Κώστας Τουρνάς: «Ακόμα κι αν γύρω σου συμβαίνουν δυσάρεστα πράγματα, τα προσπερνάς γιατί μπροστά σου είναι η ζωή»

Πετάγεται από το σπίτι του στην Κυψέλη και φτάνει στην ώρα του τζαστ. Στα 76 του, ο Κώστας Τουρνάς ξεχωρίζει με το λευκό πουκάμισο, τα καλοχτενισμένα μαλλιά του και με το χαμόγελο ενός ανθρώπου που μοιάζει να απολαμβάνει όλα όσα κατάφερε και να μην έχει κανένα απωθημένο. Η βιογραφία του, «Άνθρωπε αγάπα», από το φερώνυμο τραγούδι που έγραψε το 1970 με αφορμή την αντιπολεμική ταινία του Στιούαρτ Χάγκμαν «Φράουλες και αίμα», κυκλοφορεί εδώ και λίγες εβδομάδες από τις εκδόσεις Οξύ.

Το Σάββατο 27 Ιουνίου, ο Κώστας Τουρνάς θα «καλωσορίσει» τους Foreigner στην πρώτη τους συναυλία στην Ελλάδα, στο Ολυμπιακό Κέντρο Αντισφαίρισης του ΟΑΚΑ. Κερνά καφέ χωρίς να το συζητά, υπογράφει τη συλλεκτική έκδοση –το ταγάρι– του πρώτου άλμπουμ των Poll και απαντά με μια φυσικότητα που επιβεβαιώνει το τι σημαίνει να έχεις υπάρξει μπροστά από την εποχή σου.

Ο Κώστας Τουρνάς αφηγείται τη διαδρομή του στη μουσική και τη ζωή

— Ποιες εμμονές πέρασαν από τη ζωή σας;

Δεν ξέρω αν η μουσική ήταν εμμονή, γιατί είχε ταυτόχρονα τα χαρακτηριστικά μιας πολύ έντονης έλξης. Η μουσική ήταν μέσα μου από παιδί, από πέντε χρονών. Αυτό το πράγμα, κάτω από δύσκολες συνθήκες και προκλήσεις, δεν κατάφερε ποτέ κάτι να το αλλάξει. Δεν υπήρξε τίποτα που να με κάνει να θέλω κάτι άλλο. Τώρα, ήταν εμμονή ή ήταν μια απίστευτη αγάπη γι’ αυτό που εισπράττω και την ίδια ώρα επιχειρώ να παραγάγω μέσα από τη μουσική; Εγώ θεωρώ ότι ήταν αγάπη. Ήταν μια έλξη απίστευτη, ανεξέλεγκτη. Εμμονές, βέβαια, δημιουργούνται εύκολα στους ανθρώπους. Σε χωρίζει, ας πούμε, το αντικείμενο του έρωτά σου. Σου λέει «να μείνουμε φίλοι» κι εσύ πας σπίτι να πεθάνεις. Στέλνεις μήνυμα, επανέρχεσαι, ξανά και ξανά, και κάποια στιγμή αυτό γίνεται εμμονή. Δεν χωράει τίποτε άλλο στο μυαλό σου. Γι’ αυτό βλέπεις ανθρώπους να φτάνουν στα άκρα. Η εμμονή έχει πάρει κεφάλι. Γι’ αυτό θεωρώ ευλογία το να ανακαλύψει κανείς από νωρίς μια βαθιά έλξη προς κάτι. Γιατί, όταν αγαπάς κάτι, μπορείς να δουλεύεις αδιάκοπα χωρίς να νιώθεις την επιβάρυνση. Αν αγαπάς τη μουσική και δουλεύεις γι’ αυτήν δώδεκα ώρες, δεν το νιώθεις. Αν πρέπει να κάνεις μουσική και να δουλεύεις γι’ αυτό δώδεκα ώρες, γίνεται καταναγκαστικό έργο.

