Ross Daly: Ένας αναζητητής της μουσικής, ταξιδευτής, συνθέτης, δάσκαλος

Λίγοι μουσικοί έχουν καταφέρει να συνδέσουν με τόσο φυσικό τρόπο διαφορετικούς πολιτισμούς και μουσικές παραδόσεις όσο ο Ross Daly. Ιρλανδικής καταγωγής και γεννημένος στο Norfolk της Ανατολικής Αγγλίας, μεγάλωσε ταξιδεύοντας σε διάφορες χώρες του κόσμου, ακολουθώντας τις επαγγελματικές μετακινήσεις του πατέρα του. Οι εμπειρίες αυτές, σε συνδυασμό με τα πρώτα μουσικά ερεθίσματα που δέχθηκε από τη μητέρα του, πιανίστρια και λάτρη της κλασικής μουσικής, διαμόρφωσαν από νωρίς την ανήσυχη καλλιτεχνική του φύση.

Η γνωριμία του με τις μουσικές της Βόρειας Ινδίας, του Αφγανιστάν και ευρύτερα της Ασίας και της Μέσης Ανατολής τον οδήγησε σε μια βαθιά μελέτη των τροπικών μουσικών παραδόσεων. Το 1975 εγκαθίσταται στην Κρήτη, όπου αφιερώνεται στη λύρα, μαθητεύοντας δίπλα στον σπουδαίο Κώστα Μουντάκη. Από τότε ακολουθεί μια ξεχωριστή πορεία, συνδυάζοντας την κρητική μουσική με επιρροές από την Ανατολή και δημιουργώντας έναν δικό του, αναγνωρίσιμο ήχο. Το 1982 συνιδρύει το Μουσικό Εργαστήρι Λαβύρινθος στο Χουδέτσι, το οποίο εξελίχθηκε σε διεθνές κέντρο μουσικής εκπαίδευσης και συνάντησης καλλιτεχνών από όλο τον κόσμο. Με περισσότερους από τρεις δεκαετίες δισκογραφικής παρουσίας και 36 προσωπικούς δίσκους, ο Ross Daly συνεχίζει να υπηρετεί μια αντίληψη της μουσικής που ξεπερνά τα σύνορα και λειτουργεί ως μέσο βαθύτερης γνώσης και πνευματικής αναζήτησης.

Ο Ross Daly μίλησε στην ATHENS VOICE για τη σπουδαία διαδρομή του, τα βιώματά του, τους ήχους που τον επηρέασαν, καθώς φυσικά και για τη δική του Κρήτη.

- Ας ξεκινήσουμε από τους γονείς σου. Ήταν μουσικοί;

Η μάνα μου η Margaret, ήταν μουσικός , ήταν δασκάλα πιάνου και απ’ ‘ότι έλεγε ο πατέρας, της ήταν πολύ καλός τραγουδιστής. Ο πατέρας μου ο Peter δεν ήτανε. Προσπάθησε στα γεράματα του να μάθει φλάουτο. Ο αδελφός της μάνας μου, που πέθανε μικρός, ήταν εξαιρετικός βιολιστής. Από την μεριά του πατέρα μου είχαμε έναν ογδοντάρη ροκά κιθαρίστα.

- Πώς και έκανες τόσα ταξίδια σε όλο τον κόσμο;

Εξαιτίας της δουλειάς του πατέρα μου. Ο πατέρας μου ήτανε Φυσικός και Μαθηματικός και τον παίρνανε σε δουλειές που είχαν να κάνουν με την ανάπτυξη των υπολογιστών. Τότε που οι υπολογιστές ήτανε κάτι τέρατα, σε τεράστια κτήρια και δεν κάνανε ότι κάνει μια ατζέντα τσέπης σήμερα. Στα δεύτερα μου γενέθλια συγκεκριμένα πήγαμε στον Καναδά. Εκεί ζήσαμε τέσσερα χρόνια. Μετά πήγαμε Καλιφόρνια. Μετά τον έστειλαν στην Ιαπωνία για τρία χρόνια, με ένα project της Toshiba τότε. Όταν γύρισε εγώ έφυγα από την Καλιφόρνια για την Αγγλία, για σχολείο.

- Πώς αρχίζουν τα ταξίδια σου στην Ανατολή;

Οι δικοί μου ζήσανε και στο Ιράκ. Όταν η μάνα έπαιζε στο πιάνο καμιά τοπική μελωδία που συγκράτησε, μου περιέγραφαν ότι σε ηλικία τεσσάρων ετών πετιόμουν σαν να συνέβαινε κάτι που με ενδιέφερε πολύ.

