Ειρήνη στην Επίδαυρο: Τα μέλη του Χορού μιλούν στην AΤHENS VOICE λίγο πριν την πρεμιέρα

Ο Νίκος Καραθάνος ανεβάζει φέτος στην Επίδαυρο την Ειρήνη του Αριστοφάνη, σε μια διασκευή που έχει δουλέψει μαζί με τον Φοίβο Δεληβοριά που υπογράφει το κείμενο και τη μουσική της παράστασης αλλά και με τον Άγγελο Τριανταφύλλου που είναι βοηθός σκηνοθέτη και συνεργάτης στη μουσική. Η παράσταση μάς μεταφέρει στο σήμερα, στη διχόνοια της καθημερινότητας, στην ανάγκη για ενσυναίσθηση. Εμείς μιλήσαμε με τα μέλη του Χορού για την προσέγγιση της κωμωδίας αυτής, για τον κομβικό ρόλο τους στο έργο αλλά, για τη μουσική και το ρυθμό του συγκεκριμένου ανεβάσματος αλλά και για το πώς ορίζουν εκείνοι την ειρήνη σήμερα.

Ειρήνη του Αριστοφάνη στην Επίδαυρο: Λίγα λόγια για το συγκεκριμένο ανέβασμα

Στη διασκευή αυτή ο κεντρικός ρόλος του Τρυγαίου έχει δοθεί σε μια γυναίκα ηθοποιό, τη Γαλήνη Χατζηπασχάλη, η οποία ονομάζεται Τρυγαία. Προτού μιλήσω με όλο το Χορό για το πώς ορίζουν εκείνοι την Ειρήνη και πώς την προσέγγισε ο Νίκος Καραθάνος, έκανα μια μικρή εισαγωγική συζήτηση με ένα από τα μέλη του Χορού, τον Κωνσταντίνο Ζωγράφο, ο οποίος μου έδωσε μερικά μικρά «κλειδιά» για το συγκεκριμένο ανέβασμα με τις αλλαγές που έχει κάνει στο κείμενο ο Φοίβος Δεληβοριάς αλλά και τον ρόλο της μουσικής στην παράσταση.

Όπως μου ανέφερε ο Κωνσταντίνος Ζωγράφος, «στη δική μας εκδοχή η Τρυγαία καλεί τους αγρότες να ενωθούν και να βοηθήσουν όλοι μαζί στην απελευθέρωση της Ειρήνης, την οποία έχει φυλακίσει ο Πόλεμος. Ο χορός ξεκινάει ένα ειδικό τελετουργικό που θυμίζει πολεμική προετοιμασία, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας ειρηνικός χορός, ένας χορός εξαγνισμού, μια προσευχή».

Όπως ήταν αναμενόμενο, αφού το κείμενο και η μουσική ανήκουν στον Φοίβο Δεληβοριά, η μουσική είναι εκείνη που προωθεί τη δράση, «που δημιουργεί τον χώρο και διαστέλλει το χρόνο, ώστε να ξεσπάσει πάνω στη σκηνή αυτό που τα λόγια δεν αρκούν για να το αρθρώσουν».

Όσο για τα μέλη του Χορού, που αποτελούν ουσιαστικά το σύνολο των αγροτών, ο Κωνσταντίνος Ζωγράφος μας είπε: «Λειτουργούμε ως σύνολο, που αποτελείται όμως από πολύ διαφορετικές φωνές, πολύ διαφορετικούς σωματότυπους, που ξαφνικά γίνονται ένα. Όπως είμαστε άλλωστε και στη ζωή τα σύνολα, ομάδες ατόμων με εντελώς διαφορετική αφετηρία, εντελώς διαφορετική διαδρομή, που ξαφνικά έρχεται μία μεγάλη κοινή ανάγκη, ένας μεγάλος κοινός πόθος που μας ενώνει και μας κάνει για λίγο ατρόμητους, παράτολμους, που μας δίνει τη δύναμη ή και την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε για λίγο τη θνητότητά μας και να τα βάλουμε με τους θεούς».

