11ο Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής Κουφονησίων: Όταν η γενοκτονία γίνεται τραγούδι

Το 11ο Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής Κουφονησίων, υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Κορνήλιου Μιχαηλίδη,  ξεκίνησε στις 17 Ιουλίου και θα διαρκέσει έως και τις 9 Αυγούστου, με φετινή θεματική τις «Ανατροπές». Μέσα από 6 διαφορετικές συναυλίες, το φεστιβάλ προσπαθεί να δημιουργήσει διάλογο και αντιθέσεις ανάμεσα σε διαφορετικά είδη, σε διαφορετικούς δημιουργούς ώστε να επαναπροσεγγίσει την έννοια και τη δύναμη της μουσικής σήμερα. 

Με γνώμονα τις ανατροπές του φετινού φεστιβάλ, μιλήσαμε όχι σε μια μουσικό αλλά σε μια συγγραφέα που συνομιλεί με την αφήγησή της σε μια μουσική βραδιά με θέμα τις γενοκτονίες. Η Θεοδώρα Ιωαννίδου, Πόντια στην καταγωγή, έχει μελετήσει σε βάθος ιστορίες και πηγές από τη γενοκτονία των Ποντίων. Στη βραδιά με τίτλο «Την πατρίδα μ’ έχασα: Μνήμες και Μαρτυρίες Αρμενίων, Ποντίων και Ασσυρίων» επί σκηνής θα συνυπάρξει με δυο βιρτουόζους μουσικούς, τη διεθνούς κύρους σοπράνο Melody Louledjian και τον διακεκριμένο πιανίστα Thibaud Epp που θα ερμηνεύουν αρμενικά, ποντιακά και ασσυριακά τραγούδια, ενώ εκείνη θα αφηγείται.

11ο Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής Κουφονησίων: Μια βραδιά αφιερωμένη στις γενοκτονίες των λαών

Η φετινή θεματική του Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής Κουφονησίων είναι «Ανατροπές». Πώς εντάσσεται η δική σας βραδιά στη φετινή αυτή θεματική και πώς ορίζετε εσείς την ανατροπή μέσα από την αφήγησή σας;
Η ανατροπή που υπάρχει στη δική μας βραδιά σχετίζεται με μια πολύ συγκεκριμένη άποψη, που, ευτυχώς, ενέπνευσε και τους διοργανωτές του 11ου Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής Κουφονησίων. Η ωριμότητα, στόχος πανανθρώπινος, είναι αποτέλεσμα εσωτερικής συμμετοχής και στη λύπη και στη χαρά. Η ταυτόχρονη και μόνιμη συνύπαρξη των ακραίων αυτών συναισθημάτων οριοθετεί τις υπερβολές και ολοκληρώνει τις προσωπικότητες. Η συγχώνευση της καλλιτεχνικής ανάτασης με την οδύνη είναι ξεχωριστά ανατρεπτική. Τη βραδιά αυτή, ενοποιώντας μουσικούς κώδικες και ανθρώπινες δοκιμασίες, θα πλησιάσουμε περισσότερο την ουσία, που για μένα καθορίζεται από τους πόνους μας, προγονικούς και ατομικούς.

Πώς διαπλέκεται η αφήγηση με το τραγούδι στη βραδιά την αφιερωμένη στη Γενοκτονία των Ποντίων, των Αρμενίων και των Ασσυρίων στο Φεστιβάλ; Έχετε να αφηγηθείτε στον κόσμο και μαρτυρίες από τις δικές σας ρίζες, μιας και έχετε ποντιακή καταγωγή;
Οι τρεις λαοί στους οποίους είναι αφιερωμένη η εκδήλωση είχαν και έχουν έναν αξιοζήλευτο πολιτισμό, μια πλευρά του οποίου είναι η μουσική τους. Οι γενοκτονίες που μεθοδεύτηκαν εναντίον τους από τους Νεότουρκους και τους Κεμαλικούς, σκοπό είχαν να πληγεί πρωταρχικά η πίστη τους αλλά και η παράδοσή τους, δηλαδή και τα τραγούδια τους. Όσα περιγράφουν την αγάπη, τις χαρές, τις γιορτές, δηλαδή τις ειρηνικές στιγμές, μπορεί να μη θίγουν άμεσα το θέμα της γενοκτονίας, παραπέμπουν όμως στην απώλεια των στιγμών αυτών εξαιτίας της. Παράλληλα, όσα αναφέρονται στον καημό για τα εγκλήματα που έγιναν αποτελούν τη μουσική έκφραση του πόνου που βιώθηκε, για τον οποίο κανένας υπαίτιος δεν λογοδότησε. Κι ας είναι διαθέσιμο πλήθος μαρτυρίων και μαρτυριών. Έχω συγκεντρώσει μεγάλο αριθμό από αυτές, αρχικά σχετικές με την οικογένειά μου, αλλά και πολλές άλλες που μου διηγήθηκαν τρίτοι. Απλώς επέλεξα να αναφερθώ σε όσες μπορούν να ακουστούν μια καλοκαιρινή βραδιά, δηλαδή στις λιγότερο τραγικές.

