East of Eden: Η καινούρια σειρά του Netflix αναβιώνει το μυθιστόρημα του Τζον Στάινμπεκ

Το «Ανατολικά της Εδέμ» (East of Eden - 1952) θεωρείται ένα από τα μεγάλα αμερικανικά μυθιστορήματα, και ο ίδιος ο συγγραφέας του, ο Τζον Στάινμπεκ, το θεωρούσε το καλύτερό του δημιούργημα, το magnum opus του. Αν και υπάρχουν αρκετοί κριτικοί που το αμφισβητούν αυτό, είναι σίγουρα ένα λογοτεχνικό έργο μεγάλης σημασίας. Έτυχε και το διάβασα φέτος πρώτη φορά, πιο συγκεκριμένα το άκουσα σαν ακουστικό βιβλίο, και ήταν το πρώτο έργο του Στάινμπεκ που έπιασα στα χέρια μου. Δεν ξέρω αν ήταν λόγω του γεγονότος ότι το Netflix το είχε στα σκαριά ή απλά βίωνε μια αναβίωση, αλλά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης η δημοτικότητά του είχε πάρει μεγάλες διαστάσεις.

Θα είμαι ειλικρινής. Το βιβλίο δεν μου άρεσε. Δεν ξέρω αν θα είχε κάνει διαφορά αν το είχα διαβάσει και δεν το είχα ακούσει, αν και δεν νομίζω, γιατί ο αφηγητής έκανε εξαιρετική δουλειά, και θεωρώ ότι απέδωσε το κατάλληλο ύφος, μένοντας πιστός στο στυλ γραφής του συγγραφέα.

Στις θετικές κριτικές του βιβλίου που είχα δει, όλοι εξυμνούσαν τα βαθιά νοήματα που βγαίνουν από αυτό, και τον τρόπο με τον οποίο περιγράφει την ιστορία της οικογένειας Τρασκ σε χρονικό εύρος τριών γενεών. Το μυθιστόρημα ουσιαστικά περιστρέφεται γύρω από την οικογένεια Τρασκ. Ξεκινά με τον πατέρα στα τέλη του 19ου αιώνα, και τους δύο γιους του, Άνταμ και Τσαρλς. Ο Στάινμπεκ αφιερώνεται αρχικά στη σχέση των αγοριών με τον πατέρα τους, αλλά και στη μεταξύ τους σχέση, και πώς αυτή επηρεάζεται από την προσοχή―ή έλλειψη αυτής―που τους δίνει ο πατέρας τους.

Αργότερα, εξιστορώντας τη ζωή και των δύο, η έμφαση περνάει στους δύο γιους του Άνταμ, και τη δική τους σχέση με τον Άνταμ και αντίστοιχα τον ανταγωνισμό μεταξύ τους, ξανά για την αγάπη και προσοχή του πατέρα τους. Κάπου όμως εκεί ενδιάμεσα, έρχονται στο προσκήνιο δύο ακόμα χαρακτήρες―για μένα, μακράν οι δύο πιο ενδιαφέροντες χαρακτήρες σε όλο το μυθιστόρημα, και με το περισσότερο βάθος―η Κάθι Έιμς, και ο Λι.

Σύμφωνα με τον Στάινμπεκ, η κύρια θεματολογία του μυθιστορήματος είναι η αιώνια μάχη μεταξύ καλού και κακού, και η γνωστή σε όλους ιστορία της Γένεσης των δύο αδερφών, Κάιν και Άβελ―οι πρώτοι δύο γιοι του Αδάμ και της Εύας. Fun fact: μέσα στο βιβλίο, ο Άνταμ παραλίγο να ονομάσει τους δύο γιους του Κάιν και Άβελ, αλλά αποφάσισε να μην προκαλέσει την τύχη τους. Τραγική ειρωνεία λέγεται.

Γνωρίζοντας μόνο τα παραπάνω, ξεκίνησα να ακούω το μυθιστόρημα. Και ενώ, ομολογουμένως, υπήρχαν στιγμές που ο συγγραφέας κατάφερε να με εισάγει βαθιά στην ιστορία, και ένιωθα ότι βρισκόμουν δίπλα στους χαρακτήρες μας ενώ έκαναν το ένα λάθος μετά το άλλο στην Κοιλάδα Σαλίνας, για το μεγαλύτερο ποσοστό του βιβλίου αισθάνθηκα ότι ο Στάινμπεκ μας κρατά σε μια ασφαλή απόσταση, επιτρέποντάς μας μόνο να παρατηρούμε, ενώ εκείνος κρατούσε το σφυρί του δικαστή και μοίραζε ποινές και απόψεις.

