Μαριάννα Κάλμπαρη: «Με ενδιαφέρουν οι "Πηνελοπιάδες" όλων αυτών των γυναικών που είναι στη σκιά του έπους»

Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Θέατρου Τέχνης «Καρόλου Κουν», η Μαριάννα Κάλμπαρη εγκαινιάζει την συνεργασία του ιστορικού θεάτρου με την ΣΤΟΑ Culture, με μία «site-specific» πολυμεσική παράσταση στον πρόσφατα ανακαινισμένο χώρο του Μεγάρου Αρσάκη, με τίτλο «Πηνελόπες και Πηνελοπιάδες - The Loom». Η παράσταση έκανε την πρεμιέρα της την Δευτέρα 29 Ιουνίου στο πλαίσιο του προγράμματος «Καλοκαίρι στο Αίθριο».

Η παράσταση την οποία έχει γράψει, σκηνοθετήσει και αφηγείται η Μαριάννα Κάλμπαρη, επιχειρεί μια εναλλακτική ιστορία της ομηρικής «Οδύσσειας», εστιάζοντας στην Πηνελόπη, η οποία έχει μείνει πίσω στην Ιθάκη, και η μάχη της με τους μνηστήρες που διεκδικούν τον θρόνο και το χέρι της σε γάμο, είναι συνεχής και όχι λιγότερο θαρραλέα από τις μάχες του Οδυσσέα, παρ’ ότι πολύ πιο σιωπηρή. Με ζωντανή μουσική, τραγούδι, πρόζα, χορό και ακροβατικά η παράσταση είναι ένα συγκλονιστικό υπερθέαμα για την περιπέτεια των γυναικών που έμειναν πίσω, και κανένας ως τώρα δεν έχει αφηγηθεί την ιστορία τους.

Μαριάννα Κάλμπαρη: Συνέντευξη για την παράσταση «Πηνελόπες και Πηνελοπιάδες - The Loom» στη ΣΤΟΑ Culture του Μεγάρου Αρσάκη

― Η νέα σας «sitespecific» θεατρική παράσταση «Πηνελόπες και Πηνελοπιάδες - The Loom» αφηγείται την ιστορία της Πηνελόπης, μια ιστορία που ως τώρα έχει μείνει στο περιθώριο, καθώς την κεντρική θέση έχουν πάντα οι περιπέτειες του Οδυσσέα. Τι σας κίνησε το ενδιαφέρον στο να σκηνοθετήσετε αυτή την εναλλακτική «Οδύσσεια»;

Η παράσταση σχεδιάστηκε για να κάνει πρεμιέρα στο Αίθριο της Στοάς, εγκαινιάζοντας τη συνεργασία του Θεάτρου Τέχνης με την ΣΤΟΑCulture και με τη νέα ζωή του Μεγάρου Αρσακείου.

Το ομηρικό έπος αφηγείται την περιπέτεια του ανθρώπου που διασχίζει τον κόσμο, δοκιμάζεται, χάνει και ξαναβρίσκει τον εαυτό του, για να επιστρέψει εν τέλει εκεί από όπου ξεκίνησε, να αποκαταστήσει την τάξη και να «ανα-καταλάβει τον οίκο του». Εμείς θέλουμε να δούμε,όμως,τι συμβαίνει την ίδια στιγμή σε εκείνην πουδεν φεύγει.Στην Πηνελόπη, που μένει πίσω. Γιατί και η δική της αναμονή είναι μια άλλη «Οδύσσεια»: εσωτερική, σιωπηλή, καθημερινή, γεμάτη στρατηγικές επιβίωσης, φόβουςκαι απώλειες.

Δεν αφηγούμαστε όμως μόνο την ιστορία της Πηνελόπης —ή κάθε Πηνελόπης—αλλά και τις ιστορίες των δουλών της: αυτών των παραγνωρισμένων, στις οποίες το ομηρικό έπος αφιερώνει μόνο λίγους στίχους. Με λίγα λόγια με ενδιαφέρουν οι «Πηνελοπιάδες» όλων αυτών των γυναικών που είναι στη σκιά του έπους και κυρίως ο τρόπος με τον οποίο συνομιλούν με τις γυναίκες του σήμερα.

― Η Στοά Αρσακείου ανακαινίστηκε πρόσφατα και αυτό το μεγαλειώδες, αλλά αφημένο για χρόνια στη μοίρα του κτίριο, αλλάζει σελίδα και ξεκινάει τώρα μια νέα ζωή. Γιατί το αίθριο της Στοάς είναι ο καταλληλότερος χώρος για αυτήν την παράσταση;

Χαίρομαι που ανοίγει μια νέα σελίδα για το Μέγαρο Αρσακείου. Και το Αίθριο της ΣΤΟΑΣ Culture είναι, νομίζω, ο καταλληλότερος χώρος για να ξεκινήσει αυτή η παράσταση, όχι μόνο επειδή σηματοδοτεί τη συμμετοχή του Θεάτρου Τέχνης σε αυτή τη νέα διαδρομή, αλλά και επειδή όλοι μοιραζόμαστε την ίδια κινητήρια δύναμη: την πίστη στη δύναμη της συνεργασίας.

