Η άβολη αλήθεια για τα παλαιοβιβλιοπωλεία

Τα παλαιοβιβλιοπωλεία δεν είναι βιβλιοπωλεία. Ή, για να μην είμαστε τελείως ανακριβείς, δεν είναι βιβλιοπωλεία με την έννοια που είναι ένα κανονικό κατάστημα του είδους. Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό· και εν πολλοίς άσχετο.

Δεν είναι μια αιρετική σκέψη αυτή, κι ας ακούγεται έτσι σε όσους αγαπούν, ή λένε πως αγαπούν, τη μυρωδιά του παλιού χαρτιού, τα κιτρινισμένα εξώφυλλα, τις αφιερώσεις αγνώστων στη σελίδα τίτλου ή κάπου στα πρωτοσέλιδα, την αίσθηση ότι κάπου μέσα στο παλαιοβιβλιοπωλείο, σε ένα σκονισμένο ράφι, κρύβεται ένας μικρός θησαυρός που περιμένει εκείνους και μόνο εκείνους.

Ναι, όλα αυτά έχουν τη γοητεία τους, και τα αγαπάμε κι εμείς κάπου μισόν αιώνα τώρα. Γιατί υπάρχουν πράγματι κάποια (ελάχιστα) παλαιοβιβλιοπωλεία που μοιάζουν όντως με μικρά, λαβυρινθώδη καταφύγια για βιβλιομανείς. Άλλα πάλι, θυμίζουν αρχαιολογική ανασκαφή. Άλλα, λειτουργούν σαν άναρχες αποθήκες, όπου η ανακάλυψη, αν και όποτε έρθει, είναι μέρος της εμπειρίας. Και σε άλλα, ακόμη λιγότερα, δουλεύουν άνθρωποι που ξέρουν ακριβώς πού βρίσκεται το βιβλίο που ζητάς, εφόσον το έχουν, ακόμη κι αν εσύ βλέπεις μπροστά σου και γύρω τους μόνο σωρούς δεμένων τυπογραφικών. Μολονότι τα περισσότερα παλαιοβιβλιοπωλεία είναι απλώς παλιατζίδικα, γενικά είναι χώροι που μπορούν να γίνουν βαθιά γοητευτικοί. Μάλιστα, σε πολλές πόλεις του κόσμου κάποια παλαιοβιβλιοπωλεία είναι απαραίτητοι τόποι επισκέψεως. Θα είσαι αφελής, και μάλλον διόλου βιβλιόφιλος, αν δεν τα επισκεφτείς.

Γιατί υπάρχουν πράγματι κάποια (ελάχιστα) παλαιοβιβλιοπωλεία που μοιάζουν όντως με μικρά, λαβυρινθώδη καταφύγια για βιβλιομανείς. Άλλα πάλι, θυμίζουν αρχαιολογική ανασκαφή. Άλλα, λειτουργούν σαν άναρχες αποθήκες, όπου η ανακάλυψη, αν και όποτε έρθει, είναι μέρος της εμπειρίας

Αυτά ισχύουν. Σε καμία περίπτωση όμως δεν σημαίνουν ότι τα παλαιοβιβλιοπωλεία είναι βιβλιοπωλεία με την ουσιαστική έννοια του όρου. Γιατί τα κανονικά βιβλιοπωλεία δεν είναι απλώς μαγαζιά που πουλάνε βιβλία. Τα βιβλιοπωλεία παίζουν τον ρόλο μεσάζοντα. Αν ήταν απλώς μαγαζιά που πουλούσαν βιβλία, τότε και το σούπερ μάρκετ που διαθέτει κάμποσες εκατοντάδες τίτλους δίπλα στα Friskies θα ήταν βιβλιοπωλείο. Ούτε, βέβαια, είναι βιβλιοπωλείο ένα ηλεκτρονικό κατάστημα που ξεφορτώνεται στοκ· ούτε ένα παζάρι. Τα βιβλιοπωλεία ΔΕΝ είναι απλώς μαγαζιά που πουλάνε βιβλία.