— Έχετε πει ότι από παιδί νιώθατε διαφορετικός…

Κανείς δεν βλέπει τον κόσμο όπως είναι. Ο καθένας μας τον βλέπει μέσα από τα δικά του φίλτρα. Κι αυτά τα φίλτρα είναι πολύ ισχυρά. Δεν είναι κάτι απλό να πεις «εγώ το βλέπω έτσι». Είναι το κατασκευαστικό σου, η «ατμόσφαιρα» του αίματός σου, η βιολογία σου, οι εμπειρίες σου, όλα μαζί. Εμένα αυτό που με χαρακτήριζε ήταν μια ανάγκη να καταλάβω. Δεν άντεχα το άγνωστο. Όπως ένας άνθρωπος δεν αντέχει το σκοτάδι ή τη ζέστη, εγώ δεν άντεχα πράγματα που δεν μπορούσα να κατανοήσω, να τεκμηριώσω, να τα βάλω σε μια σειρά. Ήθελα να ξέρω γιατί είμαστε έτσι οι άνθρωποι. Γιατί σήμερα είμαστε κολλητοί και αύριο κάποιος μπορεί να σε προδώσει, να σε ξεγελάσει, να σε διαβάλει. Τι είναι αυτό που το προκαλεί; Ο καθένας έχει τη δική του ματιά για τον κόσμο. Κι αυτά που λέμε «κοινώς αποδεκτά» είναι συνήθως ασήμαντα: ότι έχει ήλιο, ότι η Αθήνα έχει κίνηση. Εκεί που αρχίζουν τα σημαντικά, αρχίζει και η διαφωνία.

— Διαβάζοντας τη βιογραφία σας, φαίνεται ότι η φιλοσοφία μπήκε νωρίς στη ζωή σας. Κρισναμούρτι, Νίτσε…

Ήταν μια ανάγκη. Μου ήταν οδυνηρό το άγνωστο. Ήθελα να καταλάβω γιατί ο άνθρωπος λειτουργεί όπως λειτουργεί. Η επιστήμη τι κάνει; Παίρνει ένα αντικείμενο, το εξετάζει για να το τεκμηριώσει και μετά ξέρει πώς να το χειριστεί. Κάπως έτσι ήθελα κι εγώ να καταλάβω τη ζωή.

— Ποιο ήταν το πρώτο όργανο που πιάσατε στα χέρια σας;

Μαντολίνο. Ήμουν πέντε χρονών, στην Τρίπολη. Είχαμε νοικιάσει κάποια δωμάτια σε σπουδαστές της Ακαδημίας, που μάθαιναν μουσικά όργανα για να διδάξουν αργότερα σολφέζ και θεωρία. Ο ένας είχε ακορντεόν, ο άλλος κάτι άλλο και κάποιος είχε ένα μαντολίνο. Μόλις το είδα –ήταν και στα μέτρα μου–, το πήρα κι άρχισα να παίζω. Επειδή δεν είχα δικό μου όργανο, την επόμενη μέρα πήρα ένα σκουπόξυλο, τέντωσα πάνω του ένα σύρμα κι έφτιαξα ένα μονόχορδο. Από εκεί ξεκίνησε όλο αυτό. Δεν ξέρω αν είναι κάτι που σου δίνει ως δώρο η ζωή ή αν συμμετέχεις κι εσύ σ’ αυτές τις επιλογές. Οι άνθρωποι λέμε συχνά «είναι θέμα επιλογών», αλλά δεν είναι πάντα έτσι. Πρέπει να μπορείς να κάνεις κάτι για να το επιλέξεις. Εγώ νιώθω ότι τα πράγματα κάπως με πήγαιναν. Δεν ήμουν εξαιρετικά παρεμβατικός ή πεισματάρης στη ζωή μου. Όταν δεν είσαι πεισματάρης κι αφήνεις λίγο τα πράγματα να έρθουν, καμιά φορά σε πηγαίνουν εκεί που πρέπει να πας. Σου φανερώνουν μ’ έναν τρόπο τον δρόμο.