Οι «Πηνελόπες και Πηνελοπιάδες – TheLoom» είναι μια επί σκηνής συνάντηση διαφορετικών μέσων έκφρασης, διαφορετικών φωνών. Τρεις performers—η Φοίβη Βλάσση, η Χριστίνα Σουγιουλτζή κι εγώ— αφηγούμαστε την ιστορία ζωντανά, καθεμία μέσα από τον δικό της τρόπο, αλλά και όλες μαζί: η Φοίβη μέσα από τη μουσική, το τραγούδι και τον αργαλειό με τον οποίο —κυριολεκτικά— υφαίνει σε όλη τη διάρκεια της παράστασης, η Χριστίνα μέσα από τον χορό και την ακροβασία και εγώ μέσα από την αφήγηση.

Μαζί μας, βέβαια, πρωταγωνιστούν και οι δημιουργίες της Μαριέττας Καρπαθίου και της ergon—που επίσης θα έχει την έδρα της στη νέα Στοά— αλλά και η Στέλλα Κάλτσου με τους φωτισμούς της και ο Άγγελος Μπούρας μέσα από την πολύτιμη συνεργασία του στη σκηνοθεσία και στην σκηνογραφική επιμέλεια.

― Κάπου αναφέρετε ότι η λέξη «ραψωδία» προέρχεται από το «ράβω» + «ωδή». Τα ρούχα που βλέπουμε στην παράσταση είναι δημιουργίες της ’ergon της Μαριέττα Καρπαθίου. Ποια είναι η λειτουργία και ποιος ο συμβολισμός αυτών των αντικειμένων;

Η ύφανση έχει κεντρική σημασία στην παράσταση, όχι μόνο ως αναφορά στον αργαλειό της Πηνελόπης, αλλά και ως τρόπος αφήγησης. Η παράσταση πλέκει μεταξύ τους διαφορετικές φόρμες: η καθεμία και όλες μαζί αφηγούνται μια ιστορία. Αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης είναι και οι δημιουργίες της Μαριέττας Καρπαθίου και του «fashionbrand» της ergon, που δεν λειτουργούν απλώς ως κοστούμια της παράστασης. Είναι πρότυπα, εικόνες που καλείται να φορέσει η Πηνελόπη, κάθε Πηνελόπη, για να χωρέσει στους ρόλους που της επιβάλλονται. Ρούχα που φοριούνται, αποκαλύπτουν, περιορίζουν, μεταμορφώνουν.

Είναι ένας ακόμη τρόπος να μιλήσουμε για το πώς το σώμα της γυναίκας ντύνεται με σημασίες που δεν επιλέγει πάντα η ίδια, αλλά και για το πώς μπορεί, τελικά, να τις ξηλώσει ή να τις ξανα-ϋφάνει από την αρχή.

― Ο δικός σας ρόλος —εκτός από σκηνοθέτιδα της παράστασης— είναι αφηγηματικός. Γιατί επιλέξατε να είστε ο ραψωδός και όχι να παίξετε την Πηνελόπη στην συγκεκριμένη παράσταση;

Καταρχάς, με ενδιέφερε να παραμείνω συνδεδεμένη και ζωντανά με αυτό το κείμενο. Να κρατήσω και επί σκηνής το νήμα της αφήγησης, που ακολουθεί το ρυθμό του αργαλειού για περάσει στη μουσική, στο τραγούδι, στον χορό. «Ραψωδός» άλλωστε, δεν είναι απλώς αυτός/η που αφηγείται. Είναι αυτός/η που «ράβει» ζωντανά τα κομμάτια μιαςιστορίας, ενώνοντας φωνές, μνήμες, ήχους, τραγούδια, σιωπές. Στην πραγματικότητα, και οι τρεις performers—η Φοίβη Βλάσση, η Χριστίνα Σουγιουλτζή κι εγώ— γινόμαστε, η καθεμία με τον δικό της τρόπο, «Πηνελόπες» σε στιγμές της παράστασης.

Χωρίς να θέλω να αποκαλύψω το τέλος, μπορώ να πω ότι στην τελευταία «ραψωδία» του δικού μας μικρού «έπους», η φωνή της Πηνελόπης έρχεται πιο κοντά μας. Σαν η αφήγηση να περνά από τον μύθο στην εξομολόγηση. Οπότε ο ρόλος της ραψωδού δεν βρίσκεται απέναντι από την Πηνελόπη, είναι ένας τρόπος να κρατηθεί το νήμα μέχρι να ακουστεί η δική της φωνή σήμερα.