Είχα, ωστόσο, και μια άλλη ένσταση―βασικά, είχα πολλές, αλλά η κύρια ήταν ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας προσεγγίζει αυτό που αποκαλεί καλό και κακό. Χωρίς να δώσω spoilers, ο κακός χαρακτήρας υποτίθεται ότι είναι η Κάθι―τότε η πιο μισητή γυναίκα χαρακτήρας στη λογοτεχνία―, την οποία θεωρώ βάζει σε αυτό το κουτάκι, το κλείνει τοποθετώντας επάνω την ταμπέλα «κακό», και προχωρά. Από την άλλη, το αντίστοιχο «καλό» δεν κατάφερε να με πείσει ποτέ. Ενώ οι χαρακτήρες που είχε δημιουργήσει είχαν βάθος, και είχαν πράγματα να πουν, ο Στάινμπεκ για μένα τους φίμωσε με μια περίεργη ηθικολογία της εποχής που δεν έπρεπε να τους είχε προσάψει ο ίδιος.

Ο μοναδικός χαρακτήρας στον οποίο επέτρεψε να αναπνεύσει πραγματικά και να δώσει λίγη περισσότερη ζωή―σε αντίθεση με την απόλυτη μιζέρια που απλόχερα χαρίζει στους άλλους―είναι ο Λι. Ο Λι δεν είναι απλά πολυδιάστατος, αλλά η φωνή της λογικής και της αλήθειας, ενώ τα πάντα γύρω του καταρρέουν από την καταπίεση, την αυθυποβολή και τη δυστυχία χαρακτήρων που αρνούνται να σπάσουν τα δεσμά του ίδιου αυτού μοτίβου ζωής και να εξελιχθούν.

Και ενδεχομένως εκεί εντέλει να βρίσκεται η πραγματική θεματολογία. Όχι στο καλό και το κακό, και την ασπρόμαυρη διάσταση που ο Στάινμπεκ ήθελε να δώσει, αλλά στην ανθρώπινη φύση και τις αμέτρητες καλές και κακές πτυχές που εμπεριέχει. Κανείς δεν είναι ή το ένα ή το άλλο, αλλά ο Στάινμπεκ προσπαθεί μερικές φορές να μας πείσει για αυτό.

Και εδώ έρχεται η σειρά του Netflix, όπου σε μόνο 7 επεισόδια καταφέρνει με εξαιρετικό τρόπο και να μείνει σε τεράστιο βαθμό πιστή στο μυθιστόρημα, και επίσης να δώσει σε πολλές σκηνές την ευαισθησία και βαθύτερη διάσταση χαρακτήρων που ο συγγραφέας―για μένα―μας στέρησε. Καταρχάς, ο διάλογος και το συναίσθημα που υπάρχει στο πρώτο μόνο επεισόδιο, οριακά ισοδυναμεί με αυτό που υφίσταται σε όλο το μυθιστόρημα.

Μια πολύ ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι το γεγονός ότι την πρώτη μεταφορά του βιβλίου στη μεγάλη οθόνη, σκηνοθέτησε το 1955 ο Ηλία Καζάν, ενώ το σενάριο για τη σειρά του Netflix έγραψε η εγγονή του, Ζωή Καζάν. Επίσης, στην ταινία, το 1955, πρωταγωνίστησε ο τότε άσημος και άγνωστος Τζέιμς Ντιν.

Όλοι οι ηθοποιοί φαίνεται να επιλέχθηκαν με πολύ προσοχή και αγάπη για το πρότζεκτ, και όλοι κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν να ζωντανέψουν το έργο με ό,τι έχουν οι ίδιοι να δώσουν, αλλά παράλληλα και με ό,τι τους έδωσε ο Στάινμπεκ.

Υπάρχουν κάποιοι κριτικοί της σειράς οι οποίοι κατηγορούν τους δημιουργούς της ότι έδωσαν πολύ μεγάλη έμφαση στον χαρακτήρα της Κάθι, ενώ άφησαν σε σχετική αφάνεια τον Άνταμ. Και εδώ θα έρθω να διαφωνήσω, γιατί η αλήθεια είναι ότι ο Άνταμ, αν και κεντρικός χαρακτήρας στο μυθιστόρημα, είναι ουσιαστικά άφαντος, από πολλές απόψεις, αλλά κυρίως λόγω της απραξίας του. Δεν είναι ενδιαφέρον χαρακτήρας, και αν ήταν μέσα του, ο Στάινμπεκ δεν μας επέτρεψε να το δούμε. Δεν τον άφησε ποτέ να μας δείξει τι έκρυβε πραγματικά, πέρα από τη βαθιά θλίψη του και την αμέλεια των παιδιών του.

Όπως και να ’χει, ακόμα και αν δεν διαβάσετε ποτέ το βιβλίο, αξίζει να δείτε τη σειρά, γιατί δεν φοβάται να ρίξει φως στην πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης, και να θυμίσει ότι η σκοτεινή μας πλευρά δεν δρα απαραίτητα από κακία ή κακό σκοπό, αλλά είναι απόρροια συσσωρευμένων εμπειριών που μας κατέστησαν ανίκανους να την κρατήσουμε μακριά.