Ειρήνη του Αριστοφάνη στην Επίδαυρο: Τα μέλη του Χορού μιλούν στην ATHENS VOICE

Η Ειρήνη είναι ένα αντιπολεμικό έργο που οι Θεοί έχουν θυμώσει με τους Έλληνες που αλλη-λοτρώγονται και δεν νοιάζονται πλέον να τους βοηθήσουν. Μπορεί να μην έχουμε τώρα πόλεμο στην Ελλάδα (αν και υπάρχουν πολλοί γύρω μας) αλλά σίγουρα αλλητρωγόμαστε. Πώς διαχειρίζεται αυτό το χαρακτηριστικό των Ελλήνων -και των λαών γενικότερα- η δική σας διασκευή; Και ποιος ο ρόλος του χορού στο πολεμικό- αντιπολεμικό πνεύμα της εποχής;

Βασίλης Παπαδόπουλος: Ναι, ισχύει αυτό. Μπορεί στην Ελλάδα να μην έχουμε πόλεμο αλλά θέλουμε πολύ (και όχι ο λαός) να εμπλακούμε σε έναν. Οι Έλληνες είναι απ' τη φύση τους φωνακλάδες και έτοιμοι για καβγά αλλά όλο αυτό ξεκινάει από το σπίτι. Από την παιδεία που δίνει η εκάστοτε οικογένεια στους νέους. Στα νέα παιδιά. Το ότι τους τροφοδοτεί με θυμό και βία δεν είναι κάτι που έχει ξεκινήσει τώρα. Βλέπουμε χρόνια να συμβαίνει. Φτάνει τον άνθρωπο, απ' όπου κι αν προέρχεται, σε καταστολή, χωρίς να βλέπει καθαρά, χωρίς να σκέφτεται. Και πιστεύω ότι βολεύει αυτό. Ο χορός από την άλλη, στο έργο μας, δεν θέλει πια να πολεμάει, κουράστηκε. Θέλει την Ειρήνη. Αλλά δεν ξέρει κιόλας τί να την κάνει. Πώς να τη διαχειριστεί. Γιατί έτσι έμαθε.

Άλκης Μπακογιάννης: Η «Ειρήνη» δεν είναι απλώς ένα αντιπολεμικό έργο· είναι ένας καθρέφτης της ανθρώπινης φύσης. Ο Αριστοφάνης σατιρίζει την τάση των ανθρώπων να στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου, ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικός λόγος σύγκρουσης. Αυτή η «αλληλοφαγία» δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν ούτε μόνο στους Έλληνες. Είναι ένα διαχρονικό και πανανθρώπινο χαρακτηριστικό. Στη δική μας διασκευή, αυτή η διάσταση αναδεικνύεται μέσα από τη μεταφορά της σύγκρουσης στο σήμερα: όχι απαραίτητα ως πόλεμος με όπλα, αλλά ως καθημερινή αντιπαράθεση, κοινωνικός διχασμός, τοξικός λόγος και έλλειψη ενσυναίσθησης. Οι ήρωες δεν είναι απλώς θύματα ενός πολέμου· είναι συμμέτοχοι σε έναν φαύλο κύκλο έντασης που οι ίδιοι αναπαράγουν. Έτσι, το έργο γίνεται μια υπενθύμιση ότι η ειρήνη δεν απειλείται μόνο από στρατούς, αλλά και από τη στάση μας απέναντι στον «άλλον». Ο χορός, σε αυτή την προσέγγιση, αποκτά κομβικό ρόλο. Δεν είναι απλώς σχολιαστής, αλλά συλλογική συνείδηση. Εκφράζει την αγωνία, την κούραση και την ελπίδα της κοινωνίας. Άλλοτε παρασύρεται από το πολεμικό πνεύμα της εποχής, άλλοτε λειτουργεί ως φωνή λογικής που ζητά επιστροφή στη συμφιλίωση. Μέσα από τον ρυθμό, την κίνηση και τη συλλογικότητα, ο χορός γίνεται ο χώρος όπου συγκρούονται και συνυπάρχουν οι δύο δυνάμεις: ο πόλεμος και η ειρήνη.