― Κεντρική θέση στην παράσταση έχει η Χριστίνα Σουγιουλτζή, η οποία χορεύει, παίζει ακορντεόν, κάνει ακροβατικά νούμερα και φοράει ή βγάζει διάφορα κοστούμια. Ποιες είναι οι «μάχες» που δίνει η Πηνελόπη αυτή και γιατί είναι το ίδιο συγκλονιστικές με τα τέρατα που μάχεται ο Οδυσσέας στον δρόμο του γυρισμού του;

Η Χριστίνα Σουγιουλτζή είναι το σώμα της Πηνελόπης. Ένα σώμα που πρέπει να αντέξει, να περιμένει, να σωπάσει, να χωρέσει στα πρότυπα που του επιβάλλονται, αλλά που την ίδια στιγμή ξεχειλίζει από οργή, επιθυμία και ανάγκη να εκφραστεί.

Η ακροβασία, στη δική της περίπτωση, είναι ο τρόπος με τον οποίο το σώμα της Πηνελόπης χάνει και ξαναβρίσκει την ισορροπία του, αιωρείται, πιέζεται, αντιστέκεται, μεταμορφώνεται. Οι μάχες που δίνει η Πηνελόπη είναι εξίσου συγκλονιστικές με τις μάχες του Οδυσσέα, ακριβώς γιατί τα δικά της τέρατα δεν βρίσκονται σε μακρινά νησιά ή άγνωστες θάλασσες. Βρίσκονται γύρω της, μέσα στο σπίτι της, μέσα στην καρδιά της. Φοράνε το πρόσωπο των κοντινών της ανθρώπων, των ρόλων που της έχουν ανατεθεί, των προσδοκιών που πρέπει να υπηρετήσει.

― Είναι μια παράσταση στην οποία υπάρχει βέβαια θεατρικότητα, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει πολλή μουσική, χορός και ενδυμασίες. Επίσης, παίζουν σημαντικό ρόλο ο φωτισμός και η σκηνογραφία. Πώς συνδυάστηκαν όλα αυτά αρμονικά και ποια ήταν η συμβολή του κάθε συντελεστή;

Όλα συνδυάστηκαν μέσα από μια πολύ συγκεκριμένη διαδικασία, όπου κάθε στοιχείοτης παράστασης, κάθε συντελεστής, καλείται να εμπνευστεί και να παίξει έναν διαφορετικό ρόλο.

Δεν ήθελα η μουσική, η κίνηση, τα κοστούμια ή ο φωτισμός να εικονογραφήσουν, να σχολιάσουν ή να επεξηγήσουν την αφήγηση, αλλά να πουν εκείνο που δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια. Η παράσταση επιχειρεί να λειτουργήσει σαν ύφανση. Ο λόγος είναι ένα νήμα, η μουσική ένα άλλο, το τραγούδι, ο χορός, η ακροβασία, ο αργαλειός, τα ρούχα, το φως, όλα έρχονται να δημιουργήσουν ένα κοινό υφαντό.

― Εκτός από την Πηνελόπη, που άλλωστε ήταν η βασίλισσα, υπήρχαν και άλλες γυναίκες στην ομηρική ιστορία των οποίων την ιστορία δεν ακούμε. Ποιο είναι το μήνυμα της παράστασης για τους «δευτερεύοντες» αυτούς γυναικείους ρόλους, που συναντάμε καθημερινά και στην κοινωνία;

Η ιστορία των δουλών της Πηνελόπης είναι από τα πιο σκληρά, αποκαλυπτικά —και άγνωστα— σημεία της «Οδύσσειας». Πρόκειται για δώδεκα γυναίκες χωρίς δική τους φωνή, που το έπος τις θυμάται σχεδόν μόνο τη στιγμή της τιμωρίας τους. Θανατώνονται από τον Οδυσσέα γιατί «γεύτηκαν τις χαρές της Αφροδίτης, εκείνα τα κρυφά αγκαλιάσματα με τους μνηστήρες». Όμως, ποια ήταν πραγματικά η δυνατότητα επιλογής μιας δούλας μέσα σε ένα παλάτι γεμάτο μνηστήρες που εξουσίαζαν το σώμα και τη ζωή της;