Στην ηλικία των 15 έκανα κλασική κιθάρα. Καλά τα πήγαινα. Αλλά εκείνα τα χρόνια η κλασική κιθάρα ήταν πολύ μίζερο αντικείμενο. Μεταγραφές του Μπαχ και διάφορων Μπαρόκ συνθετών. Που κανονικά ήταν για βιολί ή για βιολοντσέλο ή για λαούτο. Τα κλασικά. Μου άρεσε η σύνθεση, η δομή, η αρχιτεκτονική. Πως χτίζονταν τα κομμάτια. Αλλά δεν υπήρχε περιθώριο να κάνεις κάτι δικό σου. Έπρεπε να κάνεις ότι λέει η παρτιτούρα. Έπαιζα και ηλεκτρική κιθάρα, κυρίως Blues. Στα Blues υπήρχε ο αυτοσχεδιασμός κι αυτό μου άρεσε πάρα πολύ. Αλλά σε πολύ στενό πλαίσιο. Το ίδιο δωδεκάμετρο ξανά και ξανά. Που όπως και να το κάνεις κάπου κουράζει. Τότε, ένας φίλος του πατέρα μου πήγαινε σε ένα Κολέγιο, εκεί κοντά σε κάτι συναυλίες που διοργάνωναν, με μουσικές από Ινδία και Ιράν. Αυτός πρότεινε στον πατέρα μου να ακούσω κι άλλες μουσικές διαφορετικές. Ήτανε δεκαετία του 60 στο Σαν Φρανσίσκο και αυτά τα πράγματα ήτανε αρκετά διαδεδομένα. Οπότε με πήρε μαζί του. Ήταν μια συναυλία του Ali Akbar Chan που έπαιζε Sarod. Ο γιός του δασκάλου του Ravi Shankar. Ένας από τους κορυφαίους μουσικούς. Έπαιζε τακτικά με τον Shankar. Ακούγοντας αυτόν συγκλονίστηκα. Ενώ δεν κατάλαβα και πολλά πράγματα. Αντιλήφθηκα μια αρμονική συνύπαρξη δεδομένου υλικού, με πολύπλοκο χτίσιμο της φόρμας και ταυτόχρονα ενός αυτοσχεδιασμού. Μαζί και τα δύο. Δεν είχα ξανασυναντήσει τέτοια συνύπαρξη σε κάποια άλλη μουσική. Το άκουσμα ήταν συναρπαστικό. Πήγα στο σπίτι και προσπάθησα με την κιθάρα μου να μιμηθώ κάτι από αυτά που άκουσα. Τότε συνειδητο ποίησα πως για να παίξεις τέτοια μουσική χρειάζεσαι όργανο σχεδια σμένο να παίζει αυτήν την μουσική.

Δύο χρόνια αργότερα φύγαμε από την Καλιφόρνια και πήγαμε η μητέρα μου, η αδελφή μου κι εγώ στην Αγγλία. Ο βασικός λόγος ήταν ότι πλησίαζα στην ηλικία που θα μπορούσαν να με κατατάξουν στον αμερικάνικο στρατό. Λόγω Βιετνάμ. Μπορούσαν να με κατατάξουν και ας ήμουν αλλοδαπός. Κι επειδή ήμουν αλλοδαπός δεν θα είχα πολύ καλή τύχη. Οπότε η μάνα μου, μας πήρε στην Αγγλία που τέλειωσα εκεί το σχολείο. Στην Αγγλία συνδέθηκα με την Ινδική κοινότητα και ξεκίνησα να μαθαίνω Sitar. Είχα βρει ένα όργανο. Αυτή ήταν η πρώτη μου επαφή με τις Ανατολικές μουσικές. Ξεκίνησα με δύο δασκάλους στο Λονδίνο. Συνέχισα με τον Sachindra Saha. Στα παλιατζίδικα βρήκα ένα Rebab, ένα όργανο από το Αφγανιστάν. Το πήρα πέντε λίρες σε άθλια κατάσταση. Έψαξα σε βιβλιοθήκες οργανολογικές πληροφορίες και το επισκεύασα σε σημείο που έπαιζε. Για να μάθω να παίζω το όργανο, άρχισα να ψάχνω δισκογραφία και ηχογραφήσεις από το Αφγανιστάν.

- Υπήρχαν τέτοιες μουσικές στο Λονδίνο τότε;

Υπήρχε το His Master's Voice Shop. Ένα μεγάλο δισκάδικο που είχε μουσικές από όλο τον κόσμο. Στο Λονδίνο υπάρχει και το Εθνικό αρχείο ηχογραφημένου ήχου που είναι ένα πολύ μεγάλο κτήριο και που επεκτείνεται κάτω από τους δρόμους σε υπόγειες εγκαταστάσεις και έχει συλλογές από ότι έχει ηχογραφηθεί. Εκεί μπορείς να κλείσεις ραντεβού να δεις τους καταλόγους τους και να επιλέξεις τι θέλεις να ακούσεις. Καταπληκτικό.

- Σπάνιο πράγμα και σε έναν αναλογικό κόσμο, Όχι όπως τώρα ψηφιακά που είναι εύκολα! Θα μου πεις τότε η Αγγλία κατείχε τον μισό κόσμο.

Υπήρχαν ηχογραφήσεις από ραδιόφωνα από όλο τον κόσμο. Ηχογραφήσεις από το Ινδικό ραδιόφωνο και το Αφγανικό υπήρχαν εκεί. Τρομερό αρχείο. Ότι υπάρχει και δεν υπάρχει. Είναι κοντά στο Royal Albert Hall. Πήγαινα τακτικά και άκουγα διάφορα που με βοήθησαν πολύ. Ταυτόχρονα είχα αρχίσει να σπουδάζω σύνθεση σε ένα Κολέγιο αλλά σύντομα έφυγα γιατί δεν μου άρεσε καθόλου. Αφιερώθηκα στην Ινδική μουσική. Το πρώτο ταξίδι που έκανα στην Κρήτη ήταν το 1970. Ήρθα για ένα μήνα διακοπές με ένα φίλο μου. Τότε πρωτάκουσα την λύρα. Μείναμε σε ένα μικρό χωριό στην Νότια Κρήτη που λεγόταν Καλαμάκι. Τώρα είναι ένα μεγάλο χωριό. Τότε ήταν πέντε σπίτια κοντά στην θάλασσα κι ένα καφενείο. Δεν είχε ρεύμα, δεν είχε τίποτα. Ο καφετζής είχε ένα κασετόφωνο με μπαταρίες και μία κασέτα του Ξυλούρη. Αυτήν την κασέτα ακούγαμε από το πρωΐ ως το βράδυ κάθε μέρα. Δεν είχε άλλη. Την εμπεδώσαμε καλά. Ένα βράδυ μας πήρανε στο διπλανό χωριό που είχε μια γιορτή. Εκεί ήταν η πρώτη φορά που άκουσα λύρα και λαούτο ζωντανά από κοντά. Κι εκεί δεν είχε ρεύμα οπότε απόλαυσα τον φυσικό ήχο. Μου έκανε φοβερή εντύπωση και λέω τι ωραίο όργανο αυτό. Δεν ήξερα πολλά για την Ελληνική μουσική. Δεν είχα ιδέα ότι υπήρχε τέτοιο όργανο στην Κρήτη. Μου άρεσε τόσο, που σκέφτηκα κάποια μέρα θα ξαναγυρίσω να ασχοληθώ με αυτό το όργανο. Πέρασα από την Κρήτη το 72 που πήγαινα για το Αφγανιστάν. Ένα σύντομο πέρασμα. Την επόμενη χρονιά ξαναπήγα στο Αφγανιστάν και έμεινα αρκετό καιρό, μετά πήγα στην Ινδία και έμεινα κοντά ένα χρόνο. Μαζί με τον δάσκαλο μου, του Sitar από την Αγγλία.