Τα βιβλία σας για το ποντιακό ολοκαύτωμα βασίζονται σε οικογενειακές μαρτυρίες που έχουν πλαισιωθεί στη συνέχεια από ιστορική έρευνα; Πώς ξεκινήσατε την έρευνά σας, μιας και οι ακαδημαϊκές σας σπουδές και η επαγγελματική σας ενασχόληση δεν έχουν να κάνουν με την ιστορία αλλά με την ιατρική;
Αν και πάντοτε με συγκινούσε η Ιστορία και μολονότι η Πόντια γιαγιά μου μιλούσε συχνά για την πατρίδα της, ξεκίνησα σχετικά αργά να ερευνώ σοβαρά τις ρίζες μου. Ήταν, όταν αποφάσισα να συντάξω ένα οικογενειακό δένδρο για τα παιδιά μου. Έγραψα μάλιστα με αρκετή δόση αυτοσαρκασμού σε ένα χαρτί την επικεφαλίδα Βουρβώνοι και σε ένα άλλο την επικεφαλίδα Αψβούργοι. Τα έδωσα στις δύο πλευρές των συγγενών μου και συμπλήρωσαν όσα ονόματα θυμόντουσαν. Σύντομα όμως, διαπίστωσα πως πίσω από την κάθε θεία, πίσω από την κάθε προγιαγιά, πίσω από όλους, κρύβονταν ανείπωτα δράματα. Όλοι όσοι γνώριζα, όταν μικρό κοριτσάκι τριγυρνούσα ανάμεσά τους, ήταν χωρίς εξαίρεση άνθρωποι λεηλατημένοι ψυχικά και πολλοί από αυτούς και σωματικά. Αποφάσισα να μάθω περισσότερα για τη ζωή τους. Το επάγγελμά μου, η οδοντιατρική, δεν σχετιζόταν βέβαια με ιστορικές καταγραφές. Η περιέργεια όμως για την προγονική μου αλήθεια είχε διαποτίσει τη σκέψη μου. Δεν θα ήθελα να εκφραστώ με μεγαλοστομίες, αλλά ένιωσα πως είχα χρέος να προχωρήσω κι ας μην ήμουν ιστορικός. Έτσι δημιουργήθηκε το πρώτο βιβλίο μου, με τίτλο ΟΣΟΙ ΔΕΝ ΓΕΛΑΣΑΝ ΠΟΤΕ, στο οποίο περιγράφεται η ζωή 11 συγγενών μου. Θεωρώ όμως ότι δεν έγραψα για την οικογένειά μου, αλλά με αφορμή την οικογένειά μου. Έγραψα για όλους τους Ποντίους. Κάθε πρόσφυγας πρώτης γενιάς έχει υποστεί ανάλογα. Το βιβλίο αυτό είναι μεταφρασμένο στην αγγλική και την τουρκική γλώσσα.
Στη συνέχεια συγκέντρωσα μαρτυρίες για όσα βίωσαν οι ιερείς του Πόντου. Έτσι γράφτηκε το δεύτερο βιβλίο μου με τίτλο Η ΕΞΟΝΤΩΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ, το οποίο κυκλοφορεί και στην αγγλική. Θεωρώ ότι το συγκεκριμένο μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για περαιτέρω έρευνα, δεδομένου πως ο κλήρος, τα μοναστήρια και οι εκκλησίες στοχοποιήθηκαν κατά προτεραιότητα από το 1914 έως το 1923, δηλαδή σε όλη στη διάρκεια της ποντιακής γενοκτονίας.

Μουσική-τραγούδι vs Βιβλίο-Αφήγηση: Πώς διαπλέκονται οι τέχνες στη συγκεκριμένη βραδιά για να μεταφέρουν το τραύμα των Ποντίων, των Αρμενίων και των Ασσυρίων;
Είναι πολύ σημαντικό ένα μουσικό Φεστιβάλ να προσεγγίζει την αλήθεια των ανθρώπων με τον τρόπο που γνωρίζει άριστα. Με τη μουσική. Να σημειώσουμε μάλιστα και ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της βραδιάς. Το Φεστιβάλ Κουφονησίων επέλεξε να τιμήσει και τους τρεις λαούς μαζί, όπως μόνο η Αυστρία, η Σουηδία, η Ολλανδία και η Αρμενία έχουν κάνει, αναγνωρίζοντας και τις τρεις γενοκτονίες ομαδικά και όχι ξεχωριστά.

Με τα τραγούδια οι άνθρωποι εκδηλώνουμε τη θλίψη, τη χαρά, την απογοήτευση, την ελπίδα. Οι μελωδίες και οι στίχοι δημιουργούνται με επιρροές από τις παραδόσεις αλλά και από τα βιώματα. Η ποικιλία έκφρασης οφείλεται στη διαφορετική πολιτισμική και ιστορική παρουσία κάθε λαού στον κόσμο. Οι Έλληνες του Πόντου, οι Αρμένιοι και οι Ασσύριοι είμαστε σκληρά δοκιμασμένοι. Πριν εκατό περίπου χρόνια οι πρόγονοί μας, κάτοικοι του ίδιου τόπου για χιλιετίες, με αξιοθαύμαστο πολιτισμό, με οργανωμένη ζωή και με πλούτο προερχόμενο από μόχθο πολλών γενεών, εξορίστηκαν, διώχθηκαν, λεηλατήθηκαν, κακοποιήθηκαν με πολλούς τρόπους, θανατώθηκαν. Τους έχει σφραγίσει το τραύμα της γενοκτονίας εναντίον τους. Ακόμη και την ευτυχία τη βιώνουν σε ψυχικό υπόστρωμα θλίψης. Η καλλιτεχνική σύμπραξη της βραδιάς, την οποία αντιπροσωπεύουν οι ήχοι και οι αφηγήσεις, ερμηνεύει αυτήν ακριβώς τη θλίψη. Τραγουδάμε το ιστορικό μας πεπρωμένο, δίνοντας με την ενοποίηση μουσικής και μαρτυριών το ακριβές περίγραμμα της πορείας των λαών μας ανά τους αιώνες.

Γνωρίζετε κάποιο-α από τα τραγούδια που θα ερμηνεύσουν οι σολίστ της βραδιάς; Τι ρόλο έχει η μουσική (ρυθμός και λόγια) σε λαούς που έχουν να μεταφέρουν τις μνήμες καταστροφών στις επόμενες γενιές και στον κόσμο όλο; Πρόκειται για λαούς που τραγουδούν και χορεύουν τις συμφορές τους…
Διάβασα τους στίχους των τραγουδιών και άκουσα τις μελωδίες τους. Όλες οι δημιουργίες είναι παραδοσιακές. Δεν έχουν νεωτερισμούς σε ρυθμούς και λόγια. Μεταφέρθηκαν και μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, ξυπνώντας μνήμες και αποτίοντας φόρο τιμής σε προγόνους. Θα ήταν προτιμότερο βέβαια και οι τρεις λαοί, αλλά και όλος ο κόσμος, να μην είχαμε βιώματα καταστροφών και βασανιστηρίων. Δυστυχώς αυτό είναι αδύνατο. Επομένως, αντιμετωπίζουμε με γενναιότητα την πραγματικότητα, δεν απωθούμε τα δυσάρεστα και, ακόμη και μεις, πρόσφυγες τρίτης γενιάς, όπως σωστά λέτε, τραγουδάμε και χορεύουμε τις συμφορές μας. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι αποκλείουμε τη χαρά από τη ζωή μας.

Δεν θα ήθελα να θεωρηθεί επηρμένο, αλλά δεν είμαστε τυχαίοι οι Αρμένιοι, οι Πόντιοι, οι Ασσύριοι. Είμαστε αυτοί που αντισταθήκαμε μέχρι θανάτου στην αλλοτρίωση και τον εξισλαμισμό. Φυσικά, έχουμε ως άνθρωποι ελαττώματα, αλλά, ως σύνολο, είμαστε, όπως έχει αποδειχτεί, φύτρα που δεν συμβιβάζεται. Τολμάμε να αγγίζουμε τις πληγές μας, ίσως γιατί έτσι επιβεβαιώνουμε τις αντοχές μας στις χιλιετίες.

ΙΝFO
11ο Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής Κουφονησίων, έως 9 Αυγούστου
Η εκδήλωση «Την πατρίδα μ’ έχασα: Μνήμες και Μαρτυρίες Αρμενίων, Ποντίων και Ασσυρίων» θα πραγματοποιηθεί στις 29 Ιουλίου