Τα βιβλιοπωλεία είναι μεσάζοντες. Είναι μέρος μιας ζωντανής οικονομικής και πολιτισμικής αλυσίδας. Που πάει κάπως έτσι:

Ο πελάτης αγοράζει ένα νέο βιβλίο. Ένα μέρος των χρημάτων που δίνει πηγαίνει στον βιβλιοπώλη. Ένα άλλο μέρος στον εκδότη. Από τα χρήματα που πηγαίνουν στον εκδότη, ένα μέρος τους πηγαίνει στον συγγραφέα, ένα στον μεταφραστή, και ένα στον επιμελητή, στον διορθωτή, στον σχεδιαστή του εξωφύλλου, στον τυπογράφο, στον βιβλιοδέτη, στον μεταφορέα, στον διανομέα, στους υπαλλήλους του εκδοτικού οίκου, στα λειτουργικά έξοδα και σ’ όλα τα υπόλοιπα. Με μία απλή αγορά, όσο μικρή κι αν είναι, ο πελάτης του βιβλιοπωλείου αφενός πληρώνει τους ανθρώπους που δούλεψαν γι’ αυτό το βιβλίο, αφετέρου δε ενισχύει την παραγωγή νέων έργων, καθώς δεν υπάρχει στα χρονικά εκδότης που να μην επανεπένδυσε το σύνολο των κερδών του στο μαγαζί: όλες οι νέες εκδόσεις χρηματοδοτούνται από τα κέρδη των προηγουμένων. Κι αυτό είναι κανόνας. Ή μάλλον, για να το πούμε όπως η Α.Ι., κι αυτό δεν είναι μόνο κανόνας, είναι η απλή πραγματικότητα.

Με μία απλή αγορά, όσο μικρή κι αν είναι, ο πελάτης του βιβλιοπωλείου αφενός πληρώνει τους ανθρώπους που δούλεψαν γι’ αυτό το βιβλίο, αφετέρου δε ενισχύει την παραγωγή νέων έργων, καθώς δεν υπάρχει στα χρονικά εκδότης που να μην επανεπένδυσε το σύνολο των κερδών του στο μαγαζί: όλες οι νέες εκδόσεις χρηματοδοτούνται από τα κέρδη των προηγουμένων

Τα βιβλιοπωλεία, λοιπόν, δεν είναι απλώς μαγαζιά που πουλάνε βιβλία. Τα βιβλιοπωλεία είναι κρίκοι στην αλυσίδα της παραγωγής και της κυκλοφορίας των βιβλίων, και της σίτισης κάπου είκοσι διαφορετικών επαγγελματιών του χώρου. Τα παλαιοβιβλιοπωλεία, από την άλλη, δεν είναι τίποτε από αυτά. Σε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο, η συναλλαγή είναι κλειστή, αρχίζει και τελειώνει ανάμεσα σε δύο μέρη: στον πωλητή και στον αγοραστή. Έχουμε να κάνουμε ακριβώς με ένα κλειστό, ή μάλλον περίκλειστο, σύστημα. Το βιβλίο που αλλάζει χέρια μέσα στο παλαιοβιβλιοπωλείο έχει ήδη, στον καιρό του, παραχθεί, έχει ήδη πουληθεί, έχει ήδη αποδώσει —ή, συνήθως, δεν έχει αποδώσει— οικονομικά στους ανθρώπους που το δημιούργησαν. Η νέα αυτή συναλλαγή, η σημερινή, η δική μας, δεν επιστρέφει τίποτε σε κανέναν από αυτούς. Ο συγγραφέας δεν αμείβεται. Ο εκδότης δεν εισπράττει. Ο μεταφραστής δεν βλέπει ούτε σεντς. Η αγορά των παλαιοβιβλιοπωλείων αφορά αποκλειστικά τη μεταπώληση ενός ήδη υπάρχοντος αντικειμένου.