- Δεν φοβήθηκες σε όλη αυτή την αναζήτηση μην χαθείς;

Είναι μια δύναμη στο σύμπαν που αν πραγματικά θέλεις κάτι δεν θα σε αφήσει να πας χαμένος. Στο Αφγανιστάν γνώρισα τον Ustad Mohamad Omar που ήταν ο κορυφαίος παίκτης του Rebab εκείνα τα χρόνια. Έκανα μαθήματα με τον Omar και μπήκα περισσότερο στο νόημα του Rebab. Πήγα μετά στην Ινδία και έκανα Sitar με τον δάσκαλο μου τον Sachindra απ’την Αγγλία.

- Οι Ινδοί δεν σου λέγανε ότι αυτές οι μνήμες είναι δείγματα μετενσάρκωσης;

Ρ- Εγώ δεν ξέρω τι συμβαίνει σε αυτήν τη ζωή που να ασχοληθώ με άλλες.(Γέλια) Γύρισα στην Αγγλία να μαζέψω χρήματα για να επιστρέψω στην Ινδία να συνεχίσω την σπουδή στο Sitar. Έκανα διάφορες δουλειές και μάζεψα τα χρήματα. Αλλά ξεκινώντας τον Μάρτη του 75 με προορισμό την Ινδία, σκέφτηκα μήπως περάσω από την Κρήτη που μου είχε αρέσει τότε. Ένα ταξίδι ξεκούρασης φανταζόμουνα. Να ασχοληθώ με την λύρα. Να δούλευα στα αγροτικά και να μαζέψω παραπάνω χρήματα και σιγά σιγά να πάω στην Ινδία. Έφτασα τον Μάρτη του 75 στην Κρήτη. Στα Χανιά. Την επομένη βρήκα στα παλιατζίδικα μια παλιά λύρα και την αγόρασα. Στην νεότερη περιοχή των Χανίων που λέγεται Νέα Καταστήματα υπήρχαν δύο μαγαζιά που πουλάγανε είδη γαϊδάρων. Χαλινάρια, σαμάρια, άχυρα. Πουλάγανε και γαϊδούρια και αγόρασα ένα. Τους επόμενους έξι μήνες είχα φορτώσει στο γαϊδούρι ένα Sitar, ένα Rebab, μία λύρα, τα ρούχα που είχα, τροφές για μένα και για τον γάϊδαρο. Δεν τον καβάλησα. Περπατούσαμε μαζί με τον γάϊδαρο. Περπατήσαμε όλη την Κρήτη για ένα εξάμηνο. Κάναμε 20 με 30 χιλιόμετρα κάθε μέρα. Μου άρεσε όλη αυτή η περιπέτεια. Δεν ήξερα ούτε Ελληνικά ούτε τίποτα.

- Με χάρτη ή χωρίς;

Τίποτα, τίποτα. Στην τύχη. Δεν είχα πρόβλημα. Πήγαινα όπου πήγαινε ο δρόμος. Απλώς είχα ένα λεξικό για να μάθω πέντε λέξεις. Έτσι έμαθα ελληνικά εγώ. Κοιμόμουν έξω με sleeping bag. Τα βράδια συναντούσα στα χωριά ανθρώπους που άλλοι ξέρανε περισσότερα, άλλοι λιγότερα για την μουσική. Κατέγραφα μελωδίες. Πήγαινα και άκουγα λυράρηδες σε γλέντια. Ειδικά το καλοκαίρι. Στις πεζοπορίες, συνειδητοποίησα κάτι που ήταν και η αιτία της παραμονής μου στην Κρήτη. Το sitar είναι το τέλειο όργανο αλλά για να παίζει την κλασική μουσική της βόρειας Ινδίας και τίποτα άλλο. Είναι τόσο χρωματισμένο, τόσο συγκεκριμένο, που δεν μπορεί να παίξει κάτι άλλο. Έτσι στράφηκα προς την λύρα. Έβλεπα πως η λύρα μπορεί να κάνει πολλά και διάφορα πράγματα. Έχει την τεράστια παράδοση των κρητικών, αλλά μπορεί να κάνει και πράγματα πέρα από αυτή. Έτσι η λύρα πήρε μια σημαντική θέση στην μουσική μου ζωή. Σε αυτή την περιπλάνηση είχα ακούσει τον Κώστα Μουντάκη και μου είχε κάνει τεράστια εντύπωση το παίξιμο του. Άρχισα να τον ακολουθώ, όπου έπαιζε πήγαινα να τον ακούσω. Προσπαθούσα να καταγράψω τους σκοπούς, όπως τους έπαιζε. Ήρθε ο χειμώνας και δεν μπορούσα να κάνω αυτή την ζωή, του περιπλανώ μενου κι εγκαταστάθηκα στα Χανιά. Αναγκάστηκα να πουλήσω τον γάϊδαρο. Δεν μπορούσα να τον έχω μες την πόλη. Στα Χανιά ήταν ένα καφενείο που έπαιζα τα βράδια και μαζευόντουσαν και άλλοι μουσικοί.

