Προδημοσίευση: Η τέχνη της παρατήρησης του Rob Walker

Σε έναν κόσμο που μας καλεί να κοιτάμε διαρκώς —αλλά σπάνια να βλέπουμε—, ο Rob Walker μας υπενθυμίζει κάτι απλό και βαθιά ανατρεπτικό: ότι η προσοχή είναι μια μορφή δημιουργικότητας.

Η «Τέχνη της Παρατήρησης» είναι ένας οδηγός για να ξαναβρούμε την ικανότητα να προσέχουμε τα μικρά πράγματα γύρω μας, να βλέπουμε το ασήμαντο ως σπουδαίο και να μετατρέπουμε την καθημερινότητα σε πηγή έμπνευσης. Μέσα από 131 μικρές ασκήσεις, προτάσεις και παιχνίδια αντίληψης, ο συγγραφέας μάς μαθαίνει πώς να “ξανασυντονίσουμε” τις αισθήσεις μας σε έναν κόσμο που φωνάζει.

Δεν πρόκειται για ένα ακόμη βιβλίο αυτοβελτίωσης, αλλά για μια πρακτική δημιουργικής επίγνωσης —μια πρόσκληση να παρατηρούμε τον κόσμο όπως τον βλέπει ένας καλλιτέχνης, ένας συγγραφέας ή ένα παιδί. Να εκπαιδεύσουμε το βλέμμα μας στη λεπτομέρεια, να ανακαλύψουμε την έμπνευση στο τυχαίο και τη χαρά στο καθημερινό.

Το απόσπασμα που ακολουθεί προέρχεται από την ελληνική έκδοση της Key Books και ανοίγει ένα παράθυρο σε έναν πιο προσεκτικό, πιο δημιουργικό τρόπο να υπάρχουμε μέσα στον κόσμο.

Η ευκαιρία της Παρατήρησης | Προσημοσίευση από το βιβλίο «Η Τέχνη της Παρατήρησης» του Rob Walker (εκδ. Key Books)