— Στα χρόνια της δικτατορίας, το 1971, ιδρύσατε τους Poll και κάνατε κάτι που δεν υπήρχε. Πώς ήταν να έχεις ένα τέτοιο συγκρότημα τότε;

Υπήρχε ένα μεγάλο υπέρ: ήμασταν πάρα πολύ νέοι. Όταν είσαι πολύ νέος, δεν έχεις προλάβει να φτιάξεις όλες αυτές τις ενταξιακές εμμονές: είμαι αριστερός, είμαι δεξιός, είμαι με τη χούντα, είμαι αυτό, είμαι εκείνο. Ο πίνακας είναι ακόμα άγραφος. Αυτό σου δίνει μια πιο καθαρή, διεισδυτική ματιά στα πράγματα. Εμείς πηγαίναμε να ανδρωθούμε μέσα στη χούντα, με όλη την αθωότητα και την ελευθερία ενός εφήβου – ακόμα κι αν γύρω σου συμβαίνουν δυσάρεστα πράγματα, τα προσπερνάς, γιατί μπροστά σου είναι η ζωή.

— Συνειδητοποιούσατε ότι φτιάχνατε μια καινούργια μουσική γλώσσα;

Όχι. Δεν υπήρχαν προηγούμενα. Δεν ξέραμε ότι κάναμε κάτι τέτοιο. Απλώς εκφράζαμε αυτό που νιώθαμε. Πολλά πράγματα που έκανα δεν ήξερα τι ήταν την ώρα που τα έκανα. Γίνονταν επειδή τα ήθελα, επειδή με έσπρωχνε κάτι από μέσα μου.

— Πώς εξηγείτε το ότι τραγούδια εκείνης της εποχής τα ανακαλύπτουν και σήμερα ακόμα νέα παιδιά;

Αν αυτό που γράφεις έχει στόχο να σου φέρει οφέλη, δεν μπορεί να μακροημερεύσει. Αν έρχεται από μια επιφανειακή εικόνα, «μου λείπεις, μη μ’ αφήνεις», μπορεί να έχει μια στιγμή, αλλά δύσκολα αντέχει. Όταν όμως έρχεται από βαθιά σκέψη, από αίσθηση, πόνο, ανησυχία, τότε μπορεί ν’ αγγίξει ανθρώπους. Όσο πιο βαθιά βουλιάζεις μέσα σου, τόσο περισσότερο καταλαβαίνεις τον άλλο. Γιατί στο βάθος οι άνθρωποι είμαστε πολύ πιο ίδιοι απ’ όσο νομίζουμε. Αν αυτό πάρει σωστή μορφή, στιχουργικά και μουσικά, έχει πιθανότητες να μην παλιώσει. Γιατί είναι ανθρώπινο. Είναι της ζωής μας.

— Πότε αντιληφθήκατε ότι αυτό που κάνατε αφορούσε τους άλλους;

Νομίζω ότι το είχα από μικρός. Όταν γράφεις κάτι, το πρώτο ερώτημα είναι: Τι να το κάνω αυτό; Πού πάει; Ένιωθα πάντα ότι ήθελα να μοιραστώ πράγματα που έχουν ένα όφελος για τους ανθρώπους. Ήθελα έναν διάλογο μ’ εκείνους που είχαν τη διάθεση να ακούσουν. Δεν με απασχολούσε ποτέ το να αφορά τους πάντες η μουσική μου. Ένιωθα πως ό,τι καλό μού δόθηκε είχε έρθει από έναν ποσοστιαία περιορισμένο αριθμό ανθρώπων. Αυτοί οι άνθρωποι αποφάσιζαν να σε ενισχύσουν για να συνεχίσεις να υπάρχεις.

— Δεν κυνηγήσατε ποτέ το σουξέ;

Είναι πολύ ευχάριστο όταν έρχεται. Αλλά δεν ήταν ο στόχος. Μία φορά μόνο πέρασε απ’ το μυαλό μου να σκαρώσω κάτι για να πουλήσει. Εκεί γύρω στη Μεταπολίτευση, το 1978. Όλη την υπόλοιπη ζωή μου ήθελα μόνο αυτό που έβραζε μέσα μου να καταγράφεται. Το θέμα είναι αν αυτό που κάνεις το κάνεις επειδή προβλέπεται ότι θα έχει όφελος ή επειδή θέλεις να τιμήσεις τους ανθρώπους που σε τιμούν. Αυτές οι μικρές διαφορές είναι οι ουσιαστικές.

