Μήπως οι ελληνικές ραπ συναυλίες χρειάζονται περισσότερους χορευτές;

Χορευτές: εκείνοι που με τα σώματά τους διηγούνται ιστορίες, φτιάχνουν κόσμους και δίνουν μορφή σε ήχους. Ράπερς: εκείνοι που με τους στίχους τους μοιράζονται βιώματα, δίνουν φωνή σε όσα φοβάσαι και πλέον γεμίζουν ολόκληρα γήπεδα. Μπορούν άραγε αυτοί οι δύο κόσμοι να μοιραστούν την ίδια σκηνή;

15 Ιουνίου 2024, μια αξέχαστη γιορτή για τα έντεκα χρόνια Λόγος Τιμής. 28 Ιουνίου 2025, παρουσίαση δίσκου και μια από τις μεγαλύτερες συναυλίες του ΛΕΞ. 4 Ιουλίου 2026, παρουσίαση δίσκου και ένα από τα πιο εντυπωσιακά live των Λόγος Τιμής. Κοινός παρονομαστής, εκτός από το μουσικό είδος, είναι η συνύπαρξη χορευτών και ραπ καλλιτεχνών. Από εκείνο το βράδυ μέχρι σήμερα, ο καθένας έχει επιστρέψει στον δικό του κόσμο. Οι Λόγος Τιμής ετοιμάζονται για την περιοδεία τους, ο Χάρης Κούσιος για την παράσταση «Love», που ανεβαίνει τον Νοέμβριο στο Bios, ενώ ο Αλέξανδρος Παπαθανασόπουλος δουλεύει πάνω στη μικρού μήκους ταινία του «Η τελευταία μέρα του σύμπαντος», η οποία πρόκειται να ολοκληρωθεί στις αρχές της επόμενης χρονιάς. Εμείς, όμως, θέλουμε να μείνουμε λίγο ακόμα στο σημείο όπου αυτοί οι κόσμοι συναντήθηκαν: στο ΟΑΚΑ.

— Πώς μοιάζει σήμερα εκείνη η βραδιά στο ΟΑΚΑ; Έχετε συνειδητοποιήσει πλέον τι συνέβη;

Χ.Κ.: Ήταν μια από τις πιο έντονες βραδιές που έζησα, τόσο ως χορογράφος όσο και ως χορευτής. Η ενέργεια του κόσμου ήταν απίστευτη και χάρη σ’ αυτήν ανέβηκα κι εγώ να χορέψω. Ήθελα να νιώσω πώς είναι να κινείσαι στη σκηνή ενώ από κάτω υπάρχουν 30.000 άτομα. Δεν είχα βιώσει ποτέ αυτή την εμπειρία στο παρελθόν, είναι κάτι που δεν μπορεί να μεταφερθεί με λέξεις. Ακόμα έχω την αίσθηση εκείνης της βραδιάς στο σώμα μου, ακόμα με συγκινεί κάθε σχόλιο που αφορά εκείνο το live.

A.Π.: Αν σκεφτείς ότι το 2024 είχαμε μόλις δώδεκα χορευτές, καταλήξαμε να στήσουμε ένα πατάρι, ώστε να αναδείξουμε μια σχετικά μικρή ομάδα πάνω σε πολύ μεγάλη σκηνή. Έτσι, όχι μόνο δεν χάνονταν μέσα στον χώρο, αλλά εξυπηρετούσαμε και την παραγωγή των live visuals που δημιουργούνταν μέσα από τις ίδιες τις χορογραφίες. Συχνά οι παραγωγικοί περιορισμοί είναι αυτοί που διαμορφώνουν το τελικό θέαμα, οπότε πρέπει να είσαι έτοιμος να βρεις λύσεις χωρίς να προδώσεις ούτε την ιδέα ούτε την παραγωγή. Φέτος, με τριάντα χορευτές και μια πολύ μεγαλύτερη σκηνή, μπορέσαμε να εξελίξουμε αυτή τη λογική. Ένα μέρος των χορογραφιών αναπτυσσόταν στο πάτωμα της σκηνής, δημιουργώντας σχήματα που μπορούσαν να αναδειχθούν μόνο μέσα από ένα top shot. Δεν πρόκειται για μια κλασική τρισδιάστατη χορογραφία, αλλά για μια εικόνα που γεννιόταν εκείνη τη στιγμή, κάνοντας εμφανή τη συμμετρία και τον συγχρονισμό της ομάδας. Για μένα, είναι από τα πιο όμορφα πρότζεκτ που έχουμε υλοποιήσει με τον Χάρη.

— Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση αυτής της παραγωγής;

Α.Π.: Η επί σκηνής γλώσσα είναι ένας οργανισμός που σχηματίζεται εκείνη την ώρα, επομένως, απαιτεί προσοχή στο πώς συναντιέται με όλα τα υπόλοιπα στοιχεία. Θέλει ισορροπία, να είναι δηλαδή το κοινό σε θέση να παρακολουθήσει ένα live το οποίο υποστηρίζεται αισθητικά, νοηματικά και φιλμικά, χωρίς να αποσπάται η προσοχή από τον Θανάση και τον Λάμπρο. Χρειάζεται φοβερή πειθαρχία με τον εαυτό σου ως δημιουργό, χορογράφο και σκηνοθέτη στη δοσολογία. Είναι πολύ εύκολο να γίνεις «άπληστος». Το κοινό είναι εκεί για το συγκρότημα, όχι για σένα. Είμαστε εκεί για να αναδείξουμε το act και να πάει το κοινό μαζί μ’ εμάς ένα βήμα παρακάτω, μια και πρόκειται για κοινή βιωματική εμπειρία.

Χ.Κ.: Πάνω σ’ αυτό που είπε ο Αλέξανδρος, για την επί σκηνής γλώσσα, η αλήθεια είναι ότι για αρκετά πράγματα είχαμε δώσει οδηγίες και περιμέναμε να δούμε πώς θα λειτουργούσαν την ημέρα του live. Όσες πρόβες κι αν κάνουμε στο στούντιο, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Γι’ αυτό, ακόμα και την τελευταία στιγμή, έγιναν μικροαλλαγές σε χορογραφίες, στήσαμε μέχρι κι ένα κομμάτι από την αρχή, αλλά νομίζω ότι δώσαμε ένα πολύ καλό αποτέλεσμα.

Α.Π.: Να δώσουμε επίσης πολλά μπράβο για την πειθαρχία των φίλων των Λόγος Τιμής, τα εξήντα περίπου άτομα που ήταν στη σκηνή και έπρεπε να συνυπάρξουν με τους χορευτές.

Χ.Κ.: Γενικά, το μεγαλύτερο άγχος μας σχετιζόταν με τη φροντίδα. Να είμαστε σίγουροι ότι δεν θα χτυπήσει κανείς, ότι έχουν όλοι νερό, ότι δεν κουράζουμε τους χορευτές περισσότερο από το απολύτως απαραίτητο. Δεν πήγαμε για να εντυπωσιάσουμε ούτε για να εξυπηρετήσουμε την καριέρα μας ως χορογράφος και σκηνοθέτης. Πήγαμε ως μέρος της συναυλίας.

— Πώς έγινε η επιλογή των χορευτών;

Χ.Κ.: Έδωσα προτεραιότητα σ’ εκείνους που ήταν φαν των Λόγος Τιμής. Ήταν πολύ σημαντικό για μένα. Μετά απευθύνθηκα σε όσους είχαμε δουλέψει μαζί στο παρελθόν και, τέλος, έψαξα να βρω χορευτές που είχαν ποιότητα ως άνθρωποι ώστε να δημιουργήσω μια όμορφη ομάδα με κοινές αξίες.

Α.Π.: Προς τιμήν του Χάρη και των χορευτών, αυτό που είδε ο κόσμος εκείνο το Σάββατο ήταν αποτέλεσμα μόλις δύο προβών: μίας που έγινε μία εβδομάδα πριν και μιας δεύτερης, διάρκειας δύο ωρών, την ημέρα του live, όταν πάτησαν για πρώτη φορά πάνω στη σκηνή.

Χ.Κ.: Ενώ ήταν ένα πολύ απαιτητικό πρότζεκτ, το αγαπήσαμε και το πιστέψαμε όλοι από την πρώτη στιγμή. Τριάντα χορευτές… ήταν συγκλονιστικό! Δεν είχα καν βοηθό, δεν χρειάστηκε ποτέ να φωνάξει κανείς, ακόμα και η ενδυματολόγος (Λίνα Σταυροπούλου) τους έβρισκε όλους αμέσως και αναρωτιόταν πώς ήταν τόσο οργανωμένοι. Ο καθένας ανέλαβε με πάθος τον ρόλο που του αναλογούσε.

