Peter Sloterdijk: η Ευρώπη της μετριοπάθειας και της αθεΐας

O Γερμανός φιλόσοφος Peter Sloterdijk επέστρεψε με ένα βιβλίο για την Ευρώπη. Ο συγγραφέας της «Κριτικής του κυνικού λόγου» και της τριλογίας των «Σφαιρών» ξανανοίγει αυτό που αποκαλεί «το μεγάλο βιβλίο της Ευρώπης», το οποίο διαβάζουν ελάχιστα εκείνοι τους οποίους αφορά πρωτίστως: οι Ευρωπαίοι. Ο Sloterdijk επαναλαμβάνει συχνά ότι στην Ευρώπη απολαμβάνουμε ένα επίπεδο άνεσης την προέλευση και τις θυσίες του οποίου αγνοούμε, σαν να βρισκόμαστε «σε διακοπές από την ιστορία» (μια έκφραση που παρέθεσε ο Φρίντριχ Μερτς στην ομιλία του για την ασφάλεια στις 17 Φεβρουαρίου στο Μόναχο)· ότι έχουμε εγκαταλειφθεί σε οκνηρή παρακμή —ή σε παρακμιακή οκνηρία: καθώς δίνουμε προτεραιότητα στις απολαύσεις της ιδιωτικής ζωής έναντι των μεγάλων κινημάτων που συγκλονίζουν τον πλανήτη, δείχνουμε αχαριστία μπροστά στο ευρωπαϊκό εγχείρημα.

Το 2024, ο Sloterdijk έδωσε μια σειρά διαλέξεων στο Collège de France. Από αυτές προέκυψε αυτό το βιβλίο με τίτλο «Ευρώπη, η ήπειρος χωρίς ιδιότητες», το οποίο διανύει ένα μεγάλο ταξίδι στα βήματα της ευρωπαϊκής μας πατρίδας που πρέπει να μάθουμε ξανά να αγαπάμε. Ο Sloterdijk μάς οδηγεί από τη Ρώμη στον Μεσαίωνα, από τον Διαφωτισμό στην «Παρακμή της Δύσης» του Spengler, και αμφισβητεί τόσο τη διαύγειά μας όσο και την ένοχη συνείδησή μας. Με ένα ευρύ φάσμα αναφορών, από τον Aimé Césaire μέχρι τον πανσλαβιστή του 19ου αιώνα Νικολάι Ντανιλέφσκι και μέχρι τους Pink Floyd, ο Sloterdijk διατρέχει έννοιες και εποχές, συναρμολογώντας την προσωπογραφία της Ευρώπης, μιας ηπείρου όπου οι άνθρωποι έχουν επαρκή επίγνωση των υπερβολών της πολιτικής και των πρωτόγονων αντανακλαστικών τους ώστε να επιλέγουν τη μέση οδό ως εγγύηση ευημερίας και ελευθερίας. Η Ευρώπη είναι η ήπειρος που διακρίνεται από τις άλλες από «την τάση να παραδέχεται τα λάθη της».

Και παρ’ όλ’ αυτά, «η Ευρώπη βρίσκεται σε κατάσταση σχεδόν εγκεφαλικού θανάτου», γράφει στον πρόλογο, σαν να υπενθυμίζει τις παρατηρήσεις του Εμανουέλ Μακρόν για το ΝΑΤΟ. Αυτό που εννοεί είναι ένα είδος «ευρωκόπωσης» η οποία συνδυάζεται με συμπεριφορά κακομαθημένου παιδιού. Μήπως όμως σήμερα είμαστε μάρτυρες μιας στιγμής αφύπνισης; Το καμπανάκι κινδύνου της γεωπολιτικής πραγματικότητας έχει ακουστεί σε όλη την Ευρώπη και οι Ευρωπαίοι —ευελπιστεί ο Sloterdijk— φαίνονται αποφασισμένοι να ξαναμάθουν το σενάριο του ρόλου τους στη σκηνή του μεγάλου θεάτρου του κόσμου. Όχι μόνο τα 500 εκατομμύρια Ευρωπαίοι που είναι μέλη της Ένωσης, αλλά και τα 200 εκατομμύρια Ευρωπαίοι που δεν είναι —ένας πληθυσμός πολύ μεγαλύτερος από τον ρωσικό· οι Ρώσοι έχουν αχανή χώρα αλλά είναι μονάχα 150 εκατομμύρια. Ο Sloterdijk δεν φαίνεται να φοβάται τη Ρωσία: αποδίδει τους φόβους των Ευρωπαίων στην απροθυμία τους να πολεμήσουν· γι’ αυτό, οι ευρωπαϊκές ηγεσίες, προκειμένου να αυξήσουν τις δαπάνες για την ασφάλεια, υπερβάλλουν τις απειλές, οι οποίες, στην περίπτωση της Ρωσίας, έχουν λιγότερο στρατιωτικό χαρακτήρα και περισσότερο ιδεολογικό και ηθικό· η Ρωσία διεξάγει πόλεμο με στόχο να αποδείξει ότι η Δύση παρακμάζει. Όμως η δική της πραγματική κατάσταση είναι πολύ χειρότερη από ό,τι θέλει να μας πείσει ο Πούτιν με την προεφηβική του διαταραχή και με ένα περιβάλλον υποταγμένο στις ιδιοτροπίες του και υπερπρόθυμο να τον χειροκροτεί. Εξάλλου, η ρωσική επιθετικότητα κατά της Ουκρανίας έχει βλάψει το κύρος της Ρωσίας: η υποτροπή της σε αυτοκρατορικές φιλοδοξίες την έχει υποβαθμίσει σε κατάσταση έθνους-παρία, και σίγουρα σε θέση υποτέλειας έναντι της Κίνας.