- Τι όργανο έπαιζες στο καφενείο;

- Έπαιζα Sitar , έπαιζα Rebab. Ερχόντουσαν και τοπικοί οργανοπαίκτες και παίζαμε παρέα. Μόλις είχα αρχίσει να παίζω λύρα. Πήγα και βρήκα τον Μουντάκη και η συνάντηση έχει μια πλάκα. Του συστήθηκα Λέω είμαι Ιρλανδός, μένω εδώ στην Κρήτη και μαθαίνω λύρα και μου λέει «Κι εγώ!» Του ζήτησα να μου κάνει μαθήματα και δέχτηκε.

Έτσι άρχισα να πηγαίνω στο Ρέθυμνο που ζούσε και μου έκανε μαθήματα. Αυτό με βοήθησε πάρα πολύ. Δούλευα στο καφενείο, αλλά έκανα κι άλλες αγροτικές δουλειές. Σε ελαιοτριβείο. Στα χωράφια. Το καλοκαίρι επειδή ήταν χειμερινό το καφενείο, δούλευα σε ένα καΐκι που ψάρευε ξιφίες. Αυτή είναι μια δουλειά που μέσα σε λίγο χρόνο, μπορείς να βγάλεις αρκετά λεφτά και έτσι συντηρήθηκα τους χειμερινούς μήνες χωρίς να έχω ιδιαίτερο πρόβλημα. Είδα τότε ότι το βασικό μου ενδιαφέρον ήταν η σύνθεση. Μελετάω διάφορες μουσικές παραδόσεις, γιατί από εκεί μαθαίνω πολλά πράγματα, είναι οι πηγές μου, αλλά η ιδιότητα μου είναι συνθέτης. Ήθελα να μάθω να παίζω λύρα και όχι να γίνω κρητικός λυράρης. Είναι διαφορετικό. Τα πρώτα τέσσερα- πέντε χρόνια ο Μουντάκης με έμαθε να παίζω, ότι έπαιζε αυτός. Έπρεπε να τον αντιγράφω ακριβώς. Όταν αυτό το έκανα σχετικά καλά, μόνος του μου είπε «Σταμάτα να κάνεις εμένα. Τώρα πρέπει να δούμε τον δικό σου ήχο». Κι αυτό για μένα ήταν ουσιαστικό. Δεν είχε νόημα να γίνω αντίγραφό του.

- Καλός δάσκαλος ήτανε για να σε προτρέπει να βρεις τον δρόμο σου.

Εξαιρετικός ήτανε! Πολύ σπουδαίος! Αυτή η περίοδος ήτανε ένα στάδιο. Ήτανε ο τρόπος του, να μου δώσει αυτό που είχε. Οπότε έτσι ξεκίνησε η δική μου αναζήτηση. Να βρω τον δικό μου ήχο. Εκείνα τα τέσσερα – πέντε χρόνια μάθαινα κρητικά σαν να μην υπήρχε τίποτα άλλο στον κόσμο. Ξαναθυμήθηκα την μουσική μου πορεία. Η σχέση μαθητείας με τον Μουντάκη συνεχίστηκε για 16 χρόνια, μέχρι που έφυγε.

Οπότε άρχισα να πειραματίζομαι με την λύρα. Πήγα στην Κωνσταντινούπολη να μάθω λύρα πολίτικη με τον Ihsan Ozgen. Άκουγα Βουλγάρικη λύρα Gadulka. Μουσικές από το Αζερμπαϊτζάν που παίζουν Kamancheh. Άρχισαν να εμφανίζονται στο παίξιμό μου στοιχεία από όλες τις μαθητείες, από τον καιρό της κλασικής κιθάρας και όλα τα άλλα που μάθαινα. Ο δικός μου ο ήχος ή ο ήχος του καθενός μας, είναι ο ήχος της πορείας της ζωής μας ουσιαστικά. Τι έχει ζήσει, τι έχει ακούσει. Αυτό με οδήγησε και σε αλλαγές και τροποποιήσεις πάνω στο ίδιο το όργανο. Αναζητούσα στοιχεία από παλαιότερες λύρες κρητικές. Ταυτόχρονα πρόσθεσα συμπαθητικές χορδές. Αυτές υπήρχαν στην Βουλγάρικη λύρα την Gadulka. Στα Χανιά οι παλιές λύρες είχαν από μία έως τέσσερεις συμπαθητικές χορδές. Αρχικά έφτιαξα ένα μοντέλο που είχε 18 συμπαθητικές και μετά 22 και αυτές τις λύρες παίζω σήμερα.

Αυτό είναι συνηθισμένο πράγμα. Ξέρουμε ιστορικά διάφορα όργανα, που έχουν ταξιδέψει από τον ένα τόπο στον άλλον. Το ούτι για παράδειγμα. Το ούτι μέχρι τα τέλη του 19 αιώνα ήταν στον αραβικό κόσμο. Ήταν το αραβικό ούτι, όπως το ξέρουμε και σήμερα. Περίπου το 1860 και μετά το ούτι ταξίδεψε στην Τουρκία και εντάχθηκε στην Οθωμανική και στην Τουρκική μουσική. Ανέπτυξε νέες τεχνικές για να προσαρμοστεί και να ενταχθεί σε μια νέα μουσική. Άλλαξε και κατασκευή. Το ούτι της Τουρκίας δεν είναι το ίδιο με το αραβικό. Άλλαξε για να υπηρετήσει μια άλλη παράδοση. Αυτό είναι συνηθισμένο στην οργανολογία, ότι τα όργανα καθώς πάνε από μια χρήση σε μια άλλη, αλλάζει και η κατασκευή τους. Αυτό έγινε και σε μένα σε προσωπικό επίπεδο. Αναζητώντας ένα προσωπικό ήχο κατασκεύασα την λύρα με τις συμπαθητικές χορδές. Ένα παράδειγμα για αυτό που λέω έγινε την δεκαετία του 60. Δύο Ιρλανδοί ο Andy Irvine και ο Donal Lumny έπαιζαν νυκτά. Ήρθαν στην Ελλάδα και πήραν δύο μπουζούκια μαζί τους στην Ιρλανδία. Χρησιμοποίησαν το μπουζούκι σαν βαθύφωνο μαντολίνο. Βρήκαν τρόπο να εντάξουν το μπουζούκι στην Ιρλανδική μουσική.