— Μιλάτε πολύ συχνά για το κοινό σαν να είναι μια σχέση.

Έτσι είναι. Όταν ένας άνθρωπος βγαίνει από το σπίτι του, αφήνει τις δουλειές του για να έρθει να σε δει και πληρώνει εισιτήριο, αυτό είναι ιερή διαδικασία. Πρέπει να είσαι ευγνώμων. Γι’ αυτό, όταν ανεβαίνω στη σκηνή θέλω να είμαι καθαρός, προσεγμένος, έτοιμος. Δεν μπορώ να βγω με το λερωμένο τζιν που φορούσα πριν για να δουλέψω στο στούντιο. Δεν έχει να κάνει με τον καλλωπισμό. Είναι σεβασμός προς το κοινό.

— Θεωρείστε άνθρωπος με στιλ. Τι σημαίνει αυτό για εσάς;

Δεν νομίζω ότι είναι κάτι που το ελέγχεις. Είναι κάπως δεύτερη φύση. Πολύ νέος δεν θυμάμαι να αγόραζα ρούχα. Δεν περνούσε απ’ το μυαλό μου να πάω να πάρω ένα πουκάμισο. Αυτό ήρθε αργότερα, κυρίως μέσα από τις παρατηρήσεις της γυναίκας μου. Αλλά στη σκηνή είναι αλλιώς. Εκεί νιώθω ότι οφείλεις να τιμάς τους ανθρώπους που σε τιμούν.

— Έχετε πει ότι η μουσική είναι ψυχοθεραπεία…

Το πιστεύω απολύτως. Κάποια στιγμή, γύρω στα είκοσι δύο είκοσι τρία, αναρωτήθηκα σοβαρά: αυτό που κάνουμε είναι ωφέλιμο για τους ανθρώπους; Δεν τους δίνουμε κρέας, πατάτες, βενζίνη, ρούχα, στέγη. Είναι αέρας. Έπειτα από προβληματισμό σχεδόν μιας εβδομάδας, συνειδητοποίησα ότι η μουσική είναι μια βαθιά ψυχοθεραπευτική διαδικασία. Και για σένα και για τους άλλους. Μπορεί να ανακουφίσει, να αφυπνίσει, να κινητοποιήσει, ν’ αλλάξει τη διάθεση ενός ανθρώπου. Από τότε δεν είχα κανένα ερωτηματικό. Κάνω αυτό που μου λέει η ψυχή μου, και είναι καλώς καμωμένο.

— Υπήρξε κάποιος που σας είπε κάτι και σας άλλαξε οπτική;

Ο Αλέκος Σακελλάριος. Ήμασταν σ’ ένα ξενοδοχείο στη Θεσσαλονίκη, γύρω στο 1972-73, στο Φεστιβάλ. Και εκείνος και εγώ μέλη σε επιτροπές. Μαζευόμασταν λοιπόν στο σαλόνι του ξενοδοχείου, κι όταν εμφανιζόταν ο Σακελλάριος, πηγαίναμε όλοι γύρω του. Ήταν χάρμα να τον ακούς. Ευφυής, χιουμορίστας, με μια ανεπιτήδευτη σοφία. Μου είπε: «Εσύ είσαι πολύ καλός, μικρέ. Κάνεις ωραία πράγματα. Να προσέχεις τον στίχο». Αυτή η συμβουλή υπήρξε για μένα η αφορμή για έναν μεγάλο προβληματισμό.