Το βιβλίο που αλλάζει χέρια μέσα στο παλαιοβιβλιοπωλείο έχει ήδη, στον καιρό του, παραχθεί, έχει ήδη πουληθεί, έχει ήδη αποδώσει —ή, συνήθως, δεν έχει αποδώσει— οικονομικά στους ανθρώπους που το δημιούργησαν. Η νέα αυτή συναλλαγή, η σημερινή, η δική μας, δεν επιστρέφει τίποτε σε κανέναν από αυτούς

Το παλαιοβιβλιοπωλείο δεν ανήκει στην αγορά του βιβλίου περισσότερο από όσο ένα μαγαζί με μεταχειρισμένους δίσκους ανήκει στη μουσική βιομηχανία, ή ένα κατάστημα vintage ρούχων από δεύτερο χέρι στη βιομηχανία της μόδας. Το παλαιοβιβλιοπωλείο ανήκει στην αγορά μεταπώλησης, σε μια δευτερογενή αγορά. (Με μία εξαίρεση: τα παλαιοβιβλιοπωλεία που αγοράζουν στοκ, δηλαδή τα αδιάθετα αντίτυπα βιβλίων που δεν πουλάνε, απευθείας από τους εκδότες: εκεί δεν μιλάμε για δευτερογενή αγορά. Εκεί απλώς ο εκδότης θέλει να πάρει πίσω ένα μικρό μέρος του κόστους παραγωγής αυτών των μη εμπορικών του βιβλίων. Φυσικά, από αυτές τις πωλήσεις εξαιρούνται βάσει του συμβολαίου τους οι συγγραφείς). Σε κάθε περίπτωση, θα υπέθετε μάλλον βάσιμα κάποιος πως δεν είναι και πολύ σωστό να εξισώνουμε την υποστήριξη της δημιουργίας με την απλή ανακύκλωση προϊόντων. Δεν είναι ίδιες μεταξύ τους αυτές οι λειτουργίες, ούτε και θα γίνουν ποτέ.

Πέραν όμως της οικονομικής, υπάρχει και μια συναισθηματική σύγχυση εδώ. Επειδή αγαπάμε κάποιους από αυτούς τους χώρους (στην πραγματικότητα: ένα πολύ μικρό ποσοστό τους, στο Νότινγκ Χιλ συνήθως ή κάπου στη Μινεσότα), τους αποδίδουμε ιδιότητες που δεν έχουν. Το ότι ένας χώρος μάς προκαλεί νοσταλγία, ευχαρίστηση ή τη χαρά της ανακάλυψης δεν τον καθιστά αυτομάτως κάτι άλλο από αυτό. Ένα παλαιοβιβλιοπωλείο μπορεί να είναι υπέροχο· και κάποια πράγματι είναι. Μπορεί να είναι καταφύγιο. Μπορεί να είναι πολιτισμικά πολύτιμο. Μπορεί να είναι τόπος περιπλάνησης, συλλεκτικής ηδονής, τυχαίων ανακαλύψεων: ένα ρετρό λούνα-παρκ για βιβλιόφιλους. Ένα μέρος που το επισκέπτεσαι συχνά χωρίς να ξέρεις τι θέλεις, απλώς για να πέσεις πάνω σ’ αυτό που ονειρευόσουν. Αλλά δεν είναι ο μηχανισμός που κρατά όρθια την εκδοτική παραγωγή. Και σίγουρα δεν πληρώνει τους δημιουργούς.

Επειδή αγαπάμε κάποιους από αυτούς τους χώρους (στην πραγματικότητα: ένα πολύ μικρό ποσοστό τους, στο Νότινγκ Χιλ συνήθως ή κάπου στη Μινεσότα), τους αποδίδουμε ιδιότητες που δεν έχουν. Το ότι ένας χώρος μάς προκαλεί νοσταλγία, ευχαρίστηση ή τη χαρά της ανακάλυψης δεν τον καθιστά αυτομάτως κάτι άλλο από αυτό

Τα παλαιοβιβλιοπωλεία θα είναι κανονικά βιβλιοπωλεία μόνο σε μία Μαντ Μαξ εποχή, όταν δεν θα υπάρχουν συγγραφείς και εκδότες.

