Μιχάλης Πανάδης: «Το θέατρο υπάρχει για να μας θυμίζει τη μαγική φύση μας, να μας παρηγορεί και να μας συμβουλεύει»

Ο σπουδαίος Θεσσαλονικιός ηθοποιός Μιχάλης Πανάδης, στην τέταρτη σκηνοθετική του απόπειρα στο θέατρο, μετά το «Festen», το «Ρημαγμένη όχθη – Μήδειας υλικό – Τοπίο με αργοναύτες» και το «Aliens», επέλεξε να ανεβάσει την ανατρεπτική πολιτική κωμωδία του Ισπανού συγγραφέα Ερνέστο Καμπαγιέρο, «Ο Πίνακας», που έκανε πρεμιέρα στις 15 Οκτωβρίου 2026, στο Θέατρο Ψυρρή. Σύγχρονο, αιχμηρό και με πολύ χιούμορ, το έργο διαδραματίζεται στο κοντινό μέλλον, όπου η οικονομική κρίση έχει κυριολεκτικά διαλύσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και έχει γονατίσει την Ισπανία. Σε μια ακραία κίνηση οικονομικής «διάσωσης», η κυβέρνηση συνασπισμού «Εμπρός Λαέ» παίρνει την απόφαση να απελευθερώσει την πώληση της πολιτιστικής κληρονομιάς, ξεκινώντας από το εμβληματικό αριστούργημα του Βελάθκεθ, «Las Meninas» («Οι δεσποινίδες των τιμών»). Πριν, όμως, ο πίνακας παραδοθεί στους αγοραστές, η κυβέρνηση προσλαμβάνει μια ταπεινή μοναχή, γνωστή για το σπάνιο ταλέντο της στην αντιγραφή έργων τέχνης, για να δημιουργήσει ένα πανομοιότυπο, «τέλειο» αντίγραφο, το οποίο θα αντικαταστήσει το έργο στο μουσείο του Πράδο.

Ο Μιχάλης Πανάδης μίλησε στην ATHENS VOICE για το πώς ανακάλυψε το συγκεκριμένο έργο, τι τον «τράβηξε» σε αυτό και ποια είναι τα καίρια κοινωνικά ζητήματα τα οποία θίγει, που μας αφορούν όλους εξίσου.

- «Ο Πίνακας», του Ισπανού θεατρικού συγγραφέα Ερνέστο Καμπαγιέρο, παρουσιάζεται φέτος για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Τι σας έκανε να επιλέξετε ένα τόσο ανατρεπτικό και ταυτόχρονα τόσο επίκαιρο έργο;

Το ότι είναι ανατρεπτικό ήταν σίγουρα ένα στοιχείο που με έκανε να το επιλέξω, γιατί αυτό σημαίνει ότι έχει και ενδιαφέρον. Οτιδήποτε πραγματικά ανατρεπτικό έχει ενδιαφέρον. Επίκαιρα είναι με κάποιον τρόπο όλα τα καλά έργα, ανεξαρτήτως της χρονολογίας που γράφτηκαν, οπότε ήταν άλλη μια απόδειξη ότι πρόκειται για ένα καλό έργο. Μαζί με αυτά, είναι επίσης ένα κείμενο γρήγορο, σπιρτόζικο, αιχμηρό, έξυπνο, με πολύ καλόγουστο χιούμορ και με πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις για την πολιτική πραγματικότητα της Ευρώπης.

- Ποια ήταν η πρώτη σας επαφή με το έργο του Καμπαγιέρο; Τι αντίδραση είχατε όταν εισήλθατε για πρώτη φορά ως θεατής στον παράξενο κόσμο του;

Είχα ζητήσει από τη μεταφράστρια Μαρία Χατζηεμμανουήλ να μου προτείνει κάποια έργα με κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και ήταν μέσα σε μια επιλογή που μου έστειλε. Από την πρώτη επαφή αισθάνθηκα ότι θέλω να το σκηνοθετήσω. Ένιωσα αυτό το γαργαλητό στη ράχη. Κατευθείαν μου δημιούργησε σκηνική φαντασία. Επικοινωνήσαμε.

