Η Φωνή της: Έμφυλη βία και γυναικεία λογοτεχνική ματιά

Τις τελευταίες δεκαετίες οι γυναίκες που γράφουν λογοτεχνία όταν πρόκειται να μιλήσουν για βία, ακολουθούν διαφορετικά μονοπάτια έκφρασης από ό,τι στο παρελθόν. Δεν διστάζουν να επιλέξουν την αναπαράσταση της ωμής βίας, τονίζοντας ιδιαίτερα τον «έμφυλο» χαρακτήρα της. Σκοπός των γυναικών δημιουργών δεν είναι πλέον, όπως ίσως στο παρελθόν, να συγκινήσουν τον αναγνώστη αλλά να ευαισθητοποιήσουν, να «ενοχλήσουν» και να αφυπνίσουν με πρωτόγνωρους τρόπους που ορισμένες φορές μπορεί αρχικά να προκαλούν δυσφορία ή σοκ. Άλλωστε, ο ρόλος της λογοτεχνίας στη διατήρηση ή την κατάρριψη των έμφυλων στερεοτύπων και κατ’ επέκταση των αρχών της πατριαρχίας είναι σημαντικός.

Στις μέρες μας λοιπόν οι γυναίκες συγγραφείς λένε τα πράγματα έξω απ’ τα δόντια και δεν φοβούνται να αναμετρηθούν με την πραγματικότητα. Τα κείμενά τους ασχολούνται με την τρέχουσα πολιτικο-οικονομική κατάσταση – πρόκειται για μια λογοτεχνία που επικεντρώνεται στο πρόσωπο χωρίς να αγνοεί το επικίνδυνο και αλλοτριωτικό περιβάλλον του. Οι χαρακτήρες των έργων τους, κάθε άλλο παρά ωραιοποιημένοι ή τέλειοι είναι – πρόκειται για ήρωες γεμάτους φοβίες, ανασφάλειες, ένοχα μυστικά, και ανησυχίες με ξεκάθαρο έμφυλο χαρακτήρα. Η ειρωνεία των κειμένων είναι κάποιες φορές βιτριολική αλλά και η κατανόηση για τους «χαμένους» δεδομένη. Και είναι όλοι χαμένοι: γυναίκες και άντρες, θύματα αλλά και θύτες. Όλες και όλοι εγκιβωτισμένοι στο ίδιο αλλοτριωμένο σύστημα «αξιών». 

Ένα πρόσφατο παράδειγμα αυτής της στροφής στη γυναικεία λογοτεχνία είναι ο συλλογικός τόμος με ποιήματα και μικροδιηγήματα «Εκατό και είκοσι φωνές» που κυκλοφόρησε το 2025 από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Στο βιβλίο συμμετέχουν 120 γυναίκες συγγραφείς, μέλη του φεμινιστικού δικτύου κατά της έμφυλης βίας και των γυναικοκτονιών «Η Φωνή της».

Ας δούμε όμως πώς εκδηλώνεται στο βιβλίο η γυναικεία οπτική. Τα περισσότερα κείμενα αφορούν το σήμερα, διαδραματίζονται στον δικό μας οικείο χωροχρόνο με πρωταγωνίστριες γυναίκες καθημερινές από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις που έχουν γίνει είτε μάρτυρες είτε θύματα βίας.

Αρκετά κείμενα επιχειρούν, όσο το επιτρέπει η μικρή τους έκταση, ψυχικές τομές που αποκαλύπτουν την αλήθεια πίσω από τη συνθήκη της υποκρισίας που διέπει συχνά τις ερωτικές και τις οικογενειακές σχέσεις. Κάποια άλλα με αξιοθαύμαστη αναπαραστατική δεινότητα φέρνουν στο φως ανταγωνισμούς και συγκρούσεις με συσσωρευμένη βιαιότητα. Σχεδόν όλα εστιάζουν στη σοβαρή αδυναμία επικοινωνιακής ικανότητας και αυθεντικότητας των βίαιων σχέσεων, περιγράφοντας συχνά όλα τα στάδια του κύκλου της βίας.

Όπως και στον πρώτο συλλογικό τόμο του δικτύου, που κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Καστανιώτη (Η Φωνή της, 2023) φιλοξενώντας 53 διηγήματα γυναικών συγγραφέων, έτσι και εδώ ο ρεαλισμός, η έντονη σωματικότητα, η εστίαση στο ζήτημα της ταξικής διαστρωμάτωσης, η ωμή, τολμηρή, σκληρή, αποκαλυπτική γλώσσα που αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα της φεμινιστικής λογοτεχνίας, είναι εμφανή στα περισσότερα πεζά και ποιήματα του βιβλίου.

Ακόμα σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι οι συγγραφείς του τόμου αποφεύγουν να αντιμετωπίσουν τη βία ως μια φυσική παρόρμηση -ως αποτέλεσμα για παράδειγμα αυξημένης τεστοστερόνης- ως κάτι δηλαδή καταδικαστέο μα αναπόφευκτο.

Αυτό άλλωστε σημαίνει γυναικεία οπτική. Το γυναικείο βλέμμα παρακολουθεί τις τραυματικές εμπειρίες και τον αγώνα επιβίωσης των γυναικών σε ένα σύγχρονο στερεοτυπικό ταξικό κοινωνικό περιβάλλον αναδεικνύοντας έτσι αυτό που η Τζούντιθ Μπάτλερ αποκαλεί «επιτελεστικότητα φύλου». Η γυναικεία οπτική, αναγνωρίζοντας τη διαφορετικότητα και την υποκειμενικότητα του κάθε ατόμου, αναπαριστά με τα υλικά της λογοτεχνίας την περιπέτεια της έμφυλης ταυτότητας.

Το πρώτο διήμερο φεστιβάλ του δικτύου «Η Φωνή της» κατά της βίας και των γυναικοκτονιών έρχεται το Σάββατο 26 και την Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 2026 στον ελεύθερο κοινωνικό χώρο Αλτάι – σε μια σειρά από ομιλίες, συζητήσεις, εργαστήρια, προβολές και πολλά άλλα δρώμενα τα μέλη του δικτύου και το κοινό θα διερευνήσουν τα συναφή φαινόμενα από διαφορετικές οπτικές και θα συζητήσουν τρόπους αντιμετώπισής τους.

Με την έκδοση των δύο συλλογικών τόμων και το προσεχές φεστιβάλ, το δίκτυο «Η Φωνή της» επιδιώκει να αποτελέσει ένα ανάχωμα στην έμφυλη βία, χαρίζοντας ορατότητα στα θύματά της, ανατρέποντας στερεότυπα, συμβάλλοντας στην εκπαίδευση και την ενδυνάμωση των κοριτσιών, ευαισθητοποιώντας το κοινό, απελευθερώνοντας γυναίκες και άντρες ώστε να μιλούν πλέον με ειλικρίνεια και θάρρος για τους προβληματισμούς και τα βιώματά τους.