Αυτό το κομμάτι με ενδιαφέρει πολύ, γιατί αποκαλύπτει τον —διαχρονικό— έλεγχο της γυναικείας σεξουαλικότητας. Στην «Οδύσσεια» καμία γυναίκα δεν φαίνεται να έχει πραγματικά δικαίωμα στο σώμα της. Η πίστη, η επιθυμία, η αγνότητα, η ντροπή, όλα ορίζονται από τους άντρες. Με άλλους τρόπους, με άλλα μέσα, με άλλη γλώσσα, η ίδια βάση υπάρχει δυστυχώς και σήμερα: η γυναίκα εξακολουθεί πολύ συχνά να κρίνεται, να εκτίθεται, να διαπομπεύεται ή να τιμωρείται ακόμη και με θάνατο για την επιθυμία της, τη σεξουαλικότητά της, το σώμα της. Η παράσταση θέλει να φωτίσει αυτές τις παραγνωρισμένες γυναίκες και να αναρωτηθεί τι σημαίνεινα νιώθεις ότι το σώμα σου δε σου ανήκει πραγματικά.

― Ο αργαλειός της Πηνελόπης (μια δημιουργία της Φοίβης Βλάσση που δεσπόζει στο κέντρο της σκηνής) έχει μεγάλη σημασία στην συγκεκριμένη ιστορία. Η Πηνελόπη, στην «Οδύσσεια», καθυστερούσε με αυτόν τον γάμο της με έναν από τους μνηστήρες που την διεκδικούσε. Εδώ ποιος είναι ο ρόλος του και τι θέλει να πετύχει μέσω αυτού η Πηνελόπη;

Ο αργαλειός έχει πρωταγωνιστικό ρόλο σε όλη την παράσταση, καθώς η Φοίβη Βλάσση υφαίνει επί σκηνής αλλά ταυτόχρονα τον χρησιμοποιεί σαν μουσικό όργανο, για να δημιουργήσει τους δικούς της ήχους, τους δικούς της ρυθμούς, τα δικά της τραγούδια. Εν προκειμένω, έχει ενδιαφέρον να σας εξηγήσω γιατί χρησιμοποιούμε και την αγγλική λέξη loom στον τίτλο. «The Loom» είναι ο αργαλειός, αλλά το ρήμα «to loom» σημαίνει «πλησιάζω απειλητικά», «προβάλλω σαν κίνδυνος». Αυτό, για εμάς, συνοψίζει όλη την ιστορία της Πηνελόπης. Η Πηνελόπη υφαίνει στον αργαλειό της, «the loom», ενώ έξω από την πόρτα της η απειλή,«looms». Υφαίνει και ξηλώνει για να κερδίσει χρόνο απέναντι σε αυτό που έρχεται. Και αυτό αφορά και στην ίδια την αφήγηση. Γιατί ο αργαλειός δεν σημαίνει μόνο «υφαίνω»· σημαίνει και «ξηλώνω», και ύστερα «ξαναϋφαίνω».

Προσπαθούμε κι εμείς, όπως η Πηνελόπη, να «ξηλώσουμε» μια παλιά αφήγηση όχι για να την ακυρώσουμε, αλλά για να την ξαναϋφάνουμε μέσα από τη σημερινή μας ματιά. Να κοιτάξουμε δηλαδή την «Οδύσσεια» όχι μόνο ως την ιστορία του ήρωα που επιστρέφει, αλλά και ως την ιστορία εκείνων που έμειναν πίσω. Ο αργαλειός, γίνεται για εμάς ένας τρόπος να ξαναπιάσουμε το νήμα των ιστοριών τους και να τις υφάνουμε αλλιώς.

― Η παράσταση αυτή θα μπορούσε να παιχτεί σε άλλους χώρους, η είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Στοά Αρσακείου; Βλέπετε μια παράσταση με παρόμοιο περιεχόμενο να παίρνει σχήμα στο άμεσο μέλλον;

Η παράσταση κάνει την αρχή της στη Στοά Culture και δεν θα μπορούσα να φανταστώ πιο κατάλληλη αφετηρία. Αλλά είναι ένα εγχείρημα που με ενδιαφέρει να συνεχίσει να εξελίσσεται. Δεν το βλέπω ως κάτι κλειστό, αλλά ως μια παράσταση που μπορεί να μετακινηθεί, να προσαρμοστεί, να συνομιλήσει με διαφορετικούς χώρους και διαφορετικά συμφραζόμενα.

Μελλοντικά, θα με ενδιέφερε επίσης να ενσωματωθούν και σύγχρονες ιστορίες γυναικών, που θα έρχονται να συναντήσουν τις Πηνελόπες και τις Πηνελοπιάδες του έπους. Γιατί αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο η Πηνελόπη ως μυθικό πρόσωπο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο παλιές αφηγήσεις συνομιλούν με το σήμερα.

ΙNFO
Παραστάσεις: κάθε Δευτέρα στις 21.00, μέχρι τις 27 Ιουλίου & μια έξτρα παράσταση Κυριακή 19 Ιουλίου