— Πότε έγινε η πρώτη συνάντηση με τον Λάμπρο και τον Θανάση για το φετινό live;

Α.Π.: Σχεδόν τρεις μήνες πριν από το live. Επικοινώνησε μαζί μου ο Θανάσης και, παρόλο που δεν είναι η πρώτη φορά που συνεργαζόμαστε, πάντα αισθάνομαι ότι πιάνουμε κάτι από το μηδέν. Ότι ξεκινάει μια καινούρια διαδρομή. Δεν είναι δεδομένο ότι θα μας επέλεγαν ξανά, κάτι απόλυτα σεβαστό. Πρέπει να υπάρχει ελευθερία, ο καθένας να δουλεύει με όποιον θέλει. Δεν υπάρχει αποκλειστικότητα σε τέτοια ζητήματα.

Χ.Κ.: Η μέρα που πήγαμε στο στούντιο των Λόγος Τιμής ήταν μια από τις στιγμές που κρατάω. Ξεκινήσαμε να παρουσιάζουμε τις προτάσεις μας με τον Αλέξανδρο και ένιωθα ότι τα «όχι» ή τα «ναι» που έλεγαν έβγαιναν πολύ ενστικτωδώς. Δεν έκρυβαν φόβο, ούτε ανασφάλεια. Ήταν κάτι που μ’ έκανε να τους εμπιστευτώ απόλυτα και τους δύο. Έτσι, ξεκινήσαμε να χτίζουμε όλο αυτό το αφήγημα, στο οποίο καθοριστικό ρόλο έπαιξε το πόσο οργανωμένα δουλέψαμε.

Α.Π.: Όλα αρχειοθετήθηκαν σε φακέλους, ακόμα και οι πρόβες ήταν διαθέσιμες σε link για όλους, με οδηγίες και διορθώσεις του Χάρη, ώστε οι χορευτές να μπορούν να μελετήσουν ανά πάσα στιγμή στον χώρο τους.

Χ.Κ.: Θα μπορούσαμε να έχουμε κάνει περισσότερες πρόβες. Επιλέξαμε όμως πολύ συνειδητά με τον Αλέξανδρο, λόγω κάποιων αξιών που έχουμε και ηθικών ορίων, ότι οι πόροι πρέπει να είναι ανάλογοι της δουλειάς που γίνεται. Ας μην ξεχνάμε ότι δεν είναι τόσο απλό να διαθέσεις χρήματα για πρόβες στη σκηνή του ΟΑΚΑ. Επομένως, δουλέψαμε σπίτι μας αρκετά, για να μπορέσουμε να το υποστηρίξουμε αξιοπρεπώς όλο αυτό. Αυτή είναι και η ικανότητά μας, να κάνουμε κάτι σωστά με όσα έχουμε. Και μπράβο μας.

Α.Π.: Ήταν μια τεράστια ομάδα πίσω από το live, και από τη δική μας πλευρά και από αυτήν της Dienasty. Η ομάδα που ασχολήθηκε καθαρά με το καλλιτεχνικό κομμάτι και το stage design (Alex Hills) ήμασταν γύρω στα δεκαπέντε άτομα, συν τους τριάντα χορευτές, συν τους εξήντα φίλους των Λόγος Τιμής. Ήθελε φοβερό συντονισμό.

— Αυτή, όμως, δεν ήταν η πρώτη σας συνεργασία με τους Λόγος Τιμής. Πώς ξεκίνησαν όλα;

Α.Π.: Ο συνδετικός κρίκος ήταν ο Novel, με τον οποίο παίζαμε μαζί μπάλα (γέλια), είχαμε κοινές παρέες και τελικά συνεργάστηκα μαζί τους για το πρώτο του βιντεοκλίπ, στο κομμάτι «Είναι μόνο η αρχή». Δεδομένου ότι με τον Novel είχαμε υπάρξει και φίλοι και συνεργάτες, όταν έφτασε η στιγμή να αναζητήσουν σκηνοθέτη οι Λόγος Τιμής, με πρότεινε, και μετά απ’ αυτή τη συνεργασία «κολλήσαμε». Κάπως έτσι, στο επόμενο βιντεοκλίπ, το κόνσεπτ που βρήκαμε με τον σεναριογράφο και πολύ καλό μου φίλο Γιώργο Ζαφειρόπουλο απαιτούσε χορογραφία κι εγώ αμέσως σκέφτηκα τον Χάρη. Ο Λάμπρος κι ο Θανάσης κάνουν πολύ συγκεκριμένες και προσεγμένες κινήσεις, γι’ αυτό και θέλουν οι ιδέες τους να προέρχονται από ανθρώπους που συνδέονται με κάποιον τρόπο με ένα αγαπημένο τους πρόσωπο. Στην περίπτωσή μας, αυτό το πρόσωπο ήταν ο Novel.

