Ψάχνοντας μάστορα: Η οικονομία της τεχνητής νοημοσύνης χρειάζεται χέρια

Νέα έκθεση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ δείχνει ότι οι δεξιότητες του ηλεκτρολόγου, του υδραυλικού και του χειριστή μηχανημάτων γίνονται στρατηγικό πλεονέκτημα. Οι νέοι όμως κοιτάζουν αλλού.

Αν προσπαθήσατε φέτος να βρείτε ηλεκτρολόγο για μια μικρή δουλειά ή υδραυλικό μέσα στον Αύγουστο, ξέρετε ήδη το συμπέρασμα της νέας έκθεσης του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ. Οι άνθρωποι που ξέρουν να φτιάχνουν πράγματα λιγοστεύουν και η ζήτηση για αυτούς μεγαλώνει. Η έκθεση «New Economy Skills: Skills for the Maker Economy», που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο, τους ονομάζει makers. Στα ελληνικά θα τους λέγαμε απλώς μαστόρους: όσους χτίζουν και εγκαθιστούν, όσους χειρίζονται μηχανήματα, όσους επεξεργάζονται υλικά με τα χέρια τους. Ηλεκτρολόγοι, συγκολλητές, τεχνικοί κλιματισμού, αγρότες, χειριστές γερανών. Στην Ευρώπη αποτελούν περίπου το ένα τρίτο των εργαζομένων. Διαβάζοντας τις 32 σελίδες της, κράτησα τρεις ιδέες που πολλοί θεωρούμε δεδομένες και που η έκθεση ανατρέπει.

Η νέα οικονομία ψάχνει μαστόρους — και δεν βρίσκει

Πρώτη ιδέα: «Είναι δουλειές του παρελθόντος»

Ισχύει το αντίθετο. Από τις 28 δεξιότητες που εξετάζει το Φόρουμ, το «χτίζω και εγκαθιστώ» είναι αυτή που ξεχωρίζει περισσότερο τα επαγγέλματα που θα αναπτυχθούν ως το 2030 από εκείνα που θα συρρικνωθούν. Ο χειρισμός μηχανημάτων βρίσκεται τέταρτος και η επεξεργασία υλικών όγδοη. Ο λόγος είναι απλός. Τα κέντρα δεδομένων της τεχνητής νοημοσύνης θα χρειαστούν σχεδόν 7 τρισ. δολάρια επενδύσεων ως το 2030, οι επενδύσεις στην ενέργεια φτάνουν φέτος τα 3,4 τρισ. και οι υποδομές θα χρειαστούν 106 τρισ. ως το 2040. Όλα αυτά τα στήνουν άνθρωποι με κράνος. Στις ΗΠΑ σχεδόν μία στις τέσσερις αγγελίες εργασίας ζητά τέτοιες δεξιότητες, ενώ στην εφοδιαστική αλυσίδα το ποσοστό φτάνει το 72%. Οι τεχνίτες με ωριαία αμοιβή κάνουν εκεί πέντε φορές περισσότερες υπερωρίες από τους υπόλοιπους. Δεν είναι τυχαίο ότι η Meta, η Google και η BlackRock χρηματοδοτούν με εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια σχολές για ηλεκτρολόγους και υδραυλικούς.

▶ Το ρεπορτάζ του NBC News για τους ηλεκτρολόγους των κέντρων δεδομένων:

Δεύτερη ιδέα: «Η τεχνητή νοημοσύνη θα τους αντικαταστήσει»

Η τεχνητή νοημοσύνη δουλεύει με κείμενο, εικόνα και κώδικα. Δεν σκύβει κάτω από έναν νεροχύτη ούτε καταλαβαίνει από τον ήχο ότι κάτι δεν πάει καλά σε έναν κινητήρα. Γι' αυτό τα επαγγέλματα που απαιτούν επιδεξιότητα και οξυμένες αισθήσεις έχουν περίπου τον μισό κίνδυνο αυτοματοποίησης: 19% στα πιο απαιτητικά, έναντι 38% στα λιγότερο απαιτητικά. Τα ρομπότ θα πάρουν κάποιες εργασίες, όμως το απρόβλεπτο περιβάλλον δύσκολα αυτοματοποιείται. Η τεχνολογία δεν διώχνει τους τεχνίτες, τους αλλάζει τη δουλειά. Ο συγκολλητής συνεργάζεται με ρομποτικό βραχίονα, ο αγρότης πετά drone πάνω από το χωράφι. Το 57% των τεχνιτών δηλώνει ότι χρειάζεται καλύτερες γνώσεις τεχνητής νοημοσύνης για να μείνει ανταγωνιστικό, ποσοστό κοντά σε εκείνο των υπαλλήλων γραφείου. Όσοι συνδυάζουν τα χέρια με τα ψηφιακά κερδίζουν. Κάθε δέκα ποσοστιαίες μονάδες βελτίωσης στις ψηφιακές δεξιότητες αντιστοιχούν σε περίπου 3.500 δολάρια περισσότερα τον χρόνο, και οι πιο «ψηφιακοί» τεχνίτες βγάζουν περίπου τα διπλά από τους λιγότερο ψηφιακούς.