Ο Sloterdijk βλέπει την Ευρώπη ως μια «λέσχη ταπεινωμένων αυτοκρατοριών» τα μέλη της οποίας ενώνονται από την επιθυμία της μετριοπάθειας. Πράγματι, σχεδόν όλη η ευρωπαϊκή ιστορία, από την εποχή του Καρλομάγνου μέχρι τη δημιουργία του σύγχρονου ευρωπαϊκού εγχειρήματος, μπορεί να συνοψιστεί ως μια διαδοχή αναπαραστάσεων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, μερικές φορές ακόμη και παρωδιών της. Αυτό είναι που οι σύμβουλοι των Γερμανών αυτοκρατόρων από την εποχή του Όττο Α’ ονόμαζαν translatio imperii («μεταβίβαση της αυτοκρατορίας»). Μετά την πτώση της Ρώμης, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία όχι μόνο διατηρήθηκε με τη μορφή της Καθολικής Εκκλησίας, αλλά παρέμεινε μέχρι τον 15ο αιώνα στην Ελληνοβυζαντινή Αυτοκρατορία, ενώ στη Λατινική Δύση έλαβε χώρα μια σειρά μετασχηματισμών. Μετά την πτώση της Ρώμης, κάθε αναδυόμενη δύναμη προσπάθησε να γίνει αυτοκρατορική: ο Καρλομάγνος με την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ο Ναπολέων με τους αετούς του, με τις δάφνες του και με τον αστικό του κώδικα, ακόμα και οι ιδεολόγοι του Τρίτου Ράιχ που παραμόρφωσαν την αρχαιότητα επανερμηνεύοντάς τη ως μέσον της αρίας ανωτερότητας.

Από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ευρώπη έχει εγκαταλείψει κάθε ιμπεριαλιστική προοπτική. Και γι’ αυτό, η πολιτική μορφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει την αποστολή να κρατά ζωντανή την «τραγική μνήμη» του κόσμου. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Ευρώπη έγινε το θέατρο και ο κινητήρας τρομερών καταστάσεων στο πέρασμα των αιώνων: θρησκευτικοί πόλεμοι, επεκτατικοί πόλεμοι· αποικιοκρατία, ιμπεριαλισμός, γενοκτονία· όλα τούτα οδηγούν πάντοτε, αργά ή γρήγορα, στην ήττα. Η περίφημη παρατήρηση της μητέρας του Ναπολέοντα αιωρείται ακόμα πάνω από όλες τις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες, όπου κι αν προκύψουν: Pourvu que ça dure! («Είθε να διαρκέσει!»). Όμως ποτέ δεν διαρκεί: οι αυτοκρατορίες επιβάλλουν την ήττα στον εαυτό τους, συνειδητοποιώντας πολύ αργά ότι έχουν ζήσει πέρα από τις δυνατότητές τους: επί τρεις χιλιάδες χρόνια οι αυτοκρατορίες πέφτουν η μία μετά την άλλη· οι Φαραώ, οι Βαβυλώνιοι, οι Ρωμαίοι… Μένει να δούμε αν η τραγική συνείδηση των Ευρωπαίων, που σφυρηλατήθηκε στα ερείπια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, έχει διατηρηθεί αρκούντως ώστε να μας επιτρέψει να περιμένουμε μέχρι την πτώση των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας. Διότι είναι αναπόφευκτο εφόσον αυτές οι δύο δυνάμεις έχουν εμπλακεί σε θανατηφόρο ανταγωνισμό.