— Πώς αντιμετωπίζετε μια συναυλία; Ποιες ξεχωρίζετε;

Οτιδήποτε επιχειρείς να μοιραστείς με τους ανθρώπους πρέπει να έχει αρτιότητα. Μουσικά πρέπει να είναι άψογο. Ηχητικά πρέπει να είναι άψογο. Οι συνθήκες για τον ακροατή πρέπει να είναι οι καλύτερες δυνατές. Ο φωτισμός να βοηθά τη συγκέντρωση. Όλα. Αυτό που επιχειρούσα πάντα, σχεδόν μανιακά, ήταν η αρτιότητα σε ό,τι κάνω, στον βαθμό που μπορώ και με τα μέσα που διαθέτω.

Θυμάμαι, όταν είδα τον Πίτερ Γκάμπριελ στον Λυκαβηττό, ήταν η πρώτη φορά που έβλεπα μουσικούς να παίζουν με ακουστικά, με in-ear λογική. Μέχρι τότε παίζαμε με monitors. Αυτό άλλαξε πολύ τον έλεγχο της σκηνής.

Από δικές μου στιγμές, όταν παίξαμε τα «Απέραντα χωράφια» με συμφωνική στο Ηρώδειο, ήμουν «διαλυμένος» από ευχαρίστηση. Δεν ήταν εύκολο να παιχτεί αυτό το έργο. Γι’ αυτό και δεν το είχα παίξει ποτέ πριν έτσι.

— Πόσο σημαντική είναι η συντροφικότητα στη ζωή ενός ανθρώπου;

Είναι δώρο το να σου τύχει μια καλή σχέση, μια σχέση συμπόρευσης. Δημιουργεί πολλαπλασιαστικό όφελος. Ένα κι ένα δεν κάνουν δύο σ’ αυτή την περίπτωση. Κάνουν πέντε. Το βλέπεις και στα συγκροτήματα αυτό. Είναι άλλο να παίζεις μόνος σου κι άλλο να έρχεται ένας φίλος και να παίζετε μαζί. Αυτόματα μεγαλώνει το πράγμα. Το ίδιο ισχύει και στις σχέσεις. Όταν μια σχέση είναι καλή, προσθέτει νόημα στη ζωή μας.

— Το πιο ρομαντικό πράγμα που έχετε κάνει;

Νομίζω, μια εξομολόγηση έπειτα από έναν καβγά. Το να πεις «δεν μπορώ να ζήσω χωρίς εσένα» και να ζητήσεις συγγνώμη, παίρνοντας πάνω σου το φταίξιμο μπορεί να μην ακούγεται ρομαντικό, αλλά είναι ζεστό και βοηθά πολύ μια σχέση, αν δεν γίνεται ψεύτικα ή με σκοπιμότητα.

— Μετανιώσατε που ασχοληθήκατε με την πολιτική;

Συνειδητοποίησα ότι δεν κάνω εγώ γι’ αυτό. Μπορώ ν’ ακούω τη διαφωνία, να την κατανοώ, να επιχειρώ εξισορρόπηση και ειρηνοποίηση. Αυτά είναι πολιτικές ιδιότητες. Αλλά δεν μπορώ να πω ψέματα για να αποφύγω κάτι. Η πολιτική στην Ελλάδα έχει και το χαρακτηριστικό του ρουσφετιού. Άλλο να βοηθήσεις έναν άνθρωπο που έχει πραγματική ανάγκη κι άλλο να εξυπηρετήσεις κάποιον που απλώς θέλει να βολευτεί. Αυτές οι μικρές διαφορές για μένα είναι ουσιαστικές.

— Ο πατέρας σας είχε πει κάποτε: «Τους μουσικούς τους θάβουμε με έρανο».

Και είχε δίκιο για την εποχή του. Αν δήλωνες τότε, δεκαπέντε χρονών παιδί, ότι θα γίνεις μουσικός, ο άλλος έλεγε «πάει το παιδί, χάθηκε». Υπήρχε μάλιστα μια πρόταση να πάω στη Βραζιλία, σε έναν θείο μου που είχε εργοστάσια και μαγαζιά, δεν είχε παιδιά και ήθελε να πάω να τα αναλάβω όλα. Είπα όχι. «Τι θα κάνεις;» με ρώτησαν. «Θα γίνω μουσικός».