Τρίτη ιδέα: «Δεν έχουν ούτε μέλλον ούτε λεφτά»

Στις ΗΠΑ ένας υδραυλικός έχει διάμεσο ετήσιο μισθό σχεδόν 63.000 δολάρια, σχεδόν διπλάσιο από έναν μπάρμαν. Ένα τετραετές πτυχίο κοστίζει κατά μέσο όρο 79.200 δολάρια σε δίδακτρα, μια τεχνική σχολή περίπου 15.200. Οι απόφοιτοι της επαγγελματικής εκπαίδευσης βρίσκουν πιο εύκολα δουλειά από τους πτυχιούχους, πλεονέκτημα που κατά την έκθεση μπορεί να μεγαλώσει στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η έκθεση είναι όμως τίμια και για τα αρνητικά. Η δουλειά είναι σωματικά βαριά, πολλοί αποσύρονται νωρίτερα και οι αυξήσεις σταματούν νωρίς, ακόμη και στη Γερμανία. Εδώ αρχίζουν να παρεμβαίνουν οι εταιρείες. Η Home Depot στις ΗΠΑ συνδυάζει την τεχνική εκπαίδευση με μαθήματα διοίκησης, οικονομικών και τεχνητής νοημοσύνης, ώστε ένας τεχνίτης να μπορεί κάποτε να στήσει τη δική του επιχείρηση.

▶ Η ταινία «Going Pro» της Home Depot:

Το πρόβλημα αρχίζει στο σχολείο

Αν η ζήτηση είναι τόσο μεγάλη, γιατί λείπουν οι άνθρωποι; Οι τεχνικές δουλειές αντιστοιχούν στο 45,6% της απασχόλησης παγκοσμίως, όμως μόνο το 8,5% των μαθητών τις βάζει στα σχέδιά του. Μόλις το 13% των αγοριών και το 4% των κοριτσιών θέλουν να γίνουν τεχνίτες. Οι γυναίκες είναι το 30% των τεχνιτών, έναντι 49% στα υπόλοιπα επαγγέλματα. Στην Ευρώπη, στην Ασία και στη Βόρεια Αμερική, από 20% έως 35% των τεχνιτών είναι πάνω από 55 ετών. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι μισοί τεχνίτες έχουν ως ανώτερο τίτλο σπουδών ένα επαγγελματικό πτυχίο. Στα σχολεία των χωρών του ΟΟΣΑ τα πρακτικά μαθήματα πιάνουν μόλις το 4,5% του υποχρεωτικού ωραρίου. Οι επιχειρήσεις βαθμολογούν την επαγγελματική εκπαίδευση καλύτερα από την πανεπιστημιακή σε μόλις 15% των χωρών, με τη Γερμανία, την Αυστρία και την Ελβετία να αποτελούν τις γνωστές εξαιρέσεις. Οι ερευνητές σημειώνουν επίσης ότι η επιδεξιότητα των παιδιών φαίνεται να εξασθενεί, με τις οθόνες ανάμεσα στους πιθανούς λόγους.

Η ματιά του marketing

Διαβάζοντας την έκθεση ως άνθρωπος της επικοινωνίας, βλέπω κυρίως ένα πρόβλημα εικόνας. Οι τεχνικές δουλειές έχουν σήμερα ό,τι χρειάζεται ένα προϊόν για να πετύχει: ζήτηση, καλές αμοιβές, προστασία από την αυτοματοποίηση. Τους λείπει το αφήγημα. Οι οικογένειες σπρώχνουν τα παιδιά προς το πανεπιστήμιο και η έκθεση ζητά εκστρατείες ενημέρωσης για μαθητές και γονείς. Γράφει όμως και μια φράση που θα έπρεπε να κρέμεται σε κάθε διαφημιστική εταιρεία: για να αλλάξεις την αντίληψη, πρέπει να αλλάξεις την πραγματικότητα. Είναι ο πρώτος κανόνας του branding: πρώτα φτιάχνεις καλύτερο προϊόν και μετά το λες δυνατά. Οι Γερμανοί το δουλεύουν συστηματικά από το 2010 με την εκστρατεία εικόνας της κεντρικής ένωσης των τεχνικών επαγγελμάτων. Φέτος το μήνυμα είναι «Κάνουμε καριέρα με συναίσθημα» και μιλά στους νέους που δεν θέλουν τη «μάχη με τους αγκώνες» της εταιρικής ζωής. Η έκθεση επιβεβαιώνει ότι οι νέοι ενδιαφέρονται περισσότερο για δουλειές που συνδυάζουν χέρια και τεχνολογία.

▶ Η καμπάνια «Wir machen Karriere mit Gefühl» του Das Handwerk:

Και στην Ελλάδα;

Στην Ελλάδα το πρόβλημα το ζούμε καθημερινά. Σε έρευνα του Douleutaras.gr με το ELTRUN του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών σε περισσότερους από 4.200 επαγγελματίες, το 67,7% δήλωσε ότι η έλλειψη προσωπικού είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο του κλάδου. Οκτώ στους δέκα λένε ότι χρειάζονται εκπαίδευση σε νέες τεχνολογίες, ενώ μόνο το 23,2% χρησιμοποιεί τακτικά την τεχνητή νοημοσύνη. Η δική μου άποψη είναι ότι χρειαζόμαστε μια μικρή πολιτισμική επανάσταση. Μεγαλώσαμε με την ιδέα ότι το παιδί «πρέπει να σπουδάσει», σαν τα χέρια να είναι η λύση για όσους δεν τα κατάφεραν στις Πανελλήνιες. Η οικονομία που έρχεται θα το διαψεύσει. Ο ηλεκτρολόγος που στήνει φωτοβολταϊκά και ρυθμίζει έξυπνα συστήματα από το κινητό του δεν είναι ο φτωχός συγγενής του μηχανικού. Είναι ο άνθρωπος που θα ψάχνουμε όλοι τα επόμενα χρόνια. Αν επιχειρήσεις, σχολεία και γονείς δεν το καταλάβουμε σύντομα, θα συνεχίσουμε να περιμένουμε τον μάστορα που δεν έρχεται.