«Ο δήμαρχος του Κάστερμπριτζ» αντιμετωπίζει την τραγική του μοίρα

«Αν θέλουμε να τοποθετήσουμε τον Χάρντι ανάμεσα στους συναδέλφους του, πρέπει να τον χαρακτηρίσουμε ως τον μεγαλύτερο τραγικό συγγραφέα της αγγλικής λογοτεχνίας» έγραψε η Βιρτζίνια Γουλφ και είναι γεγονός ότι τα μυθιστορήματά του επηρέασαν βαθιά τις επόμενες γενιές. Ο Τόμας Χάρντι ανήκει αδιαμφισβήτητα στους μεγάλους συγγραφείς της βικτοριανής περιόδου και το έργο του «Ο δήμαρχος του Κάστερμπριτζ» –το οποίο αποτελεί το πρώτο από τα τέσσερα μυθιστορήματα που εδραίωσαν τη λογοτεχνική καριέρα του– αποδεικνύει την κρυφή γοητεία της πένας του. Οι ολοκληρωμένοι χαρακτήρες του και οι διαρκείς αναπροσαρμογές της αφήγησης απογειώνουν την εξέλιξη της ιστορίας, απασφαλίζουν τη δυναμική των διαπροσωπικών σχέσεων και εμβαθύνουν στα κίνητρα των χαρακτήρων τονίζοντας τις τραγικές πτυχές της ζωής τους.

Το ξεκίνημα της ιστορίας βρίθει από στοιχεία αρχαίας τραγωδίας: ο Μάικλ Χέντσαρντ, σε μια στιγμή εγωισμού και μέθης, αποφασίζει να πουλήσει τη γυναίκα του και την κόρη τους σε έναν άγνωστο ναυτικό για πέντε γκινέες. Το ξημέρωμα, έχοντας συνειδητοποιήσει τη φριχτή του πράξη, αποφασίζει να τις βρει, μα είναι πλέον πολύ αργά. Κάτω από το βάρος του επαίσχυντου λάθος του, δίνει όρκο να μην ξαναπιεί και να ξεκινήσει μια νέα ζωή. Τα χρόνια περνούν κι εκείνος με αγώνα, σκληρή δουλειά και κόπο, επιτυγχάνει να γίνει δήμαρχος του Κάστερμπριτζ και να έχει τον σεβασμό και την αποδοχή του κόσμου. Είκοσι χρόνια μετά τη μοιραία εκείνη νύχτα, μια γυναίκα με την κόρη της κάνουν την εμφάνισή τους και όλα αλλάζουν μέσα σε μια στιγμή. Η ευτυχία φαίνεται πως επιτέλους χτυπάει την πόρτα του δημάρχου, αλλά το πεπρωμένο και τα παιχνίδια της μοίρας θα φέρουν απίστευτες ανατροπές και θα τον αναγκάσουν να δεχθεί τη θεία δίκη. 

«Η ζωή και ο θάνατος ενός ανθρώπου με χαρακτήρα» είναι η φράση που συνοδεύει τον τίτλου του μυθιστορήματος και αποδίδει συνοπτικά τον πυρήνα της πλοκής. Ο πρωταγωνιστής είναι ένας άνθρωπος μοναχικός, που έχει αποδεχθεί τα λάθη του και ζει μέσα στον αέναο κύκλο των ενοχών του. Αγωνίζεται, παλεύει να επιβιώσει και να δημιουργήσει, να διαπρέψει στο εμπόριο σιτηρών και να καταξιωθεί κοινωνικά για να κλείσει τις πληγές του και να απαλύνει τις τύψεις του. Η μεταστροφή του στο πέρασμα των χρόνων είναι εντυπωσιακή, όμως αρκεί μια τραγική στιγμή για να βγουν και πάλι στο φως ο εγωισμός και ο φθόνος του. Παλινδρομεί ανάμεσα στην ευγένεια, στην καλοσύνη, στην αγάπη και στο μίσος, στην εγωπάθεια, στον ναρκισσισμό. Δεν μπορεί να αποφασίσει αν θέλει να έχει γύρω του ανθρώπους ή όχι. Εξοργίζεται, θυμώνει, αντιδρά σπασμωδικά και από την άλλη μετανιώνει, παλεύει για συγχώρεση, μάχεται για να αποκαταστήσει την αδικία. Οι συναισθηματικές του μεταπτώσεις είναι εντυπωσιακές και πυροδοτούν μοιραίες καταστάσεις που πληγώνουν βαθιά. Ο Ντόναλντ Φάρφρι, η Σούζα, η Ελίζαμπεθ-Τζέιν, η Λουσέτα Τέμπλεμαν, παρασύρονται από τις μύχιες επιθυμίες τους και οδηγούν τον δήμαρχο του Κάστερμπριτζ σε μια αλληλουχία σπασμωδικών κινήσεων που τον ρίχνουν όλο και πιο βαθιά στην άβυσσο της προσωπικής του τραγωδίας.

Ο Τόμας Χάρντι διέθετε το ταλέντο να αποδίδει ρεαλιστικά τις σκηνές από την καθημερινότητα των ανθρώπων, τα ήθη, τις παραδόσεις, τα έθιμα. Μέσα από την ύφανση της ιστορίας του τόνιζε τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής και αναδείκνυε την ομορφιά, τον έρωτα, τη σημασία των αποφάσεων που στιγματίζουν την πορεία του κάθε ανθρώπου αλλά και την καταλυτική επέμβαση της μοίρας. Οι χαρακτήρες του ήταν άνθρωποι απλοί, με οικείες αντιδράσεις και συμπεριφορές, που δρούσαν πάντα με βάση τις επιθυμίες και τα ένστικτά τους, και που με τις αποφάσεις τους καθόριζαν τελικά –ηθελημένα ή άθελά τους- τις εξελίξεις στη ζωή των ανθρώπων που βρισκόντουσαν δίπλα τους. Ένα απλό γεγονός παίρνει μορφή χιονοστιβάδας με τη στιβαρή γραφή του Χάρντι και παρασύρει στο πέρασμά της τα πάντα, ανατρέποντας σταθερές και αξίες και οδηγώντας την έκβαση της πλοκής σε σκοτεινά μονοπάτια που φλερτάρουν διαρκώς με την τραγική ειρωνεία και την κάθαρση. 

«Ο δήμαρχος του Κάστερμπριτζ» είναι ένα μυθιστόρημα γεμάτο εικόνες, τραγικές ανατροπές, ζωντανούς διαλόγους, έντονες ψυχολογικές διακυμάνσεις που ταρακουνούν συθέμελα τις ζωές των πρωταγωνιστών. Είναι ένα βιβλίο που προβάλλει πως οι επιλογές του καθενός είναι εκείνες που καθορίζουν και το μέλλον του.