Κομπογιαννίτης και τσαρλατάνος: τι πραγματικά σημαίνουν αυτές οι λέξεις;

Με αφορμή την τραγική κατάληξη του Γιώργου Μαζωνάκη εδώ και περίπου 20 μέρες, οι λέξεις «κομπογιαννίτης» και «τσαρλατάνος» κυριαρχούν στα δελτία ειδήσεων και τις ενημερωτικές εκπομπές.

Όμως, τι πραγματικά σημαίνουν αυτές οι λέξεις και από πού προέρχονται; Τι περιγράφουν και πώς εντάχθηκαν στο λεξιλόγιό μας, περιγράφοντας, όχι μόνο τους κακούς, ανεύθυνους γιατρούς, αλλά τους αστοιχείωτους και ασυνείδητους κάθε επαγγέλματος.

Όταν μιλάμε για κομπογιαννίτες, επί της ουσίας επικαλούμαστε το άγριο, αγροτικό παρελθόν της ελληνικής επικράτειας, σε εποχές που η επιστήμη ήταν έννοια συγκεχυμένη και ο/η γιατρός επαγγελματίας που, συνήθως, είχαν να πληρώσουν μόνο οι πιο προνομιούχοι.

Οι βιοπαλαίστες της υπαίθρου πολύ συχνά αρκούνταν σε ευχές και προσευχές, γιατροσόφια και μαντζούνια, βότανα και αφεψήματα, τα οποία πολύ συχνά τα προμηθεύονταν από κομπογιαννίτες. Η λέξη από τα συνθετικά «κόμπος» και «γιαίνω» (θεραπεύω) περιγράφει τον άνθρωπο που φορούσε ένα μεγάλο μαντήλι, δεμένο σε κόμπους.

Μέσα σε κάθε κόμπο είχαν τοποθετήσει και από ένα βότανο που βοηθούσε στην ίαση κάποιας πάθησης. Επί τουρκοκρατίας, οι κομπογιαννίτες έχαιραν μεγάλης εκτίμησης, καθώς πολλοί από αυτούς εκτελούσαν και χρέη φαρμακοτρίφτη, δηλαδή δεν γνώριζαν απλώς ποιο βότανο χρειαζόταν η κάθε αρρώστια, αλλά και το πώς να το μετατρέψουν σε αλοιφή ή σε σκόνη για να χορηγηθεί στον ασθενή.

Στο σήμερα, η λέξη έχει τελείως αρνητική σημασία, χαρακτηρίζοντας κυρίως ή τον αστοιχείωτο, ανεύθυνο και συνήθως ασυνείδητο γιατρό. Επίσης, «κομπογιαννίτες» και τσαρλατάνοι χαρακτηρίζονται και εκπρόσωποι άλλων επαγγελμάτων που συγκεντρώνουν χαρακτηριστικά ανεπάρκειας, έλλειψης σοβαρής κατάρτισης και ευσυνειδησίας απέναντι στο αντικείμενό τους.

Τσαρλατάνος: η λέξη που δανειστήκαμε από τα ιταλικά για τον απατεώνα

Την ίδια στιγμή, η λέξη «τσαρλατάνος» προέρχεται από το ιταλικό ciarlatano, που σήμαινε αρχικά τον φλύαρο, τον πολυλογά που προσπαθεί να εντυπωσιάσει το κοινό με πολλά λόγια. Το ιταλικό αυτό ουσιαστικό προέρχεται από το ρήμα ciarlare (μτφρ: φλυαρώ, μιλώ ακατάπαυστα).

Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση στην Ιταλία, οι ciarlatani ήταν περιπλανώμενοι πωλητές που διαλαλούσαν στις πλατείες θαυματουργά φάρμακα, ελιξίρια και θεραπείες, χρησιμοποιώντας εντυπωσιακούς λόγους και θεατρικές επιδείξεις για να πείσουν το κοινό.

Έτσι η λέξη απέκτησε τη σημασία του απατεώνα που προσποιείται ότι διαθέτει γνώσεις ή ικανότητες τις οποίες στην πραγματικότητα δεν έχει.

Στα ελληνικά η λέξη πέρασε ως τσαρλατάνος και σήμερα χρησιμοποιείται μεταφορικά για κάποιον που παρουσιάζεται ως ειδικός ή αυθεντία χωρίς να είναι πραγματικά.

Ενδιαφέρον είναι ότι η ελληνική λέξη τσαρλατανισμός προέρχεται από την ίδια ρίζα και σημαίνει την πρακτική ή τη συμπεριφορά του τσαρλατάνου.