— Σκεφτήκατε ποτέ να φύγετε από τη μουσική;

Ποτέ. Δοκιμάστηκα πολλές φορές, γιατί είναι πολλά τα χρόνια και δεν ήταν δυνατό να είναι όλα παράδεισος. Το μόνο που δεν σκέφτηκα ποτέ ήταν να κάνω κάτι άλλο. Πέρασε απ’ το μυαλό μου να κάνω κι άλλα πράγματα μέσα στη μουσική. Έπαιξα ως session μουσικός, έγραψα λαϊκά τραγούδια με ψευδώνυμο, έκανα κινήσεις επιβίωσης. Αλλά όχι να φύγω από τη μουσική.

— Πιστεύετε στον Θεό;

Πιστεύω. Όχι με τον συνηθισμένο τρόπο του τελετουργικού, παρότι ξέρω ότι αρκετά στοιχεία του έχουν βαθιά αξία. Η εξομολόγηση, για παράδειγμα, είναι μεγάλη υπόθεση. Είναι σαν το μοίρασμα. Να εμπιστεύεσαι και να βγάζεις κάτι μέχρι τέλους. Η πίστη, πέρα από το τι σημαίνει για τον καθένα, είναι μια χειρολαβή για τους ανθρώπους. Κάπου να ακουμπάς τις έγνοιες και τις ανησυχίες σου. Αν δεν έχεις πίστη, είσαι εσύ ο θεός που πρέπει να τα ρυθμίσει όλα. Κι αυτό είναι πολύ βαρύ.

— Έχετε πει ότι η ανθρωπότητα είναι ακόμα ανήλικη. Το πιστεύετε και σήμερα;

Εκατό τοις εκατό. Εξελικτικά είμαστε ανήλικοι. Πιστεύω όμως ότι το μέλλον του ανθρώπου είναι ν’ αλλάξει. Μπορεί η εξέλιξη να είναι πολύ αργή, αλλά αυτή είναι η φύση μας. Πιστεύω ότι θα υπάρξει ανθρωπότητα που θα ζει με έναν ιδανικότερο τρόπο. Άνθρωποι που δεν θα είναι εγωιστές, απατεώνες, ψεύτες, κλέφτες, δεν θα κάνουν πολέμους, θα εκτιμούν ο ένας τον άλλον. Το πότε δεν το ξέρω. Αλλά πιστεύω ότι θα συμβεί.

— Η τεχνητή νοημοσύνη σάς απασχολεί;

Έχω μια ιδέα, ίσως όχι τεκμηριωμένη σε βάθος. Νομίζω ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα φέρει μεγάλα δώρα στους ανθρώπους: στην ιατρική, στην τεχνολογία, στη φαρμακευτική… Θα φέρει οφέλη που δεν έχουμε καν μυριστεί. Το δυσάρεστο είναι άλλο. Αν ένα παιδί δεκατριών χρονών ανακαλύψει τις ευκολίες της τεχνητής νοημοσύνης, μπορεί να μη διαβάσει, να μη ψάξει, να μην τεκμηριώσει. Να πάρει την απάντηση ως θέσφατο. Αυτό είναι επικίνδυνο, γιατί ο άνθρωπος πρέπει να συμμετέχει στις λειτουργίες του νου του. Δεν μπορεί να περιμένει μόνο έτοιμες απαντήσεις.

— Πώς περνάτε σήμερα τις μέρες σας;

Πολύ ήσυχα. Προσπαθώ να ξεκουράζω και το σώμα, γιατί η δράση τόσων χρόνων σε βαραίνει. Φροντίζω να κοιμάμαι καλά, να τρώω όσο γίνεται καθαρά, να παίρνω τις βιταμίνες που χρειάζομαι, να κάνω τις εξετάσεις μου. Με φροντίζω όσο μπορώ.

