Ξαναδιαβάζοντας τη Μεγάλη Πλατεία του Νίκου Μπακόλα

«Σπάνια έγραφα στο σπίτι μου. Αυτό γίνεται μόνο τώρα που είμαι πια συνταξιούχος και μάλιστα εξαρτημένος για λόγους υγείας, από το κομπιούτερ. Όσον καιρό δούλευα, κυρίως σαν δημοσιογράφος, έκλεβα χρόνο από τη δουλειά μου μέσα στην εφημερίδα, στη Δράση, στον Ελληνικό Βορρά και στη Μακεδονία, αλλά κάποτε και σε άλλες εργασίες μου, στο Κρατικό Θέατρο ή και στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης όπου επίσης εργάστηκα, παλαιότερα. Και, φυσικά, εκεί έγραφα, όπως καταλαβαίνει κανείς, κάτω από αντίξοες συνθήκες, μέσα σε θόρυβο, ανάμεσα σε κουβέντες, σταματώντας και ξαναρχίζοντας, καμιά φορά με πολλά νεύρα γιατί με διέκοπταν, ο αρχισυντάκτης ή όποιος προϊστάμενος (τη δουλειά τους έκαναν οι άνθρωποι!), ή κάποιοι συνάδελφοι που ήθελαν κουβέντα ύστερα από το πήξιμο πέντε ή και δέκα ωρών με την άχαρη, την τραυματική πραγματικότητα των καθημερινών ειδήσεων ή της καθημερινής ρουτίνας του γραφείου. Το περίεργο σε όλα αυτά είναι ότι ένιωθα ότι έγραφα άνετα και οπωσδήποτε έγραφα γρήγορα. Να σκεφτεί κανείς ότι Η μεγάλη πλατεία, 500 τόσων σελίδων, γράφτηκε ουσιαστικά σ’ ένα χρόνο στην εφημερίδα Μακεδονία».

Στο περιεχόμενο του βιβλίου Μεγάλη Πλατεία, το ατομικό και το ιδιωτικό, το κοινωνικό και το κατά μόνας, το όνειρο και τα δαιδαλωτά συνειρμικά που προκαλούν οι απανωτοί εσωτερικοί μονόλογοι ενός πολυεπίπεδου μυθιστορήματος, του οποίου η τριτοπρόσωπη αφήγηση παρακολουθεί τους ήρωες να άγονται και να φέρονται από την Ιστορία. Στιγμές στον άνεμο, όπως φυσά ο Βαρδάρης και στροβιλίζει παρασέρνοντας τα πάντα σβάρνα, αυτό συμβαίνει και με τους πρωταγωνιστές του μύθου του Μπακόλα.

Έψαχνα να βρω κάτι στη βιβλιοθήκη μου και πέτυχα να κείται στα πάνω ράφια η Μεγάλη Πλατεία του Νίκου Μπακόλα. Περίεργος για το πόσο ισχυρή ή καθόλου θα με διαπεράσει η συγκίνηση, όπως εκείνη την πρώτη φορά που διάβασα το βιβλίο (κυκλοφόρησε τη δεκαετία του ογδόντα αλλά το διάβασα το 2000, τελώντας για μέρες υπό την επήρειά του), είπα να ξαναβουτήξω στον κόσμο του ρέμπελου Φώτη και της προσφυγοπούλας Αγγέλας. Του δημοσιογράφου Χρίστου, του φιλόδοξου Γιάννη, του Άγγελου, της Αντιγόνης και των εκατοντάδων προσώπων που παρελαύνουν σε αυτό το μεγαλειώδες τοιχογραφικό έργο με φόντο την Αριστοτέλους. Η πλατεία είναι το κέντρο βάρους μιας αφήγησης που όμως από την Άνω Πόλη ή την πλατεία Ελευθερίας μεταφέρεται στο Ντεπώ και τις Εξοχές, από το Σιντριβάνι στην Ευαγγελίστρια, καταφέρνοντας να συνθέσει την ιστορία της Θεσσαλονίκης από τη Μικρασιατική καταστροφή και την προσφυγιά που κατέκλυσε την πόλη από τις Πατρίδες, ως τον Εμφύλιο. Εμβόλιμα στα τρέχοντα που συμβαίνουν στις ζωές των βασικών χαρακτήρων, ο Μπακόλας συρράπτει και εννιά ξεχωριστά κεφάλαια με τον τίτλο «Ιστορία των Μέσων Χρόνων», όπου διηγείται την Επανάσταση των Ζηλωτών. Πραγματοποιήθηκε στη Βυζαντινή Θεσσαλονίκη από το 1342 ως το 1349, εγκαθίδρυσε τη λαϊκή εξουσία για μια μικρή χρονική περίοδο όμως συνετρίβη σφαγιαστικά.

Από τον Φώκνερ στον Πεντζίκη και από τον Τσίρκα στον Ξεφλούδα, από μακροπερίοδα, ρεαλιστικά, ποιητικά, χωρίς γραμμική αφήγηση κεφάλαια δράσης, όπως και με συνεχή χρονικά άλματα στο μοντάζ, ο Μπακόλας της Μεγάλης Πλατείας συνθέτει ένα αξεπέραστο ως και σήμερα έργο κατηγορίας «βιβλία που πρέπει να διαβάσει καθένας που δηλώνει Θεσσαλονικιός». Έργο μνημειακό και πολύπλοκο, όπου εργατική τάξη και κουλτουριάδηδες αστοί, περίεργοι έρωτες και λαϊκά μαγαζιά, ιδεολογίες εν συγκρούσει και ναυτικά μπάρκα, το κάψιμο της συνοικίας Κάμπελ επί Μεταξά, το πλιάτσικο στα σπίτια των Εβραίων επί Ναζί και ο δωσιλογισμός εκείνων των χρόνων παράγουν μια ανεπανάληπτη μυθιστορία Θεσσαλονίκης εφ’ όλης.

Η πλατεία στο εξώφυλλο του βιβλίου Η Μεγάλη Πλατεία του Νίκου Μπακόλα

Το ύφος, η γλώσσα και το εμπύρετο σασπένς της Μεγάλης Πλατείας καθώς τα ιστορικά γεγονότα επιδρούν και καθορίζουν τις ζωές των πρωταγωνιστών, προβάλλονται μέσω μιας φανταστικής ιστορίας που μπλεγμένη περίτεχνα με αυθεντικές ιστορικές μνήμες την καταστούν βιβλίο αναφοράς.

Πέρασα παρέα με το βιβλίο τρεις μέρες και τρεις νύχτες. «Το ξεχείλισμα μιας καρδιάς συγκινημένης, που πρώτα από όλα σώρευσε και επισώρευσε μέσα της χρόνια, ανθρώπους και πράγματα», δήλωσε ο Θανάσης Γεωργιάδης, ο μέγας φιλόλογος, συγγραφέας και επιμελητής μου στα ηρωικά χρόνια της εφημερίδας Μακεδονία. Όταν έμαθε ότι δεν το είχα διαβάσει στον καιρό του, με απείλησε γλυκά με ισόβια κάθειρξη σε περίπτωση που συνέχιζα να μιλώ για τον Τζόις και τον Φώκνερ χωρίς να κατέχω γρυ από το μυθιστόρημα του Μπακόλα, που ο ίδιος το θεωρούσε την επιτομή του μνοντερνισμού στα ελληνικά γράμματα. Με πόση συγκίνηση το ξαναδιάβασα και τους θυμήθηκα όλους!