* * *

Αν δεχτεί κάποιος το βασικό μας επιχείρημα —ότι δηλαδή η αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων δεν στηρίζει με κανέναν τρόπο την αλυσίδα παραγωγής του βιβλίου—, τότε θα όφειλε ίσως να ήταν συνεπής και με μια ακόμη, λιγότερο ρομαντική, εκδοχή του ίδιου φαινομένου. Μιλάμε για τη μεταπώληση από ιδιώτες: για το βιβλίο που πουλάει κάποιος μέσω μιας αγγελίας· για το αντίτυπο που αλλάζει χέρια επί πληρωμή σε μια ομάδα στο Facebook· για την οικονομική συναλλαγή μέσω μιας εξειδικευμένης πλατφόρμας· για την ατάκα, «Καταπληκτικό μυθιστόρημα, το διάβασα σε δυο απογεύματα, αλλά δεν χωράει τίποτα πια στα ράφια, καινούργιο κάνει 16 ευρώ, το δίνω 8 συν τα μεταφορικά με το Box».

Ο μηχανισμός είναι ακριβώς ο ίδιος. Και εδώ, κανένα μέρος των χρημάτων δεν επιστρέφει στον συγγραφέα, στον εκδότη, στον μεταφραστή ή σε οποιονδήποτε άλλο συμμετείχε στη δημιουργία του βιβλίου ή στη λειτουργία του εκδοτικού οίκου. Γιατί, λοιπόν, αυτή η εκδοχή μάς ενοχλεί περισσότερο; Να γιατί: επειδή εδώ εξαφανίζεται Η Αφήγηση. Το (αρχετυπικό) παλαιοβιβλιοπωλείο έχει πολιτισμικό κύρος. Έχει ωραία μυρωδιά, έχει ποιητική ατμόσφαιρα, έχει ισχυρή προσωπικότητα. Έχει τον απίθανο παλαιοβιβλιοπώλη, μια ωραία φιγούρα, τον γνώστη, τον εκκεντρικό, τον φύλακα μιας μικρής κιβωτού. Η συναλλαγή στο μαγαζί του με τις παράξενες σκιές εξευγενίζεται από το ίδιο το περιβάλλον στο οποίο λαμβάνει χώρα. Δεν αισθανόμαστε ότι αγοράζουμε απλώς ένα μεταχειρισμένο αντικείμενο. Αισθανόμαστε ότι συμμετέχουμε σε μια τελετουργία.

Και εδώ, κανένα μέρος των χρημάτων δεν επιστρέφει στον συγγραφέα, στον εκδότη, στον μεταφραστή ή σε οποιονδήποτε άλλο συμμετείχε στη δημιουργία του βιβλίου ή στη λειτουργία του εκδοτικού οίκου. Γιατί, λοιπόν, αυτή η εκδοχή μάς ενοχλεί περισσότερο; Να γιατί: επειδή εδώ εξαφανίζεται Η Αφήγηση

Από την άλλη, ο ιδιώτης που πουλάει βιβλία στο διαδίκτυο δεν έχει τίποτα από αυτά. Δεν έχει μια σκονισμένη, μυστηριακή βιτρίνα. Δεν έχει (εννοούμε: δεν προβάλλει) καμία αισθητική. Δεν έχει το πολιτισμικό άλλοθι του χώρου. Βλέπουμε μόνο τη γυμνή συναλλαγή: έναν άνθρωπο να ρευστοποιεί το αντικείμενο που κατέχει. Και αυτό μάς φαίνεται πιο πεζό. Πιο κυνικό. Πιο κάπως. Είναι, Θε μου σχώρα μου, όπως με τα μεγάλα σάιτ, που δεν έχουν πρόβλημα να δείχνουν τις σελέμπριτις με μαγιό, αλλά βέβαια δεν θα το έκαναν ποτέ με μια ανώνυμη κοπέλα. Οι εποχές τής σελίδας 3 τής THE SUN έχουν περάσει.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Το σοβαρό παλαιοβιβλιοπωλείο, ακόμη και αν δεν στηρίζει οικονομικά την παραγωγή νέων βιβλίων —και πράγματι, δεν τη στηρίζει καθόλου, και δη εξ ορισμού—, προσφέρει μια υπηρεσία που καθολικά αναγνωρίζουμε σαν κοινωνικά χρήσιμη: επιμέλεια, ταξινόμηση, διατήρηση, αναζήτηση, διάσωση εκδόσεων που αλλιώς θα χάνονταν και θα κατέληγαν χαρτοπολτός. Δηλαδή, πέραν τής ίδιας τής συναλλαγής, δεν είναι ένας απλός μεταπωλητής. Παρεμβάλλεται σαν ένας επαγγελματίας που έχει γνώση του αντικειμένου (στην Ελλάδα υπάρχουν, λ.χ., άνθρωποι που εξειδικεύονται στα παλιά κόμικς, στις συλλογές των οποίων —και μόνο σ’ αυτές— βρίσκει κανείς θη-σαυ-ρούς), που επενδύει χρόνο, που επιβαρύνεται με ένα άλφα κόστος λειτουργίας, και που διαθέτει κριτήριο επιλογής. Ο ιδιώτης, αντιθέτως, δεν κάνει και δεν έχει τίποτε από όλα αυτά. Απλώς μεταβιβάζει ιδιοκτησία.