- Έχει ενταχθεί κανονικά. Τα περισσότερα συγκροτήματα έχουν και μπουζούκι.

Έχει αλλάξει η κατασκευή και δεν μοιάζει πια με το μπουζούκι.

- Σαν μπαλαλάικα με στρογγυλό σκάφος.

Το έχουν φέρει στα νερά τους και το λένε μπουζούκι.

- Η διαφορά του τούρκικου από το αραβικό ούτι είναι μόνο στο μέγεθος του σκάφους;

Είναι το μήκος της χορδής, ο τρόπος που βάζουν τα καμάρια μέσα στο καπάκι, η ξυλεία που χρησιμοποιούνε. Το αράβικο είναι λίγο μακρύτερο. Λόγω του μήκους αλλάζουνε και οι θέσεις των φθόγγων. Αλλάζει και ο τρόπος που το παίζουν. Όπως και το κανονάκι. Το τούρκικο εμφανίζεται στα 1880 κάπου εκεί. Παραλλαγή από το αραβικό.

- Και το σαντούρι έχει τέτοιες διαφορές. Είναι αλλιώς το Πέρσικο.

Α καλά, το Πέρσικο που είναι πιο μικρό. Σαντούρια υπάρχουν πολλά. Υπάρχει το Ινδικό, το Κινέζικο, το Αιγυπτιακό, στην Λευκορωσία το Τσίμπαλο, τα Τσίμπαλα στην Ουγγαρία, Βουλγαρία, Ρουμανία. Το Hackpret στην Κεντρική Ευρώπη. Όλα αυτά είναι σαντούρια.

- Σε διέκοψα. Ας γυρίσουμε στην λύρα.

Η λύρα που κατασκεύασα σε συνεργασία με τον οργανοποιό Νίκο Μπρα ήταν περίπου το 89 και με αυτήν έκανα σχεδόν όλες μου τις ηχογραφήσεις. Την λύρα την έφτιαξα για να ικανοποιήσω κάτι προσωπικό. Δεν αντιπρότεινα κάτι. Ο πρώτος που παρήγγειλε μετά τέτοια λύρα στον Μπρα, ήταν ο Δημήτρης Αποστολάκης από τους Χαΐνηδες, κι’ αυτός παίζει τέτοια λύρα. Ένας μαθητής μου από το Ρέθυμνο, ο Στέλιος Πετράκης, που τον ενδιέφερε η κατασκευή των οργάνων, ξεκίνησε να Κατασκευάζει τέτοιες λύρες. Άρχισαν και από άλλες χώρες να παραγγέλνουν τέτοιες λύρες. Ρώτησα κάποια στιγμή τον Στέλιο πόσες τέτοιες λύρες έχεις φτιάξει. Μου είπε «Το 2010 που σταμάτησα να μετράω οι λύρες ήταν 300». Ποιος ξέρει πόσες είναι τώρα;

- Εμείς γνωριστήκαμε το 1981 που ήρθα στα Χανιά και τότε μου έκανες δώρο 10 κασέτες που ήταν μια συλλογή με κρητικά, που μετά βγήκε στο εμπόριο με τον τίτλο «Οι Πρωτομάστορες».

Α ναι θυμάμαι.

- Εκεί ερωτεύτηκα ένα τραγούδι. Το «Δεν θέλω στην καρδιά να βάλω άλλο πόνο».

Ο Καστελιανός συρτός του Κουτσουρέλη. Το πρωτοηχογράφησε ο Μουντάκης.

- Το είχα προτείνει στην Ελευθερία όταν την κάλεσε ο Χατζιδάκις στον Σείριο. Το είπε a capella και έκανε μεγάλη εντύπωση. Το λέει καμιά φορά για encore! Το θαύμασα γιατί είναι σαν τα φλαμέγκο ένα δίστιχο που αγκαλιάζεται από μουσική.

Είναι πολύ ωραίο τραγούδι.

- Βέβαια είχε προηγηθεί η δισκογραφική μας συνεργασία. Είχαμε συνδεθεί τότε και κανονίσαμε να παίξεις στην πρώτη παραγωγή που υπέγραψα. Τον δίσκο της Ελευθερίας Αρβανιτάκη. Τότε δεν την ήξερα την Πολίτικη λύρα που έπαιζε στο «Κορίτσι απόψε θέλει», και μου το διευκρίνισες. Μου είπες «μην σε νοιάζει θα φέρω» αλλά έφερες ένα «Γυαλί Ταμπούρ».

Ναι κανείς δεν την ήξερε τότε την πολίτικη λύρα. Δεν βρήκα κι έφερα ένα μικρό Γυαλί Ταμπούρ που έπαιζε υψίφωνα και ήταν σχετικά κοντά με την Πολίτικη λύρα.

- Έφερες και ένα Sarangi που ήταν κομψοτέχνημα και έβγαλες ένα μαγικό ήχο στο «Καρδιά μου καημένη». Μετά παίξαμε μαζί στην Κρήτη στις συναυλίες που κάναμε με την Οπισθοδρομική Κομπανία.