- Είστε τόσο σκηνοθέτης θεατρικών παραστάσεων όσο και ηθοποιός ο ίδιος. Το ευρύ κοινό, μάλιστα, ίσως να σας έχει ταυτίσει με τον ρόλο σας στην επιτυχημένη σειρά του Alpha TV, «Άγιος έρωτας» (2024-2026). Τι σας προσφέρει η γνώση αυτή —του πώς ακριβώς νιώθει ένας ηθοποιός— όταν σκηνοθετείτε; Σας διευκολύνει ή κάνει τα πράγματα πιο περίπλοκα;

Είμαι κυρίως ηθοποιός. Σκηνοθετώ κατ’ εξαίρεση, όταν πέσει στα χέρια μου ένα έργο που νιώθω συγγενή μου και με «ιντριγκάρει» να πω την ιστορία του ή όταν βρεθεί μια συνθήκη ανθρώπων και καταστάσεων που μας κάνει να θέλουμε να δουλέψουμε μαζί και να τύχει να είναι εφικτό να γίνει. Είναι πιο ρομαντική η σχέση μου με τη σκηνοθεσία. Το ότι η βασική μου δουλειά είναι η υποκριτική σίγουρα με διευκολύνει σε σχέση με τη διαχείριση των ηθοποιών, γιατί γνωρίζω τη διαδικασία που περνάει ένας ηθοποιός κατασκευάζοντας έναν χαρακτήρα και νομίζω ότι μπορώ να είμαι πιο πρακτικός στα κλειδιά και στα εργαλεία που χρειάζεται για να τον ολοκληρώσει.

- Η σάτιρα —το είδος, δηλαδή, στο οποίο ανήκει κατά το ήμισυ ο «Πίνακας»— είναι ένα απαιτητικό θεατρικό είδος. Τι είναι αυτό που κάνει ένα σατιρικό έργο επιτυχημένο και πότε κινδυνεύει να γίνει γελοίο ή επιτηδευμένο;

Πιστεύω ότι όλα τα θεατρικά είδη είναι απαιτητικά και μπορούν να είναι είτε πετυχημένα είτε γελοία και επιτηδευμένα. Δεν γνωρίζω τι είναι αυτό που κάνει μια παράσταση επιτυχημένη. Εξαρτάται και από το πώς προσδιορίζεται η επιτυχία. Είναι ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα. Για μένα η σκηνοθεσία επιτελεί τον σκοπό της όταν λειτουργεί σαν ένας καλός ξεναγός, σαν ένας καλός μαέστρος ή σαν ένας καλός κλόουν στα παιδικά πάρτι. Όταν, δηλαδή, σου τείνει το χέρι και ξέρει τον δρόμο για να σε βάλει μέσα σε μια ιστορία και να σε παρασύρει στη μαγεία μιας συλλογικής αφήγησης, ενεργοποιώντας σου τα κέντρα που συνήθως δεν χρησιμοποιείς στην καθημερινότητά σου, δηλαδή το συναίσθημα και το πνεύμα. Όταν στοχεύει στον άλλον και όχι στον εαυτό της.

- Το έργο διαδραματίζεται σε ένα όχι πολύ μακρινό από το σήμερα μέλλον, όπου τα social media έχουν αντικαταστήσει την έννοια του Θεού στις κοινωνίες των ανθρώπων. Πρόκειται για μια βεβαιότητα ότι κάτι τέτοιο θα συμβεί ή για ένα παράδειγμα προς αποφυγή;