Γιάννης Σαμψαλάκης: Νομίζω πως η παράστασή μας δεν μιλά μόνο για τον πόλεμο ως ιστορικό γεγονός, αλλά για μια βαθύτερη ανθρώπινη κατάσταση. Για τον τρόπο που απομακρυνόμαστε ο ένας από τον άλλον, που συνηθίζουμε τη σύγκρουση και ξεχνάμε πόσο πολύτιμη είναι η συνύπαρξη. Αυτό, δυστυχώς, δεν αφορά μόνο τους Έλληνες· είναι μια τάση που συναντάμε διαχρονικά και σε κάθε κοινωνία. Στη δική μας διασκευή αισθάνομαι ότι δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις ούτε υψωμένο δάχτυλο. Υπάρχει μια διαρκής πρόσκληση να θυμηθούμε τί σημαίνει να ακούμε, να συμπονούμε και να ονειρευόμαστε μαζί. Αισθάνομαι λοιπόν, ότι ο χορός, μέσα σε αυτή την παράσταση, κουβαλά τις αντιφάσεις όλων μας. Άλλοτε παρασύρεται, άλλοτε αντιστέκεται, άλλοτε φοβάται και άλλοτε ελπίζει.

Κωνσταντίνος Κοντογεωργόπουλος: Ο σύγχρονος πόλεμος είναι συχνά αόρατος και καθημερινός. Η «φυγή των θεών» συμβολίζει την απώλεια των κοινών αξιών, της ενσυναίσθησης και της λογικής. Οι άνθρωποι έχουν αφεθεί στο έλεος του «Πολέμου» —ο οποίος στη σύγχρονη εποχή κρατάει ένα γουδί γεμάτο όχι μόνο από βομβαρδισμένες πόλεις, αλλά και από οικονομικά συμφέροντα, παραπληροφόρηση και καταρρακωμένη αξιοπρέπεια.Ο Χορός στην Ειρήνη έχει μια δομική, σχεδόν τελετουργική λειτουργία: είναι αυτοί που καλούνται να τραβήξουν τα σχοινιά για να βγάλουν τη θεά από τη σπηλιά.Στη δική μας προσέγγιση, ο Χορός αντιπροσωπεύει μια κοινωνία των σπηλαίων, κάτι το πρωτόγονο. Δείχνει τα ένστικτα του ανθρώπου και βγάζει προς τα έξω την αρχαία πλευρά του την πρωτόγονη. Η κορύφωση έρχεται στη σκηνή του τέλους, εκεί που η κοινωνία λυτρωνεται και καίει ότι την βασανίζει καίει το κάθε τι που την ποδοπατάει τόσο καιρό και καταφέρνει να δει ξανά καθαρά, να ζήσει με ειρήνη.

Γιλμάζ Χουσμέν: Η διασκευή προσεγγίζει το έργο με τον (αυτο)σαρκασμό που του αρμόζει. Ο χορός αναλαμβάνει τον ρόλο που διαχρονικά αναλαμβάνει η ίδια η κοινωνία: άνθρωποι χωρίς προνόμια ενώνονται, από ανάγκη, απέναντι σε έναν κοινό εχθρό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι άνθρωποι του έργου θέλουν να σταματήσουν να χέζουν αδιάκοπα και να ταΐζουν με τα σκατά τους ένα σκαθάρι, επειδή μια τρελή (;) θνητή είχε την ιδέα να ταξιδέψει μ' αυτό στον Όλυμπο, να συναντήσει τους θεούς και να τους ζητήσει να σταματήσουν τον πόλεμο.Έχουν χάσει τόσο βαθιά την ελπίδα τους, ώστε καταλήγουν να υπερασπίζονται ακόμη και ένα σχέδιο σαν κι αυτό. Κι όμως, μέσα στην απελπισία τους, αυτό το παράλογο σχέδιο μοιάζει να είναι η μοναδική πιθανότητα σωτηρίας.