— Τι κιθάρες έχουν περάσει από τα χέρια σας;

Το σύμπαν. Fender, Gibson, Armstrong… ό,τι μπορείς να φανταστείς. Τα τελευταία χρόνια, λόγω ενός χρόνιου πόνου από έρπητα ζωστήρα στον ώμο, χρειαζόμουν μια ελαφριά κιθάρα. Βρήκα μια Parker, δύο κιλά και κάτι, που είναι και ηλεκτρική και με piezo μαγνήτη ώστε να λειτουργεί και ακουστικά. Την αγαπάω πολύ. Ήμουν αρρωστάκι με τον εξοπλισμό. Σπίτι  δεν είχα κι έπαιρνα όργανα. Δεν είχα άλλα πράγματα κι έπαιρνα όργανα. Το παν για μένα ήταν η μουσική και τα μέσα για να κάνω μουσική.

— Πώς διαχειριστήκατε το ότι κάποια στιγμή γίνατε είδωλο;

Δεν το έχω αισθανθεί ποτέ αυτό. Εισπράττω μια αποδοχή πολύ συγκινητική, από ανθρώπους όλων των ηλικιών. Κάποιος μπορεί να σου πει «με έχεις διαμορφώσει», «μου έχεις εμπνεύσει σκέψεις που με ανακούφισαν». Αυτό είναι άλλο πράγμα από το να νιώθεις είδωλο. Δεν με απασχόλησε ποτέ αυτή η έννοια.

— Τι σας αρέσει στην Αθήνα;

Ήρθα από την Τρίπολη στην Αθήνα δέκα χρονών και μαγεύτηκα. Αυτό δεν έφυγε ποτέ. Η Αθήνα είναι πανέμορφη, αλλά κακομεταχειρισμένη και από τους ανθρώπους κι από τις αρχές. Παρ’ όλα αυτά, για μένα παραμένει τόπος ευλογημένος. Έμεινα χρόνια στην Αγία Παρασκευή με τη γυναίκα μου. Μετά ήρθαμε εδώ, στην Κυψέλη, προσωρινά, έκανα και το στούντιο στο υπόγειο, και τελικά κολλήσαμε. Μου αρέσει που βγαίνεις από το σπίτι και όλα είναι κοντά: τα ψιλικά, το σούπερ μάρκετ, ο χασάπης, το βενζινάδικο. Μου αρέσει αυτή η αλληλεπίδραση. Δεν είμαι άνθρωπος του «πάω στο βουνό μόνος μου».

— Στις 27 Ιουνίου ανοίγετε τη συναυλία των Foreigner στην Αθήνα. Πώς προέκυψε αυτό;

Οι Foreigner είναι ένα συγκρότημα που άκουσα στο παρελθόν και η μουσική τους με βοήθησε. Θεωρώ ότι τουλάχιστον ένα από τα τραγούδια τους είναι all-time classic. Παρά τον αγγλόφωνο στίχο, είναι ψηλά στις προτιμήσεις πολλών Ελλήνων. Είναι συγκινητικό. Έχουν μεγαλώσει κι αυτοί πια, όπως εγώ, και θεωρώ ότι θα είναι μια ευτυχής συνύπαρξη εκείνη τη μέρα. Και γιατί θα ανοίξω τη συναυλία τους αλλά και γιατί θα έχω την ευκαιρία να τους ακούσω μετά.

— Έπειτα από τόσες δεκαετίες, τι θα λέγατε ότι σας έδωσε η μουσική;

Τα πάντα. Όλη μου τη ζωή. Όποιες κι αν ήταν οι δυσκολίες, ήταν πάντα ο τρόπος που ονειρευόμουν και που ήθελα να ζω. Η μουσική είναι εκατό τοις εκατό ψυχοθεραπευτική. Γι’ αυτό δεν δίστασα ποτέ να επιμείνω σ’ αυτήν. Το μοίρασμα των τραγουδιών, των στίχων, όταν βρει καρδιές, έχει κάθε λόγο να υπάρχει. Και είναι ευεργετικό όχι μόνο γι’ αυτούς που ακούν τη μουσική, αλλά και για εκείνους που τη φτιάχνουν.