Πρόκειται, νομίζω, για βεβαιότητα ότι κάτι τέτοιο έχει ήδη συμβεί. Τα social media έχουν αντικαταστήσει κάτι πολύ σημαντικότερο από τον Θεό, έχουν αντικαταστήσει τις σχέσεις, τις σκέψεις και την έννοια της μοναδικότητας. Έχουν καθυποτάξει το σώμα και το πνεύμα μας σε μια διαδικασία διαρκούς πώλησης του εαυτού και μιας κουκλοποίησης, στην προσπάθεια να γίνουμε αρεστοί και αποδεκτοί σε όσους περισσότερους μπορούμε. Από μακριά. Να μας ακολουθούν άγνωστοι από απόσταση και να είναι καθένας από μας διαμορφωτής ενός συνόλου-φάντασμα. Δηλαδή, ο καθένας από μας να είναι ένας μικρός υποθετικός θεός του εαυτού του. Σημεία των καιρών. Ποιος ξέρει πια ποια θα είναι η εξέλιξη…

- Η τέχνη, που συμβολίζεται εδώ μέσω του εμβληματικού πίνακα «Las Meninas» («Οι δεσποινίδες των τιμών») του Ντιέγο Βελάθκεθ, είναι εκείνη που δέχεται πρώτη τα «βέλη» της παράλογης σύγχρονης πραγματικότητας, καθώς, αφού αντιγραφεί πιστά από μια καλόγρια για τη συλλογή του Μουσείου ντελ Πράδο, πρόκειται να πωληθεί για να σωθεί η χώρα από την οικονομική κρίση. Κυριαρχεί, κατά τη γνώμη σας, ήδη ένα τέτοιο κλίμα γενικότερης απαξίωσης της τέχνης;

Σίγουρα υπάρχει απαξίωση της τέχνης από την πολιτεία. Αυτό είναι αντικειμενική παραδοχή. Αλλά και πέρα από αυτό, ζούμε πια σε μια εποχή που η ίδια η έννοια της τέχνης συγχέεται πια με την έννοια της προσωπικότητας και του virality. Ένας χαρακτήρας λέει κάποια στιγμή στο έργο: «Ο καθένας μπορεί να είναι ιδιοφυΐα για τον εαυτό του και για τους φίλους του. Γιατί δεν υπάρχουν πια κανόνες». Είναι λογική αυτή η εξέλιξη σε σχέση με την κοινωνική, πολιτική και τεχνολογική πραγματικότητα. Η πυρηνική λειτουργία της τέχνης δεν είναι να υμνήσει το άτομο, αλλά να ενώσει την κοινότητα. Νομίζω, γενικά, είμαστε κάπως μακριά από αυτό. Η πραγματικότητά μας θέλει άτομα απομονωμένα, αυτοαναφορικά, αδύναμα. Κι ο καθένας παλεύει κατά βούληση με τα όριά του σε αυτή την «πραγματικότητα». Από την άλλη, υπάρχει ευτυχώς και μια δυνατή τάση συσπείρωσης και πάλι σε κοινότητες και ομάδες. Είναι ένα φως.

- Τι μπορεί να προσφέρει σήμερα το θέατρο, σε όρους κοινωνικής μεταρρύθμισης; Έχει τη δύναμη να διαμορφώνει χαρακτήρες ή να πυροδοτήσει μια «επανάσταση»;

Το θέατρο, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει καμία ευθύνη για καμία κοινωνική μεταρρύθμιση και για καμία επανάσταση, ούτε είναι αυτή η λειτουργία του. Να διαμορφώσει χαρακτήρες, ναι, την έχει τη δύναμη. Για μένα υπάρχει για να θυμίζει τη μαγική φύση μας, να παρηγορεί και να διδάσκει. Είναι ένας συλλογικός καθρέφτης της πραγματικότητας που δεν μπορούμε να κοιτάξουμε πουθενά αλλού. Και συχνά είναι ο κώδωνας του κινδύνου σε σχέση με τις κοινωνικές και πολιτικές τάσεις. Είναι κάτι μεταξύ ενός μάντη, ενός ψυχοθεραπευτή και ενός δασκάλου.