Αντώνης Χρήστου: Η διασκευη του πολυμήχανου Φοίβου στην περίπτωσή μας είναι μια γιορτή πάνω στο έργο του Αριστοφάνη. Πέρα από την αποτύπωση του εθνικού μας σπορ, του αλληλοφαγωματος είναι και μια βαθιά ματιά στην ανθρώπινη ψυχή και τις αδυναμίες της, ένα απλόχερο ξεγύμνωμα, ένα σαφάρι στα πρωτόγονα ένστικτά μας.Ο χορός είναι ένα σύνολο εξουθενωμένο από τον πόλεμο, άνθρωποι που συνεχώς ζουν με το φόβο αυτό, άνθρωποι που δεν έχουν γνωρίσει την ειρήνη γι’αυτό και η συνάντηση μαζί της είναι γι αυτούς μια λύτρωση, μια ζωή που δεν ζήσανε ποτέ.

Σπύρος Μπόσγας: Η διασκευή δια χειρός του Φοίβου, είναι μια επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη και μια επίσκεψη στο πρωτόγονο ένστικτο του ανθρώπου.Το αλληλοφάγωμα μας κρατάει μονίμως συνδεδεμένους με τον πρωτόγονο συγγενή μας. Ο ένας δείχνει τον άλλο μέχρι όλοι να ψάχνουν το δάκτυλό τους. Βρίζουμε τον ουρανό μέχρι που γίνεται θάλασσα και μας πνίγει. Ο χορός λειτουργεί σαν το κουρασμένο καράβι του Οδυσσέα, το οποίο έχει τραβήξει όλο το κουπί του πόλεμου και όταν βρίσκει στεριά ανακουφίζεται και προσπαθεί να το πιστέψει. Πρωτόγονοι άνθρωποι που συλλαβίζουν την λέξη Ειρήνη.

Κωνσταντίνος Ζωγράφος:Αυτό το χαρακτηριστικό δεν είναι ελληνικό, είναι ανθρώπινο. Στην ιστορία τουανθρώπου ο πόλεμος είναι η κανονικότητα, όχι η ειρήνη, όσο κι αν ακούγεται περίεργο αυτό στα δικά μας αυτιά, που είμαστε γενιές που δεν έχουμε ζήσει(ακόμα τουλάχιστον) εμπόλεμη κατάσταση στη χώρα μας. Ο πόλεμος στη δικήμας παράσταση πέρα από την προφανή επικαιρικότητά του, αποκτά και μία
ευρύτερη έννοια, αυτή του αλληλοσπαραγμού. Και ο αλληλοσπαραγμός δεν είναικαθόλου ελληνικό κουσούρι, είναι ανθρώπινο. Γεννιέται ανάμεσα στους λαούς,ανάμεσα στους κατοίκους της ίδιας χώρας, της ίδιας πόλης. Φωλιάζει μέσα στις οικογένειες.

Τι σημαίνει για σας η λέξη Ειρήνη; Θεωρείτε ότι και αυτή τη στιγμή βρίσκεται κάπου φυλακισμένη και ενδεχομένως θυμωμένη;