Όμως, η «τραγική γνώση» των Ευρωπαίων διαβρώνεται ολοένα και περισσότερο στις νεότερες γενιές, στις οποίες η μνήμη των ιδρυτών της Ευρώπης δεν έχει μεταδοθεί όπως θα όφειλε: γνωρίζουν άραγε οι σημερινοί νέοι τι σκέφτονταν οι άνθρωποι που έζησαν τη μεγάλη πυρκαγιά του κόσμου και αποφάσισαν να ενώσουν τις χώρες της ευρωπαϊκής ηπείρου με όνειρο την ειρήνη; Ο Ζαν Μονέ, ο Ντε Γκωλ, ο Αντενάουερ, ο Ντε Γκάσπερι χάνονται μέσα στην επιπολαιότητα και στον κυνισμό· το μεταπολεμικό ήθος έχει αντικαταστήσει η επιδίωξη του συμφέροντος. Βεβαίως, το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι η παρουσία του Ντόναλντ Τραμπ, όχι επειδή βλέπουμε έναν γυμνό βασιλιά, όπως στο περίφημο παραμύθι του Άντερσεν, αλλά επειδή δεν μας ζητεί καν να προσποιηθούμε ότι είναι ντυμένος: περπατάει εντελώς γυμνός και επιμένει να χειροκροτούμε ακριβώς επειδή είναι γυμνός· λίγοι τον σέβονται, πολλοί τον υπακούουν περιφρονώντας τον. Η Ευρώπη δεν τον παίρνει στα σοβαρά και τα αισθήματα είναι αμοιβαία, αν και ο JD Vance τα εκφράζει με διαφορετικούς όρους από ό,τι ο Marco Rubio. Η ουσία είναι ότι οι ΗΠΑ επικρίνουν την Ευρώπη επειδή κατά τη γνώμη τους δεν κάνει με ζήλο την δουλειά της εντός του ΝΑΤΟ: όμως οι Ευρωπαίοι δεν πρέπει να παρασυρθούν από αυτή την κριτική· πρέπει να παραμείνουν «μετα-ηρωικοί» και να προσπαθήσουν να κερδίσουν ιδεολογικούς πολέμους, όχι πολέμους στα πεδία των μαχών.

Όπως είπα, ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς παρέθεσε τον Sloterdijk κατά τη διάρκεια της ομιλίας του για την ασφάλεια στο Μόναχο στις 17 του περασμένου Φεβρουαρίου: «Μια μακρά περίοδος διακοπών από την παγκόσμια ιστορία φτάνει στο τέλος της.» Αλλά, αν θέλουμε να ξαναμπούμε στην «παγκόσμια ιστορία», πρέπει να συνειδητοποιήσουμε την αξία του τρόπου της ζωής μας και να τον προστατεύσουμε. Ίσως δεν απαιτούμε αρκετά από τους συν-Ευρωπαίους σχετικά με το τίμημα που πληρώνουμε για την ελευθερία, για τα δικαιώματα, για την ευημερία: τους ζητάμε να πληρώνουν φόρους, αλλά δεν τίθεται κανένα ζήτημα θυσίας και κοινωνικής χρησιμότητας. Η στρατιωτική θητεία είναι μια απάντηση, αλλά υπάρχουν χιλιάδες άλλοι τρόποι για να είμαστε χρήσιμοι στην κοινωνία που θέλουμε να διατηρήσουμε: φροντίδα των δασών, φροντίδα των μουσείων, φροντίδα των ηλικιωμένων, φροντίδα της γειτονιάς μας… Αλλά φαντάσου να ζητηθεί από τους Γάλλους να αφιερώσουν μια εβδομάδα διακοπών σε εργασίες για την κοινότητα! Θα κάνουν επανάσταση.