Χ.Κ.: Είμαι πολύ ευγνώμων που έγινε αυτή η γνωριμία, χάρη στην οποία σκηνοθετήσαμε το βιντεοκλίπ τους για το κομμάτι «Ελεύθεροι». Ήταν το πρώτο πρότζεκτ όπου συνεργαστήκαμε με τον Αλέξανδρο και είχε ο καθένας την ιδιότητά του, εκείνος σκηνοθέτης κι εγώ χορογράφος.

Α.Π.: Πού να φανταζόμασταν ότι τελικά θα συναντιόμασταν ξανά με τους Λόγος Τιμής για το live των 11 χρόνων!

— Τότε ήταν η πρώτη φορά που είδαμε τον χορό να αποτελεί οργανικό κομμάτι μιας ελληνικής ραπ συναυλίας. Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα;

Χ.Κ.: Ο Αλέξανδρος ήταν εκείνος που πρότεινε την ιδέα με τους χορευτές, και θέλω να του το αναγνωρίσω, διότι, όταν δεν έχεις τέτοιες προσλαμβάνουσες από τη χώρα σου, θέλει γενναιότητα για να κινηθείς μ’ αυτόν τον τρόπο. Χορευτές μπορεί να έχουμε δει σε διάφορα μουσικά events, συνήθως κάπως πιο εμπορικά, το οποίο είναι μια διαφορετική συνθήκη. Επίσης, για καλή μας τύχη, ο Λάμπρος κι ο Θανάσης ήταν πολύ ανοιχτοί προς αυτή την πρόταση.

Α.Π.: Για μένα οι Λόγος Τιμής είναι ένα από τα συγκροτήματα που θέλουν να αφήσουν πίσω τα στερεότυπα με τα οποία μας μεγάλωσαν οι προηγούμενες γενιές. Σου δείχνουν ότι είναι λογικό να πονάς, να κλαις, να είσαι ευάλωτος. Επομένως, η ευαισθησία αυτή είναι ένας ενωτικός κρίκος, κι εκεί θεωρώ ότι κουμπώσαμε όλοι μαζί. Επιπλέον, ήμασταν όλοι πολύ δεκτικοί στο να ακούσουμε ιδέες – και για μένα είναι εντυπωσιακό να έχεις άποψη, να έχει κι ο άλλος και να βρίσκετε κοινό τόπο. Είναι ο ορισμός της δημιουργικής σύμπνοιας.

Ήταν φοβερό ότι είχαμε δώδεκα χορευτές, αλλά ταυτόχρονα υπήρχε και ο visual artist, ο Αντρέας Λαμπρόπουλος, που δημιουργούσε live content. Άλλοτε πιο κοντά στη λογική ενός βιντεοκλίπ, άλλοτε καθαρά visual. Παράλληλα, υπήρχε η θεατρικότητα μαζί με τη ζωντάνια του live. Το ότι έβλεπες εκείνη τη στιγμή όλα αυτά να δημιουργούνται μπροστά σου ήταν μαγικό. Αυτός ο συνδυασμός ακόμα με ανατριχιάζει.

Χ.Κ.: Προφανώς, κάθε φορά περνάμε απίστευτες τρικυμίες πίσω από τη σκηνή –θα ανέβουν; Θα βγουν; Θα προλάβουν;– αλλά είναι κάτι τόσο ζωντανό, που δεν νομίζω ότι κανείς από τους δυο μας θα το άφηνε. Αντίθετα, θέλουμε να το εξελίξουμε όσο περισσότερο γίνεται.

— Ερχόμενοι στο σήμερα, γιατί πιστεύετε ότι άργησε να συναντηθεί ο χορός με την ελληνική ραπ;

Α.Π.: Έχουμε συνηθίσει τα βιντεοκλίπ και οι συναυλίες των ράπερ να εστιάζουν στον καλλιτέχνη, να τον τοποθετούν στο επίκεντρο. Πιστεύω ότι οι περισσότεροι ακολουθούν αυτή την οδό ίσως γιατί δεν θέλουν να ρισκάρουν ή γιατί προτιμούν τα κλιπ να παραμένουν προσωποκεντρικά. Ακόμα και οι Λόγος Τιμής ήταν επιφυλακτικοί στην αρχή, αλλά, όταν άκουσαν την ιδέα και γνώρισαν τον Χάρη, ένιωσαν μεγάλη αυτοπεποίθηση ώστε να πάρουν μια κατεύθυνση που αποκλίνει από το σύνηθες.

