθε λογής κήρυκες της «δημιουργικής ασάφειας» προσγειώνονται ανώμαλα, τόσο οι ίδιοι όσο και τα ποσοστά τους.
Ένα κόμμα που ξεκινά «μονοθεματικά» θεωρεί την πολιτική εμπειρία μειονέκτημα και ποντάρει στην προγραμματική ασάφεια μπορεί κάλλιστα να πετύχει ποσοστά αξιόλογα, πλην όμως πρόσκαιρα – σαν τη λάμψη ενός διάττοντα. Αν μείνει στην αρένα της διαμαρτυρίας, θα βρεθεί αντιμέτωπο με άλλα «θηρία», που διαθέτουν μακροχρόνια εμπειρία και know-how. Αν τυχόν κληθεί να αναλάβει κυβερνητικές ευθύνες, σύντομα θα αρχίσει να απογοητεύει όσους το ανέδειξαν από θυμό και αγανάκτηση. Διότι τα κακώς κείμενα της χώρας δεν αλλάζουν χωρίς να θιγούν τα συμφέροντα και οι συνήθειες όχι μόνο «διεφθαρμένων ελίτ» αλλά και μεγάλης μερίδας «απλών ανθρώπων».
5°