Βασίλης Παπαδόπουλος: Δεν μπορώ να δώσω ξεκάθαρη ερμηνεία στο τί είναι Ειρήνη για μένα. Αυτό που μου έρχεται στο μυαλό είναι η ανθρωπιά. Η αγάπη. Η χαρά. Οι φίλοι. Η οικογένεια. Να μπορεί ο κάθε ένας να ζει ελεύθερος, όπως θέλει, όπως νιώθει, με ασφάλεια και σεβασμό.Και ναι, πιστεύω πως η Ειρήνη και σήμερα είναι, με έναν τρόπο, φυλακισμένη. Όχι σε κάποιο μέρος, αλλά μέσα στον φόβο, στην απληστία, στην αδιαφορία και στην ανάγκη του ανθρώπου να έχει πάντα δίκιο. Και ίσως, αν μπορούσε να θυμώσει, να ήταν θυμωμένη μαζί μας γιατί, ενώ γνωρίζουμε την αξία της, συνεχίζουμε πολλές φορές να την υποτιμούμε. Γιατί η Ειρήνη δεν είναι κάτι που απλώς συμβαίνει, είναι μια επιλογή που κάνουμε κάθε μέρα, τόσο ως κοινωνία όσο και ως άνθρωποι.

Άλκης Μπακογιάννης: Για μένα, η λέξη «Ειρήνη» δεν σημαίνει απλώς την απουσία πολέμου. Είναι μια ενεργή κατάσταση: σεβασμός, αποδοχή, ισορροπία και συνειδητή επιλογή συνύπαρξης. Είναι κάτι που χτίζεται καθημερινά και εύκολα καταρρέει.Θα μπορούσε κανείς να πει πως, ακόμα και σήμερα, η Ειρήνη βρίσκεται κάπου «φυλακισμένη». Όχι απαραίτητα από θεούς, αλλά από τις δικές μας επιλογές, τον φόβο, την προκατάληψη και την αδυναμία να ακούσουμε ο ένας τον άλλον. Και ίσως να είναι και «θυμωμένη» — όχι εκδικητικά, αλλά ως μια σιωπηλή υπενθύμιση ότι την έχουμε παραμελήσει.Το ερώτημα που θέτει το έργο —και που παραμένει επίκαιρο— είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να την ελευθερώσουμε. Και αυτό δεν είναι υπόθεση ηρώων, αλλά συλλογική ευθύνη.

Γιάννης Σαμψαλάκης: Η ειρήνη δεν είναι μόνο η απουσία του πολέμου, δεν είναι μια μεγάλη ιδέα που αφορά μόνο τους ηγέτες ή την Ιστορία. Είναι η δυνατότητα να ακούσεις πραγματικά τον άλλον, να κάνεις χώρο για τη διαφορετικότητα, να μη χρειάζεται να νικήσεις για να νιώσεις ότι υπάρχεις και είναι κάτι που θέλει διαρκή φροντίδα. Νομίζω λοιπόν πως, με έναν τρόπο, είναι και σήμερα φυλακισμένη. Όχι μόνο στις εμπόλεμες ζώνες που μας διαλύουν καθημερινά μέσα από τις εικόνες που βλέπουμε, αλλά και στις μικρές καθημερινές μας συγκρούσεις. Στη βιασύνη, στον φόβο, στην αδυναμία μας να συναντηθούμε πραγματικά. Δεν ξέρω αν είναι θυμωμένη• μου αρέσει περισσότερο να σκέφτομαι ότι είναι κουρασμένη. Σαν να περιμένει υπομονετικά να τη θυμηθούμε ξανά.