Χ.Κ.: Για μένα είναι δύο κόσμοι που καθυστέρησαν να συναντηθούν. Γενικά στην Ελλάδα προχωράμε πιο δειλά σε τέτοια θέματα. Αν σκεφτείς ότι η ραπ εκφράζει ζητήματα του τώρα και ο σύγχρονος χορός ακολουθεί μια πολύ εκφραστική κινησιολογία, είναι μάλλον περίεργο το ότι δεν βρέθηκαν νωρίτερα. Εύχομαι αυτό που έγινε με τους Λόγος Τιμής να είναι μόνο η αρχή και να δούμε περισσότερους καλλιτέχνες να τολμούν.

Ο Χάρης Κούσιος και ο Αλέξανδρος Παπαθανασόπουλος γνωρίζονται εδώ και χρόνια, έχουν δοκιμαστεί σε διαφορετικών ειδών πρότζεκτ και, αν τους γνωρίσεις από κοντά, μοιάζει να έχουν ελάχιστα κοινά. Ο Χάρης ξεκίνησε πρόσφατα ραπτική και ο Αλέξανδρος αναρρίχηση. Κι όμως ξέρουν πώς να συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον. Άλλωστε, όπως απέδειξαν και οι ίδιοι, οι πιο επιτυχημένες συνεργασίες γεννιούνται εκεί που κανείς δεν περιμένει να συναντηθούν δύο κόσμοι.

*Shout out σε όλη την ομάδα που συνεργάστηκε μαζί τους στο φετινό live
Παραγωγή: Dienasty, Production Director: Χρήστος Kαμπύλης, Production Manager: Σπύρος Γεωργακόπουλος, Stage Designer: Αlex Hills, Τοur manager: Μαρία Θεοφίλου, Stage Manager : Μαρία Kουτσιά, Sound Εng: DJ Stigma Άγγελος Νάζος, Light Eng: Κωνσταντίνος Μαργκάς, Sound Design: Ζαχαρίας Σταμούλος, Production Αssistants: Θάνος Παντζόπουλος, Δημήτρης Βάμβουκας, Μυρτιά Μποχρίνη

Καλλιτεχνική Διεύθυνση: Αλέξανδρος Παπαθανασόπουλος, Production Manager: Περίανδρος Αλεξούλης, Χορογράφος: Χάρης Κούσιος, Visuals: Ανδρέας Λαμπρόπουλος, Ενδυματολόγος: Λίνα Σταυροπούλου, Τηλεσκηνοθεσία: Γιώργος Ταλιάνης, Camera Operators: Νίκος Στάβερης, Κοραλία Δογάνη, Πέτρος Νούσιας, Drone Pilots: FlyWhoop Greece, Φώτης Μπουγάς, Κey Grip: Κωνσταντίνος Χαρατζόγλου, Grip Equipment: Gorilla GripGrip Equipment: Gorilla Grip, Production Team: Μαριλένα Έλμα Ευθυμίου, Βασίλης Τσαπόπουλος, BTS: Χρήστος Βασιλόπουλος, Ζήσης Τσούμπος

Χόρεψαν: Αναστασίου Σοφιά, Αντωνάκος Άγγελος, Αποστόλου Στυλιάνα, Αργυρίδου Μάγδα, Βάιου Παναγιώτα, Γιαννάκου Πετρίνα, Γκέλος Ανδρέας, Γλύπτης Τάσος, Δερέσκος Γιώργος, Θεοδώρου Ιωάννα, Κοπίτα Κατερίνα, Κριεμπαρίδης Μιχαήλ, Λάμας Ντανιέλα, Λυκούδης Παύλος, Μήλου Αναστασία, Μπασίρογλου Άρτεμις, Μωραιτέλη Ειρήνη, Μωυσή Σαμάνθα, Ντεραζιζιάν Στέφανος, Προμπονά  Χριστίνα, Ροβίνας Βασίλειος, Σιούπουλης Λεωνίδας, Σότο Πάμπλο, Σταύρου Γεώργιος, Τζοβάρας  Χρήστος-Ιωάννης, Τσικμανλή Μαριάννα, Φοίνιξ Κώστας, Φούκη Αναστασία, Χαλκίδης Χρήστος