Σχετικά με τη γαλλο-γερμανική συμμαχία, ο Sloterdijk πιστεύει ότι οι δύο χώρες βρίσκονται πλέον σε υγιή απόσταση η μία από την άλλη, αλλά επίσης ότι είναι καιρός να ξεκινήσουν μια πιο συγκεκριμένη συνεργασία. Οι Γερμανοί δεν κατάλαβαν τις ευρωπαϊκές φιλοδοξίες του Γάλλου προέδρου Εμμανουέλ Μακρόν: συνέβαλαν, είτε σκόπιμα είτε όχι, στην αποτυχία των προσπαθειών του να κινητοποιήσει μια πιο συνεκτική και πειστική Ευρώπη. Ο Σολτς είχε αναπτύξει σύμπλεγμα κατωτερότητας έναντι του Μακρόν, αλλά ίσως με τον Μερτς, τα πράγματα να μπορούν να βελτιωθούν —εκτός, φυσικά, αν ο καγκελάριος αποφασίσει ότι δεν έχει νόημα να εμβαθύνουμε τη συνεργασία με έναν Γάλλο πρόεδρο του οποίου η πολιτική μοίρα είναι σφραγισμένη. Άρα, θα πρέπει να περιμένουμε τον διάδοχό του για να δούμε πώς θα εξελιχθεί αυτή η σχέση. Αλλά, προπάντων, η Ευρώπη δεν πρέπει να παίρνει μαθήματα δημοκρατίας από κανέναν εκτός Ευρώπης —αν όντως η πλειοψηφία του πληθυσμού στις δυτικές χώρες δεν αισθάνεται πλέον ότι εκπροσωπείται από την φιλελεύθερη οικονομία είναι ένα ζήτημα που μπορούμε να παραδεχτούμε και να λύσουμε· όμως, αυτό θα το ζυγίσουν και θα το αποφασίσουν οι Ευρωπαίοι, όχι διάφοροι εξωτερικοί παράγοντες. Πράγματι, και σ’ αυτό θα συμφωνήσουμε σχεδόν όλοι, χρειάζεται πολύ ισχυρότερος ρυθμιστικός μηχανισμός που να εμποδίζει την αισχρή συγκέντρωση πλούτου και εξουσίας στα χέρια μιας τεχνολογικής ολιγαρχίας από αυτόν που υπάρχει σήμερα. Αλλά αν υπάρξει έντονη και σαφής ευρωπαϊκή αντίδραση στην αμερικανική κυριαρχία, θα έχει ευεργετικές συνέπειες για τους λαούς της Ευρώπης —υπό την προϋπόθεση ότι θα ξεπεράσουμε τη μυθολογία της παρακμής που μας συνοδεύει ήδη από την εποχή του Σπένγκλερ: είμαστε η ήπειρος που φώτισε τον κόσμο —κι αυτό μάς έχει προσδώσει μια ταυτότητα ιεραποστόλου, εκπολιτιστή, την οποία επίσης πρέπει να ξεπεράσουμε. Σήμερα, ο «πόλεμος του οπίου» διεξάγεται αντιστρόφως· είναι οι Κινέζοι, μαζί με τους Αμερικανούς, όχι εμείς, που παράγουν το ναρκωτικό που ευθύνεται για τη μέθη και την αποχαύνωση του δυτικού πολιτισμού ο οποίος κινδυνεύει από δύο τουλάχιστον υπαρξιακές απειλές: τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την περιβαλλοντική κρίση η οποία αναπόφευκτα θα προκαλέσει πανικό στο δεύτερο μισό του 21ου αιώνα. Ο Sloterdijk προτείνει στους Ευρωπαίους να διατηρήσουν απόσταση από την αμερικανική στρατιωτική και αντι-οικολογική τρέλα και να συνεχίσουν τον δικό τους δρόμο, με μετριοπαθή στρατιωτικά μέσα και ενισχυμένη περιβαλλοντική πολιτική. Αλλά, αν και επιτυχημένη θα ήταν η Ευρώπη που δεν συμμετέχει στη μάχη των γιγάντων, η πυρηνική βόμβα παραμένει το καλύτερο αποτρεπτικό μέσο και πρέπει να την κατέχουμε με την ελπίδα ότι δεν θα αναγκαστούμε να τη χρησιμοποιήσουμε.

Το μεγαλύτερο επίτευγμα της Ευρώπης, αλλά και το πιο επικίνδυνο στην ιστορία του πολιτισμού, είναι η απελευθέρωση των ατόμων από την υποταγή τους σε κλειστές κοινότητες λατρείας και πίστης. Από την αρχή του Διαφωτισμού, αυτή η κατάσταση πραγμάτων έχει συζητηθεί υπό τον τίτλο της «θρησκευτικής ελευθερίας». Ως αποτέλεσμα της υποβάθμισής της, αυτή η έννοια έχει γίνει πολύ φτωχή για να αποδώσει το πλήρες εύρος των νοημάτων της. Δεν εκφράζει απλώς την «ομολογιακή» ελευθερία που απολαμβάνουν τα άτομα: προηγείται η σύγχρονη μυθοπλασία ότι κάποιος μπορεί να επιλέξει την πίστη με την οποία ανατράφηκε ή να την εγκαταλείψει αργότερα. Η συγκολλητική ουσία των ευρωπαϊκών κοινωνιών δεν είναι η θρησκεία, αλλά τα δημόσια σχολεία, ο ελεύθερος τύπος, το νομικό σύστημα, τα πανεπιστήμια, η λογοτεχνία, το πολυσύμπαν των ενώσεων. Υπό αυτή την έννοια, ο νεαρός Καρλ Μαρξ είχε δίκιο όταν υποστήριξε ότι κάθε κριτική ξεκινά με την κριτική της θρησκείας· θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε την ελεύθερη Ευρώπη μια ένωση αμετανόητων αποστατών. (Συμφωνώ σε όλα, Peter Sloterdijk, ich liebe dich.)