Ναι μπράβο είχαμε παίξει παρέα, το θυμάμαι.

- Είχε γραφτεί στην αφίσα ανορθόγραφα το επίθετό σου Daily. Ο Καθημερινός Ross!

Πολλοί το κάνουνε. Έχω δει και χειρότερα (γέλια). Εδώ σε ένα χωριό πριν χρόνια μου έκαναν μια τιμητική εκδήλωση και μου δώσανε μια πλακέτα ασήμι πάνω σε ξύλο και έγραφε στον Ροζ Ντέλυ. ( Γέλια) Από όλες τις τιμητικές πλακέτες που έχω λάβει, είναι η μόνη που έβαλα στον τοίχο γιατί είχε πλάκα. (Γέλια).

- Μετά έπαιξες στην Μανία την μουσική του Ξυδάκη για την ταινία του Πανουσόπουλου.

Και στο «Κοντά στην δόξα» του Ξυδάκη.

- Θυμάμαι όταν είχαμε παίξει στον Μουσικό Αύγουστο ήρθα και σε είδα να παίζεις λύρα και λαούτο, έπαιζε ο Ψαρογιάννης (Ξυλούρης) και λίγο παρακάτω στο δίπλα μαγαζί, έπαιζε ο Ψαραντώνης, με τον Ψαρογιώργη και τον Αχιλλέα Περσίδη λαούτα.

Ναι ήταν πολύ κοντινά τα μαγαζιά. Έπαιζα για καιρό με τον Γιάννη. Ήταν η εποχή της εκμάθησης της Κρητικής μουσικής. Ήταν μια ζωντανή μελέτη να παίζω όπου έπαιζαν και οι άλλοι. Έπαιζα όχι τόσο για δουλειά αλλά για την εμπειρία. Το 82 έκανα τον πρώτο μου δίσκο «Ονείρων Τόποι» με οκτώ κομμάτια. Τέσσερα δικά μου τέσσερα παραδοσιακά. Ήταν η πρώτη μου δουλειά. Τότε μαζί με τον Αχιλλέα Περσίδη, Μήτσο και Μιχάλη Σταυρακάκη, την Σπυριδούλα Τουτουδάκη, τον Γιώργο Λαγκαδινό, τον Μπάμπη Δουλγεράκη και άλλα παιδιά ξεκινήσαμε τον πρώτο Μουσικό Εργαστήρι Λαβύρινθος. Μαζευόμασταν, παίζαμε, μελετάγαμε, καλούσαμε και κάποιον από έξω να έρθει να μας δείξει την τέχνη του. Από τους πρώτους, ήταν η Ιωάννα Andrews. Μάθαμε διάφορα αραβικά θέματα από την Ιωάννα που είχε κάνει ούτι στην Κάϊρο.

- Είχε παίξει και μαζί μας η Ιωάννα.

Ναι από σας την γνώρισα. Ήρθαν κι άλλοι και έτσι ξεκίνησε δειλά δειλά το πρώτο εργαστήρι το 1982.

- Βέβαια εσύ πρόλαβες την Κρήτη να κρατάει ακόμα ένα υψηλό ήθος.

Ναι τότε ήταν ντροπή να είναι κάποιος μεθυσμένος, να έχανε τον έλεγχο. Δεν το επέτρεπε η αξιοπρέπεια. Η λεβεντιά είχε μια καθαρότητα.

- Και το μεράκι άλλαξε. Θυμήθηκα κι ένα φοβερό μαγαζί που έφτιαξε κάποιος μερακλής, για να παίξετε. Με είχες πάει όταν φτιαχνότανε και είχα εντυπωσιαστεί.

«Τρίτο μάτι» το έλεγαν και το είχε φτιάξει ο Γιάννης Γοντικάκης. Χαρισματικός και δημιουργικός άνθρωπος αλλά αυτοκαταστροφικός. Είχε κάνει εξαιρετική δουλειά αλλά δεν μπόρεσε να το διαχειριστεί. Τελικά αυτοκτόνησε. Εκεί στα Χανιά δίδασκα σε ωδεία. Μαζευτήκαμε μια ομάδα ο Περικλής Παπαπετρόπουλος, μαθητής μου, που έπαιζε σάζι, ο Ηλίας Παπαδόπουλος ποντιακή λύρα, η αδελφή του Κατερίνα Παπαδοπούλου κρουστά, ο Amin Allagabo κρουστά, ο Tim Powel κοντραμπάσο, η Ιωάννα Andrews ούτι. Αργότερα ήρθε και ο Senih Ündeğer τούρκος βιολιστής και η Anies Agopian κανονάκι.. Αυτό το σχήμα ήταν ο Λαβύρινθος.

Πήγαμε στην Αθήνα και παίξαμε σε μια σημαντική προσπάθεια που είχε κάνει ο Νίκος Βαλκάνος. Ένα μικρό συναυλιακό χώρο στην Πλ. Βικτωρίας, το «ΩΜ».

- Ναι το θυμάμαι ένα τριώροφο, Φερρών 18 στην Πλ. Βικτωρίας. ΩΜ Κέντρο έκφρασης. Ήμουνα θαμώνας.