Το σοβαρό παλαιοβιβλιοπωλείο, ακόμη και αν δεν στηρίζει οικονομικά την παραγωγή νέων βιβλίων —και πράγματι, δεν τη στηρίζει καθόλου, και δη εξ ορισμού—, προσφέρει μια υπηρεσία που καθολικά αναγνωρίζουμε σαν κοινωνικά χρήσιμη: επιμέλεια, ταξινόμηση, διατήρηση, αναζήτηση, διάσωση εκδόσεων που αλλιώς θα χάνονταν και θα κατέληγαν χαρτοπολτός

Με άλλα λόγια: συγχωρούμε ευκολότερα τη μεταπώληση όταν συνοδεύεται από προστιθέμενη αξία. Αλλά προσοχή εδώ: αυτό δεν αλλάζει σε κανένα σημείο την οικονομική ουσία της συναλλαγής. Το χρήμα εξακολουθεί να μη φτάνει στους δημιουργούς και στους εργαζόμενους. Όμως, αν θεωρούμε ηθικά αποδεκτό να αγοράζουμε μεταχειρισμένα βιβλία από τα παλαιοβιβλιοπωλεία, με ποια ακριβώς λογική θεωρούμε λιγότερο αποδεκτό να τα αγοράζουμε από έναν ιδιώτη; Πιθανότατα επειδή δεν λειτουργούμε με σταθερές αρχές, αλλά —ας μάς επιτραπεί— με «πολιτισμικά αισθήματα». Μας αρέσει η εικόνα του παλαιοβιβλιοπωλείου και του Χιου Γκραντ. Αλλά δεν μας αρέσει η εικόνα του ξεπουλήματος. Το πρώτο το ντύνουμε με έννοιες όπως «διάσωση», «αγάπη για το βιβλίο», «ανακάλυψη», «βιβλιοφιλία» κ.ο.κ. Το δεύτερο είναι απλώς second-hand εμπόριο. (Αλλά και για κάτι ακόμη: επειδή έτσι, με την αγορά από χέρι σε χέρι, θα αγοράσουμε κι εμείς ένα βιβλίο που εμπίπτει στον νόμο περί ενιαίας τιμής, όχι με 10% έκπτωση, αλλά στη μισή τιμή και κάτω).

Μας αρέσει η εικόνα του παλαιοβιβλιοπωλείου και του Χιου Γκραντ. Αλλά δεν μας αρέσει η εικόνα του ξεπουλήματος

* * *

Κάποια παλαιοβιβλιοπωλεία έχουν άκρως γοητευτικό χαρακτήρα. Κάποια ανανεώνουν συχνά το στοκ τους. Κάποια έχουν υπαλλήλους που χαίρεσαι να βρίσκεσαι κοντά τους. Κάποια άλλα είναι σούπερ εξειδικευμένα: απευθύνονται σε μελετητές του αποκρυφισμού, π.χ., ή στην LGBTQ+ κοινότητα, ή στους ρέκτες της λογοτεχνίας του τρόμου. Κάποια έχουν πραγματικά αυτό που λέμε «κρυμμένους θησαυρούς». Κάποια μοιάζουν με χρονομηχανές. Κάποια, έχουν παράξενες γάτες.

Αλλά δεν είναι βιβλιοπωλεία. Όχι σαν τα κανονικά. Γι’ αυτό και τα λένε έτσι.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.