Κωνσταντίνος Κοντογεωργόπουλος: Για μένα —προσεγγίζοντας την έννοια μέσα από την ανάλυση της ανθρώπινης ιστορίας και σκέψης— η Ειρήνη δεν είναι απλώς η απουσία του πολέμου (η λεγόμενη «αρνητική ειρήνη»). Είναι μια βαθιά ενεργητική κατάσταση. Είναι η παρουσία της δικαιοσύνης, της ισονομίας και της ελευθερίας. Είναι η δυνατότητα των ανθρώπων να δημιουργούν, να καλλιεργούν (κυριολεκτικά και μεταφορικά, όπως ονειρευόταν ο Τρυγαίος να επιστρέψει στο αμπέλι του) και να ευημερούν. Είναι ο αμοιβαίος σεβασμός και η ασφάλεια. Χωρίς αυτά, ακόμα και αν δεν πέφτουν βόμβες, οι κοινωνίες βρίσκονται σε έναν σιωπηλό, διαρκή πόλεμο. Η ειρήνη σήμερα είναι απολύτως φυλακισμένη. Αν ρίξουμε μια ματιά γύρω μας —από τους αιματηρούς πολέμους σε Ουκρανία, Μέση Ανατολή και άλλες γωνιές του πλανήτη, μέχρι τους αμείλικτους οικονομικούς και κοινωνικούς πολέμους στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών— η Ειρήνη βρίσκεται πεταμένη σε μια βαθιά σπηλιά. Την έχουν καταπλακώσει βαριές πέτρες: η απληστία, η γεωπολιτική κυριαρχία, η βιομηχανία των όπλων και η εθελοτυφλία. Όσο για το αν είναι θυμωμένη; Σήμερα, ίσως να μην είναι απλώς θυμωμένη, αλλά βαθιά απογοητευμένη. Έχει κουραστεί να βλέπει την ανθρωπότητα να επαναλαμβάνει ακριβώς τα ίδια λάθη, να χτίζει τα ίδια τείχη και να αναλώνεται στο ίδιο ανούσιο «αλληλοφάγωμα», αγνοώντας τα μαθήματα της Ιστορίας. Και περιμένει, σιωπηλά, πότε θα βρούμε ξανά τον ρυθμό να τραβήξουμε όλοι μαζί το ίδιο σχοινί.

Γιλμάζ Χουσμέν: Η Ειρήνη, δεν ξέρω αν είναι θυμωμένη. Ίσως είναι μονίμως θυμωμένη, επειδή η ίδια της η ύπαρξη εξαρτάται από το αντίθετό της. Όπως συμβαίνει με κάθε έννοια που ορίζεται μέσα από την αντίθεσή της.Αν είναι έτσι, τότε κι αυτή η καημένη εξακολουθεί να ελπίζει πως οι άνθρωποι θα εκπολιτιστούν κάποτε• πως θα πάψουν να φέρονται σαν όντα στα οποία δόθηκε η δυνατότητα να σκέφτονται, αλλά επιμένουν να μην τη χρησιμοποιούν. Ελπίζω, δηλαδή, να συνεχίζει να ελπίζει.

Αντώνης Χρήστου: Ειρηνη για μένα σημαίνει ότι και για όλο τον κόσμο.Δεν χρειάζεσαι να πάρεις την κότα του γείτονα, φάτε τη μαζί.

Σπύρος Μπόσγας: Ειρήνη για μένα είναι ένας ουρανός που επιτρέπεται όλοι να κοιτάξουν χωρίς να τυφλωθούν. Ένα φεγγάρι που όλοι μπορούν να δουν ολόκληρο από όπου κι αν βρίσκονται.

Κωνσταντίνος Ζωγράφος: Είναι πολύ δύσκολο να την ορίσουμε. Φαντάζομαι κάτι το εντελώς αυτονόητο, όπως το αίτημα για παύση της γενοκτονίας των Παλαιστινίων στη λωρίδα της Γάζας. Από εκεί και πέρα μπορεί για τον καθένα μας να σημαίνει και πολλά άλλαπράγματα. Η Ειρήνη στη δική μας παράσταση (όπως και στην εκδοχή του Αριστοφάνη άλλωστε) αποκτά το σώμα μιας θεάς. Είναι δηλαδή κάτι το θεϊκό, το άπιαστο, το διαρκώς ποθούμενο, αυτό που ο άνθρωπός από έπαρση ή κααπόγνωσηβάλθηκε να αγγίξει, να το πιάσει έστω για λίγο στα χέρια του, να το κατεβάσει από τον ουρανό στη γη με το έτσι θέλω, ώστε να μπορέσει να κραυγάσει απέναντι στη σκληρότητα της φύσης και των θεών, «ιδού εγώ ο ανώνυμος θνητός κάνω τώρα το αδιανόητο».

INFO
Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, 24 & 25 Ιουλίου