Ο κινηματογραφιστής James Benning περιέγραψε κάποτε μια άσκηση που έκανε σε μια τάξη που δίδασκε στο California Institute of the Arts (Ινστιτούτο Τεχνών της Καλιφόρνιας), με τίτλο «Βλέπω και ακούω». «Πήγαινα δέκα ή δώδεκα μαθητές σε κάποιο μέρος (σε μια περιοχή με κοιτάσματα πετρελαίου στην Κεντρική Κοιλάδα, στην περιοχή με τους άστεγους κοντά στο κέντρο του Λος Άντζελες, σε ένα τούνελ ενός χιλιομέτρου που είχε σκαφτεί με το χέρι στους πρόποδες των λόφων στην έρημο Μοχάβι, κ.λπ.), όπου τους άφηνα να περιπλανηθούν μόνοι τους εξασκώντας την τέχνη της παρατήρησης» έγραψε αργότερα. Η φράση εξασκώντας την τέχνη της παρατήρησης μου έκανε πολλή εντύπωση όταν διάβασα το κείμενο του Benning σε ένα βιβλίο με τίτλο Draw It with Your Eyes Closed (Ζωγραφίστε το με κλειστά τα μάτια), το οποίο περιείχε δημιουργικές εργασίες για φοιτητές εικαστικών τεχνών. Μου έμεινε στο μυαλό για πάντα αυτή η φράση. Εκείνη την εποχή σχεδίαζα το πρόγραμμα για ένα μάθημα διάρκειας πέντε εβδομάδων που εξακολουθώ να διδάσκω μία φορά τον χρόνο στο τμήμα Products of Design (Προϊόντα ντιζάιν) του School of Visual Arts στη Νέα Υόρκη. Κάθε χρόνο, κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια του μαθήματος, ζητάω από τους μαθητές μου να «εξασκήσουν την τέχνη της παρατήρησης» πριν από την επόμενη συνάντησή μας. Δεν δίνω άλλες πληροφορίες. Κάθε φοιτητής αντιμετωπίζει διαφορετικά αυτή την εσκεμμένα αόριστη πρόταση. Φιλοδοξώ να τους προτρέψω να σκεφτούν τι παρατηρούν, τι χάνουν, γιατί αυτό είναι σημαντικό, και πώς να παρατηρούν καλύτερα, σε βάθος και με πρωτοτυπία, τον κόσμο και τον εαυτό τους. Αυτό, με τη σειρά του, αποτέλεσε την πηγή έμπνευσης για αυτό το βιβλίο. Η παρατήρηση είναι μια ζωτικής σημασίας δεξιότητα για έναν ντιζάινερ. Αλλά βέβαια, όταν είναι κανείς αυτό που ο Saul Bellow αποκαλούσε «πρώτης τάξης παρατηρητής» –όταν δηλαδή καλλιεργεί την ικανότητά του να εστιάζει την προσοχή του σε όσα παραβλέπουν οι άλλοι, και βιώνει τη «σαγηνευτική πραγματικότητα» σαν ένα καινούριο δώρο, μια ευτυχή συγκυρία– τότε αυτό είναι πολύ σημαντικό για οποιαδήποτε δημιουργική διαδικασία. Και όταν λέω «δημιουργική διαδικασία» αναφέρομαι σε μια μεγάλη γκάμα επαγγελμάτων και ενασχολήσεων. Ο επιστήμονας, ο επιχειρηματίας, ο φωτογράφος, ο σύμβουλος: καθένας από αυτούς βασίζεται στην ικανότητά του να παρατηρεί οτιδήποτε ήταν αόρατο μέχρι εκείνη τη στιγμή σε όλους τους άλλους. Το διοικητικό στέλεχος του μπέιζμπολ Billy Beane έγινε πετυχημένος επειδή παρατηρούσε και έδινε προσοχή σε δεδομένα για τα οποία οι άλλοι αδιαφορούσαν. Η θαλάσσια βιολόγος Rachel Carson παρατήρησε με μνημειώδη προσοχή τις (θανατηφόρες) παρενέργειες των παρασιτοκτόνων που τις είχαν σκανδαλωδώς αποκρύψει, και έτσι ξεκίνησε το σύγχρονο περιβαλλοντικό κίνημα. Ο Warren Buffett εστίασε την προσοχή του στις υποτιμημένες εταιρείες κι έγινε κατά γενική ομολογία ο καλύτερος επενδυτής όλων των εποχών. Η κωμωδία με το «στοιχείο της παρατήρησης» που κάνει o Jerry Seinfeld αξιοποιεί με εξαιρετικό τρόπο την παρατηρητικότητά του όσον αφορά το παράδοξο που ελλοχεύει σε όσα θεωρούμε όλοι μας δεδομένα. Η καλλιτέχνιδα και περφόρμερ Laurie Anderson είναι εξαιρετικά οξυδερκής και ανακαλύπτει το κρυφό νόημα στην καθημερινή γλώσσα και κουλτούρα, γεγονός που τη μεταμόρφωσε σε αβανγκάρντ σούπερ σταρ (είναι και η δική μου μεγαλύτερη ηρωίδα όλων των εποχών). Οποιοσδήποτε θέλει να σκεφτεί δημιουργικά προσπαθεί (και πρέπει) να παρατηρεί οτιδήποτε έχουν παραβλέψει ή αγνοήσει οι άλλοι, να προσπερνά οτιδήποτε μπορεί να του αποσπάσει την προσοχή και να εστιάζει με προσοχή στον κόσμο. Καθημερινά, επιτυχημένοι δάσκαλοι, γιατροί, δικηγόροι, ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων και μεσαία στελέχη αξιοποιούν τις μικρές ενδείξεις και λεπτομέρειες που ξεφεύγουν από όλους τους υπόλοιπους. Αυτός είναι στην ουσία και ο λόγος για τον οποίο εταιρείες όπως η Google και η Goldman Sachs εφαρμόζουν προγράμματα ειδικά σχεδιασμένα ώστε να βοηθούν τους εργαζόμενους να αποφεύγουν τους περισπασμούς με στόχο να ξανακερδίσουν τη συγκέντρωση και τη δημιουργικότητά τους, συχνά με τη βοήθεια του διαλογισμού και της ενσυνειδητότητας. Είναι ο λόγος για τον οποίο στρατιωτικοί ηγέτες από τον Dwight Eisenhower μέχρι τον James Mattis εξύμνησαν τις αρετές τού να αποφασίζει κανείς να κάνει ένα διάλειμμα από τους περισπασμούς και τις παρεμβάσεις ώστε να μπορέσει να καταλήξει σε εμπεριστατωμένες, καλά τεκμηριωμένες αποφάσεις. Όταν εστιάζεις την προσοχή σου κάπου για να παρατηρήσεις καλύτερα, όταν η παρατήρηση σου γίνεται συνήθεια, τότε μπορείς να αποκτήσεις μια πρωτότυπη αντίληψη, μια διαφορετική οπτική. Αυτό αποτελεί μέρος όσων προσπαθώ να διδάξω στους μαθητές μου, και είναι μέρος όσων προσπαθώ να εφαρμόσω και ο ίδιος. Αλλά το να παρατηρείς δεν είναι εύκολο.