Ρέιμοντ Τσάντλερ: Αστικό Νουάρ γεμάτο Κυνισμό και Ποίηση

Δεν γνώρισα τον Ρέιμοντ Τσάντλερ μέσα από το δικό του έργο. Τον γνώρισα μέσα από το έργο του… Νίκου Νικολαΐδη. Παρακολουθώντας τρεις φορές στη σειρά την «Πρωινή Περίπολο» στην πρώτη της προβολή το 1987 στην Έλλη της οδού Ακαδημίας, καρφώθηκε στο μυαλό μου εκείνη η απόλυτα ποιητική φράση: «Πετρέλαιο και νερό είναι το ίδιο με τον άνεμο για σένα. Τώρα κοιμάσαι τον μεγάλο ύπνο…». Την επόμενη μέρα αγόρασα τον «Μεγάλο Ύπνο» περιμένοντας να διαβάσω το μεγάλο ποιητικό αριστούργημα που μέχρι εκείνη τη στιγμή αγνοούσα. Με τον τρόπο του ήταν αρκετά ποιητικό αλλά και την ίδια στιγμή ιδιαίτερα κυνικό. Όμως αυτός ακριβώς είναι ο Τσάντλερ.

Ο Ρέιμοντ Τσάντλερ πήρε ένα λογοτεχνικό είδος που θεωρείτο ασήμαντο και το μετέτρεψε σε υψηλή τέχνη. Μέσα από τις σελίδες των μυθιστορημάτων του, επαναπροσδιορίζει την ηθική, την έννοια του ήρωα αλλά και την πόλη ως λογοτεχνικό σκηνικό. Με τον κυνισμό και την ποιητικότητά του, ρίχνει μια διεισδυτική ματιά στην αμερικάνικη κοινωνία της δυτικής ακτής στις δεκαετίες του ’30, του ‘40 και του ‘50. Και στην ουσία της μεγαλούπολης που μόλις εκείνη την εποχή άρχιζε να σχηματίζεται.

Ο Τσάντλερ γεννήθηκε στο Σικάγο αλλά μεγάλωσε στην Αγγλία, παίρνοντας κλασική βρετανική παιδεία, γεγονός που τον βοηθάει να συνδυάσει στα βιβλία του την αμερικανική τραχύτητα με την αγγλική λεκτική ακρίβεια. Επέστρεψε στην Αμερική και σε ηλικία 45 ετών ξεκίνησε να γράφει για τα pulp περιοδικά της εποχής, όπως το θρυλικό Black Mask. Ξεκίνησε να εκδίδει διηγήματα αλλά η καταξίωση ήρθε με το πρώτο του μυθιστόρημα, «Ο Μεγάλος Ύπνος» (1939). Ακολούθησαν εμβληματικά έργα όπως το «Αντίο, Γλυκιά μου» (1940), «Η Κυρία της Λίμνης» (1943) και το πιο ώριμο ίσως έργο του, «Ο Μεγάλος Αποχαιρετισμός» (1953). Σε αντίθεση με τους συγχρόνους του, ο Τσάντλερ δεν ενδιαφερόταν τόσο για τη λύση του μυστηρίου όσο για την ατμόσφαιρα και τους χαρακτήρες των βιβλίων του.

Στο επίκεντρο του σύμπαντος του Τσάντλερ βρίσκεται ο Φίλιπ Μάρλοου. Δεν πρόκειται για τον παραδοσιακό ντετέκτιβ τύπου Σέρλοκ Χολμς που λύνει γρίφους με την καθαρή λογική και την ψυχρή παρατήρηση. Αντιθέτως, ο Μάρλοου τρώει συχνά ξύλο, κάνει λάθη και παρασύρεται από τα συναισθήματά του, παραμένοντας όμως πάντα πιστός σε έναν δικό του, απαράβατο κώδικα τιμής. Είναι ένας μοναχικός λύκος και όπως γράφει ο Τσάντλερ στην «Απλή Τέχνη του Φόνου», «σε αυτούς τους δρόμους πρέπει να περπατήσει ένας άνθρωπος που δεν είναι ο ίδιος διεφθαρμένος, που δεν φοβάται και δεν πτοείται». Ο Μάρλοου πίνει ουίσκι, παίζει σκάκι μόνος του και διαβάζει ποίηση. Η φωνή του, σε πρώτο πρόσωπο, δίνει στον αναγνώστη την αίσθηση μιας άμεσης, ωμής εξομολόγησης.

Αν ο Μάρλοου είναι η ψυχή των βιβλίων του Τσάντλερ, το Λος Άντζελες είναι το σώμα τους. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την πόλη αυτή ως έναν ζωντανό οργανισμό. Η πόλη της δεκαετίας του '30 και του '40 περιγράφεται ως ένας τόπος γεμάτος αντιθέσεις: οι λαμπερές επαύλεις του Μπέβερλι Χιλς κρύβουν σκελετούς στις ντουλάπες, ενώ τα σκοτεινά σοκάκια του κέντρου είναι γεμάτα από απελπισία. Ο Τσάντλερ περιγράφει το Λος Άντζελες με μια μείξη αγάπης και αποστροφής. Από τη μία, η φυσική ομορφιά της ακτής και των λόφων, και από την άλλη, η τεχνητή λάμψη μιας κοινωνίας που σαπίζει από μέσα.

Πριν από τον Τσάντλερ, η αστυνομική λογοτεχνία ήταν ένα παιχνίδι λογικής σε αποστειρωμένα περιβάλλοντα. Εκείνος, δίνει στον φόνο την πραγματική του διάσταση: αυτή του δρόμου, της βίας, της απληστίας και της κοινωνικής ανισότητας. Επιπλέον, τα έργα του αποτελούν τη βάση για το κινηματογραφικό φιλμ νουάρ. Η εικόνα του Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ ως Φίλιπ Μάρλοου καθόρισε την αισθητική του είδους για δεκαετίες.

Ο Ρέιμοντ Τσάντλερ δεν έγραψε απλώς για φόνους· έγραψε για την ανθρώπινη κατάσταση και για τη μοναξιά της μεγάλης πόλης. Σήμερα, κάθε φορά που διαβάζουμε ένα αστυνομικό μυθιστόρημα με έναν μελαγχολικό ντετέκτιβ, που παλεύει με τους δαίμονές του, κάθε φορά που βλέπουμε μια ταινία με βροχερούς δρόμους και neon φώτα, έχουμε μπροστά μας την κληρονομιά του Τσάντλερ. Κατάφερε να αποδείξει ότι η αστυνομική λογοτεχνία μπορεί να είναι εξίσου βαθιά όπως οποιοδήποτε άλλο λογοτεχνικό έργο, αρκεί να έχει τη δύναμη να κοιτάξει την αλήθεια κατάματα.