Εκεί έπαιξε και ο Βασίλης Σούκας, που μου άρεσε πάντα ο τρόπος του και πήγα να τον ακούσω. Ήταν με τον Κώστα Πίτσο κιθάρα και τον Μιχάλη Κλαπάκη κρουστά. Στο τέλος της βραδιάς, μου λέει ο Βαλκάνος, που ήξερε ότι έμενα στην γειτονιά, «Δεν πας να φέρεις το λαούτο σου, να παίξετε με τον Βασίλη;» Πήγα και το έφερα και παίξαμε αυτοσχεδια σμούς. Δεν είχα σκεφτεί ποτέ ότι θα έπαιζα με κλαρίνο. Μου άρεσε γιατί ήταν φοβερός ο Βασίλης. Και του Βασίλη του άρεσε η εμπειρία και είπαμε να ξαναβρεθούμε παίξουμε. Έτσι εντάχθηκε κι ο Σούκας στο σχήμα και κάναμε πολλές συναυλίες μαζί. Επτά χρόνια συνεργαστήκαμε με τον Βασίλη Σούκα.

Πολύ σπουδαίος μουσικός και με επηρέασε ουσιαστικά. Ωραίος άνθρωπος και καλός συνεργάτης. Συνεργαζόμασταν μέχρι που δυστυχώς έφυγε από την ζωή το 93, νέος 62 χρονών. Ένα περίπου χρόνο πριν τον Ιανουάριο του 91 είχε φύγει κι ο Μουντάκης 64 χρονών.

- Πριν είχατε παίξει στην παραγωγή του Νταλάρα για τον Αηδονίδη «Τα αηδόνια της «Ανατολής». Το 1990 αν δεν κάνω λάθος.

Ναι έχεις δίκιο. Ήταν κι ο Βασίλης στην ηχογράφηση. Έκανα ας πούμε την ενορχήστρωση στα καθιστικά της Θράκης. Είχα εγκατασταθεί στην Αθήνα από το 87 και παίξαμε στον «Σείριο» σε ένα από τα προγράμματα που έκανε ο Μάνος Χατζιδάκις, για ένα μήνα. Πολύ ωραία εμπειρία. Παρέμεινα στην Αθήνα γιατί με ενδιέφερε να ηχογραφήσω. Είχα φίλο τον Δημήτρη Ξενικάκη, τον ηχολήπτη που ήταν στο στούντιο του Θεοδωράκη. Μου πρότεινε ο Δημήτρης να πηγαίνω να γράφω, γιατί είχε ελεύθερες ώρες. Για πρώτη φορά πήγαινα στο στούντιο 2 φορές την εβδομάδα, χωρίς να ξέρω τι θα γράψω. Εκεί μετά ένα χρόνο ολοκληρώθηκε ένας διπλός δίσκος που τον ονόμασα «Ελεύθερο Σημείο». Θυμάμαι εσύ μου πρότεινες και πήγα στη Lyra, στον Κυριάκο Μαραβέλια. Αυτό που είχα φτιάξει ήταν έξω από τα πλαίσια της δισκογραφίας της εποχής εκείνης. Έχει πλάκα γιατί με ρωτάει «Τι καλό μας ετοιμάσατε κε Ρος;» Λέω έχω ετοιμάσει ένα διπλό δίσκο. Απαντάει με έκπληξη «Διπλός δίσκος;!» Ναι λέω τόσο μου βγήκε και συμπληρώνω διπλός δίσκος με οργανική μουσική. Με μεγαλύτερη έκπληξη «Οργανικά;! Και τι τραγούδια έχετε;» Λέω είναι βασικά μια σύνθεση 90 λεπτών σε πέντε μέρη. Έχει ένα τραγούδι, που τραγουδάει ένας Σουδανός, ο Amin. Σηκώθηκαν τα μαλλιά του κάγκελο! Ωστόσο πρέπει να πω ότι από όλη μου την δισκογραφία είναι ο δίσκος που έχει πουλήσει περισσότερο.

- Βέβαια γιατί τότε σε έχει μάθει η Αθήνα και όλοι μιλούσαν για σένα. Ο εξωτικός Ιρλανδός από την Κρήτη, μας μυεί στην Ανατολή.

Έως τα τότε πήγαινα πολύ προετοιμασμένος, μελετημένος, οργανωμένος στο στούντιο και πολύ αυστηρός με την εξέλιξη. Μετά από αυτήν την εμπειρία πήγαινα οργανωμένος, αλλά άφηνα χώρο στην έμπνευση να εξελιχθεί και στο στούντιο. Προέκυψαν πιο ελεύθερα πράγματα. Είχε επίδραση και σε άλλα που έκανα αργότερα. Με τον Djamchid Chemirani, Ιρανός κρουστός Από τους πιο αγαπημένους συνεργάτες. Έπαιζε zarb ένα ξύλινο Ιρανικό τουμπελέκι. Πάρα πολύ φίλος μου και κορυφαίος στο όργανό του. Παίξαμε στο Ηρώδειο το 2020. Απεβίωσε πέρυσι. Κάπνιζε πολύ. Από τις πιο σημαντικές συνεργασίες για μένα. Κάναμε ένα δίσκο με αυτόν και τον Σωκράτη Σινόπουλο, που ήτανε μαθητής μου, από 14 χρονών. Ο δίσκος λεγόταν AN ΚI που στη γλώσσα των Σουμέριων σημαίνει Ουρανός και Γη. Παίξαμε συνθέσεις δικές μου, Μικρασιάτικα και ένα Ιρλανδέζικο το Butterfly που το ονομάσαμε Pervane που σημαίνει στα Περσικά πεταλούδα.

Ενώ έμενα στην Αθήνα δεν ηχογράφησα για 5 χρόνια. Ξεκίνησα μια δουλειά που λέγετε «Συναύγεια» με το τρίο του Chemirani με τους γιούς του που παίζουν τα κρουστά και τον Rufus Kappadocia, ένας εξαιρετικός βιολοντσελίστας από Νέα Υόρκη και με τον Γιώργο Συμεωνίδη που ήταν στην Αθήνα και τότε έπαιζε νέι. Στην δισκογραφική Libra. Στο τέλος της δεκαετίας του 90 με είχε κουράσει η Αθήνα. Δεν είμαι και άνθρωπος της πόλης. Μου ήρθε μια πρόταση από έναν άνθρωπο που τον ήξερα, από τότε στο καφενείο στα Χανιά. Ο Ρούσσος Κυπριωτάκης. Ο άνθρωπος αυτός έγινε δήμαρχος στην περιοχή Νίκος Καζαντζάκης και αισθάνθηκε μια ευθύνη να κάνει κάτι με τον πολιτισμό, γιατί και το χωριό του Καζαντζάκη, η Μυρτιά ήταν στον δήμο του. Ένας αντιδήμαρχος του ήταν ο Μήτσος Σταυρακάκης, ο στιχουργός. Ήρθε και με βρήκε με την ιδέα να προτείνω κάτι πολιτιστικό. Ήταν η σωστή στιγμή, γιατί ήθελα να φύγω αλλά χωρίς να σταματήσω τις δραστηριότητές μου. Να εύρισκα έναν τρόπο να συνεχίσω τα μαθήματα, τις συναυλίες αλλά στην Κρήτη. Με πήρε ο δήμαρχος και με γύριζε στα χωριά και μου έδειχνε κτήρια που θα μπορούσαν να στεγάσουν την προσπάθεια. Δεν βρήκαμε τίποτα που να ταιριάζει και καθίσαμε στο καφενείο στο Χουδέτσι, που ήταν το χωριό του. Απέναντι από το καφενείο ήταν ένα παλιό κτήριο μέσα σε βάτους και άγρια βλάστηση. Ζούγκλα κανονική. Λέω αυτό τι είναι; Δεν ήθελε να μου το δείξει μην τυχόν και πούνε ότι το έκανε από ιδιοτέλεια να ευνοήσει το χωριό του. Η απομόνωση του ορεινού χωριού θα έδινε καλύτερο αποτέλεσμα στην σπουδή των μαθητών. Τελικά πείσθηκε ότι το κτήριο μας έκανε. Το νοικιάσαμε από τον ιδιοκτήτη του. Το εντάξαμε σε ένα Ευρωπαϊκό πρόγραμμα και ξεκινήσαμε την διαμόρφωση και την ανακατασκευή του. Αυτό μας πήρε 3 χρόνια και το 2002 ανοίξαμε το Μουσικό Εργαστήρι Λαβύρινθος.

Ήμασταν σε αυτό το κτήριο μέχρι το 2021 όπου ένας ισχυρός σεισμός έκανε μεγάλη ζημιά στην περιοχή μας. Πολλά κτήρια αλλά και η Εργαστήρι μας κρίθηκαν ακατάλληλα και δεν έχουν επισκευαστεί. Αυτό συνέπεσε με το covid lockdown, αλλά ήμουν τυχερός γιατί εκείνο τον καιρό ήμουν Residence Artist στο πανεπιστήμιο Gothenburg στην Σουηδία και έκανα online μαθήματα και έτσι δεν είχα βιοποριστικό πρόβλημα. Μου περίσσευε χρόνος και σπούδασα ηχοληψία και κλασική μουσική. Τώρα έχουμε μεταφερθεί σε ένα νέο κτήριο απέναντι, που έχει αρκετές δυνατότητες. Έτσι αρχικά κάθε καλοκαίρι το Μουσικό Εργαστήριο στο Χουδέτσι, διοργανώνει 30 με 40 σεμινάρια με μουσικά ιδιώματα από τον ευρύτερο τον χώρο της τροπικής μουσικής. Αυτό είναι μια γεωγραφική περιοχή από την Βορειοδυτική Αφρική μέχρι τις δυτικές επαρχίες της Κίνας. Οπότε κάθε χρόνο φέρνουμε Άραβες, Ιρανούς, Τούρκους, Αφγανούς, Ισπανούς ότι μπορεί να φανταστεί κανείς και εκπροσωπούν τις παραδόσεις τους.

- Τους βρίσκεις εσύ ή σε προσεγγίζουν αυτοί;

Είναι συνδυασμός και των δύο. Αρκετοί από αυτούς είναι μουσικοί που ακούω όλα αυτά τα χρόνια. Είναι και μουσικοί που τους συναντώ στα Φεστιβάλ που παίζω και όταν βρω κάτι ενδιαφέρον για τους μαθητές μας τον φέρνω. Άλλοι μας προτείνουν σεμινάρια. Επίσης πολύ σημαντικό είναι ότι οι μαθητές μας ζητάνε θέματα. Αυτός ο δάσκαλος θα έχει ενδιαφέρον για εμάς, κι εμείς το λαμβάνουμε σοβαρά υπ’ όψη μας. Πολλοί μαθητές θέλαν να μεταφέρουν την εμπειρία του Λαβυρίνθου στον τόπο τους. Έτσι τώρα έχουμε παραρτήματα σε οκτώ διαφορετικά μέρη. Στην Κύπρο, στην Σιένα της Ιταλίας, στην Βελγική Γάνδη, στην Καταλονία στην Ισπανία, στην Βιέννη, στο Τορόντο και στην Βοστώνη. Υπάρχει και το Labyrith Online με ανεβασμένα ψηφιακά τα σεμινάρια που κάναμε την εποχή του Covid. Έτσι μιλάμε για ένα πολυεθνικό Λαβύρινθο.

***

Ο Ross Daly θα παντρευτεί την ταλαντούχα μαθήτρια του Κέλυ Θωμά το 2012 και θα γίνουν και καλλιτεχνικό ζευγάρι.

Με εισήγηση του μουσικολόγου Λάμπρου Λιάβα στις 26.04.23 ο μουσικός, συνθέτης και ερευνητής Ross Daly αναγορεύθηκε Επίτιμος Διδάκτορας από το Τμήμα Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ).