Από το «γιατί;» στον διάλογο: Φιλοσοφία με τα παιδιά

Τι συμβαίνει όταν γύρω μας ξεπετάγονται ασταμάτητα τα «γιατί;» των παιδιών; Χρειάζεται να έχουμε πάντοτε μια έτοιμη απάντηση ή μπορούμε να παραμείνουμε λίγο περισσότερο μέσα στην ερώτηση; Τα παιδιά έχουν γνώμη; Και πώς τα ενθαρρύνουμε να την εκφράζουν, να ακούν διαφορετικές απόψεις και να σκέφτονται χωρίς να τους υποδεικνύουμε τι πρέπει να πιστέψουν;

Οι «Μαμάδες με Ρούμι» αναζήτησαν τρόπους με τους οποίους η φιλοσοφία μπορεί να βρει θέση στην καθημερινότητα των παιδιών - όχι ως ένα ακόμη μάθημα, αλλά ως αφορμή για ερωτήσεις, διάλογο, παρατήρηση και ουσιαστική ακρόαση.

Ακούστε εδώ το επεισόδιο

Τα παιδιά είναι ήδη φιλόσοφοι

Η φιλοσοφία για τα παιδιά δεν ξεκινά με ονόματα, χρονολογίες και δύσκολες θεωρίες. Ξεκινά από τις ερωτήσεις που κάνουν αυθόρμητα: «Τι σημαίνει δίκαιο;», «Γιατί πρέπει να λέμε την αλήθεια;», «Πού πηγαίνει κάποιος όταν πεθαίνει;», «Αν είχα άλλους γονείς, θα ήμουν ο ίδιος άνθρωπος;». Πίσω από ένα απλό «γιατί;» μπορεί να κρύβεται μια ολόκληρη προσπάθεια να κατανοήσουν τον εαυτό τους, τις σχέσεις τους και τον κόσμο.

Τα παιδιά, επομένως, δεν χρειάζεται να διδαχθούν πώς να αναρωτιούνται· το κάνουν ήδη. Αυτό που χρειάζονται είναι ενήλικες πρόθυμους να ακούσουν, να πάρουν στα σοβαρά τις απορίες τους και να εξερευνήσουν μαζί τους πιθανές απαντήσεις. Η φιλοσοφία με τα παιδιά δεν αποσκοπεί στην αποστήθιση φιλοσοφικών γνώσεων, αλλά στην καλλιέργεια της σκέψης, της έκφρασης, της συνεργασίας και του διαλόγου. Και στη διαδικασία αυτή δεν μεγαλώνουν μόνο τα παιδιά· μεγαλώνουμε μαζί τους και εμείς.

Φιλοσοφούμε μαζί

Η φιλοσοφία στην προσχολική και σχολική ηλικία δεν σημαίνει ότι τα παιδιά θα μάθουν τις θεωρίες του Σωκράτη, του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη. Σημαίνει ότι θα έχουν την ευκαιρία να οργανώσουν τη σκέψη τους, να διατυπώσουν μια άποψη, να εξηγήσουν τι τα οδήγησε σε αυτή και να ακούσουν κάποιον που σκέφτεται διαφορετικά. Πρόκειται περισσότερο για μια διαδικασία διερεύνησης και διαλόγου παρά για ένα μάθημα με σωστές και λανθασμένες απαντήσεις. 

Αφορμή μπορεί να γίνει σχεδόν οτιδήποτε: ένα βιβλίο, μια ταινία, ένα έργο τέχνης, ένα περιστατικό στην αυλή ή ακόμη και ένα αγαπημένο παιχνίδι. Είναι αληθινό ή φανταστικό; Αν δεν μπορεί να μιλήσει αλλά μπορεί να «ακούσει» το παιδί, τι ακριβώς σημαίνει αληθινό; Μέσα από τέτοιες ανοιχτές ερωτήσεις τα παιδιά μαθαίνουν να παρατηρούν, να επιχειρηματολογούν και να αναθεωρούν - χωρίς να αισθάνονται ότι εξετάζονται. Ο ενήλικος δεν στέκεται απέναντί τους ως κάτοχος όλων των απαντήσεων, αλλά δίπλα τους ως συνομιλητής. Δεν τους μαθαίνει τι να σκέφτονται· τους βοηθά να ανακαλύψουν πώς μπορούν να σκέφτονται.

Φιλοσοφία στην τάξη: Από το μάθημα στον διάλογο

Όπως αναφέρθηκε και στο επεισόδιο, μια φιλοσοφική συζήτηση μπορεί να ενταχθεί στη σχολική τάξη χωρίς να προστεθεί ακόμη ως ένα μάθημα στο ήδη φορτωμένο πρόγραμμα. Μπορεί να ξεκινήσει από ένα βιβλίο, μια εικόνα, μια ιστορία, ένα πραγματικό περιστατικό ή μια απορία που εξέφρασε κάποιο παιδί. Στόχος δεν είναι να απαντούν τα παιδιά στις ερωτήσεις του εκπαιδευτικού, αλλά να δημιουργηθεί σταδιακά μια «κοινότητα διερεύνησης»: ένας ασφαλής χώρος στον οποίο ακούν το ένα το άλλο, ζητούν διευκρινίσεις, αναζητούν επιχειρήματα και παραδείγματα, συμφωνούν ή διαφωνούν με σεβασμό και, κάποιες φορές, αλλάζουν γνώμη. Έτσι, η συζήτηση λειτουργεί ως μια συλλογική προσπάθεια κατανόησης. 

Απλές πρακτικές:

• Καθόμαστε σε κύκλο, ώστε όλοι να μπορούν να βλέπουν και να ακούν ο ένας τον άλλον.
• Ξεκινάμε με μία ανοιχτή ερώτηση, όπως «Τι σημαίνει να είσαι καλός φίλος;», «Είναι πάντα κακό να λέμε ψέματα;» ή «Τι κάνει κάτι δίκαιο;».
• Ρωτάμε “Τι σε κάνει να το πιστεύεις;”, χωρίς να αναζητούμε τη μία σωστή απάντηση.
• Ζητάμε παραδείγματα, ώστε τα παιδιά να συνδέουν μια αφηρημένη έννοια με τις εμπειρίες τους.
• Συνδέουμε τις σκέψεις μεταξύ τους. Ρωτάμε: «Αυτό που λες συμφωνεί με την προηγούμενη άποψη;», «Θέλεις να προσθέσεις κάτι;» ή «Άκουσες κάτι που σε έκανε να αλλάξεις γνώμη;». Έτσι, τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι ο διάλογος δεν είναι μια σειρά από ανεξάρτητες απαντήσεις, αλλά σκέψη που χτίζεται από κοινού.
• Επιτρέπουμε την αλλαγή γνώμης. Η αναθεώρηση δεν είναι ήττα, αλλά ένδειξη ότι ακούσαμε, σκεφτήκαμε και ίσως είδαμε κάτι από διαφορετική οπτική.
• Δεν διορθώνουμε αμέσως. Μπορούμε να επιστρέψουμε την ερώτηση στην ομάδα: «Συμφωνούν όλοι; Υπάρχει κάποιος που το βλέπει διαφορετικά;».
• Προστατεύουμε τη διαφωνία, υπενθυμίζοντας ότι εξετάζουμε ιδέες και δεν κρίνουμε τους ανθρώπους που τις εκφράζουν.

Ο στόχος δεν είναι να καταλήξει ολόκληρη η ομάδα σε μία κοινή απάντηση, αλλά να μάθουν τα παιδιά να διατυπώνουν τη σκέψη τους, να ακούν προσεκτικά και να διαφωνούν με σεβασμό. Μια συζήτηση που τελειώνει με περισσότερα ερωτήματα από όσα είχε στην αρχή μπορεί να θεωρηθεί όχι απλώς επιτυχημένη, αλλά ίσως ακόμη πιο ουσιαστική.

Ακούστε το επεισόδιο με τίτλο «Πες μας Δάσκαλε»

Η φιλοσοφία στο σπίτι, στη βόλτα, στην πόλη.

Η φιλοσοφική σκέψη δεν χρειάζεται να περιορίζεται σε ένα σχολικό πλαίσιο, ούτε να είναι στο πρόγραμμα των οικογενειακών δραστηριοτήτων. Μπορεί να βρει αφορμές γύρω από το οικογενειακό τραπέζι την ώρα που τρώμε, σε μια διαδρομή με το αυτοκίνητο, σε ένα περίπατο στη γειτονιά ή μπροστά σε κάτι που έκανε το παιδί να σταματήσει και να αναρωτηθεί. Ένα βιβλίο, μια ταινία, ένα έργο τέχνης, ένα δέντρο ή ακόμη και μια πινακίδα στον δρόμο μπορούν να δώσουν ερεθίσματα για μια συζήτηση. 

Το βέβαιο είναι πως δεν υπάρχει σωστή απάντηση σε αυτά που συζητάμε. Χρειάζεται να ακούμε με πραγματικό ενδιαφέρον, να ζητάμε από το παιδί να μας εξηγήσει τη σκέψη του και να δεχόμαστε ότι η συζήτηση μπορεί να μας οδηγήσει κάπου που δεν είχαμε προβλέψει.

Μερικές αφορμές για φιλοσοφία στην καθημερινότητα:

• Στο οικογενειακό τραπέζι: «Τι κάνει κάποιον καλό φίλο;», «Είναι σωστό να μοιραζόμαστε τα πράγματα μας;» «Μπορεί κάτι να είναι δίκαιο αλλά να μη μας αρέσει;».
• Διαβάζοντας ένα βιβλίο: Σταματάμε πριν από το τέλος και αναρωτιόμαστε τι θα έπρεπε να κάνει ο ήρωας, αν είχε άλλη επιλογή. Τα βιβλία λειτουργούν ως «σκαλί», ανοίγοντας συζητήσεις που ανεβάζουν επίπεδο στη σκέψη των παιδιών (και των μεγάλων) πολύ πέρα από τις σελίδες τους. 
• Βλέποντας μια ταινία: Αντί να ρωτήσουμε μόνο «Σου άρεσε;», μπορούμε να πούμε: «Με ποιον ήρωα ταυτίζεσαι;», «Υπήρχε κάποιος που αδικήθηκε;» ή «Θα άλλαζε η ιστορία αν τη βλέπαμε από τη πλευρά κάποιου άλλου;».
• Στη βόλτα: Παρατηρούμε ένα εγκαταλειμμένο κτίριο, ένα άγαλμα, ένα δέντρο ή τους ανθρώπους γύρω μας και ρωτάμε: «Τι κάνει έναν χώρο όμορφο;», «Σε ποιον ανήκει η πόλη;» ή «Έχουν τα δέντρα δικαιώματα;».
• Μπροστά σε μια διαφωνία: Αφού περάσει η ένταση, αναρωτιόμαστε τι θεωρεί δίκαιο κάθε πλευρά και αν δύο άνθρωποι μπορούν να έχουν διαφορετική άποψη χωρίς κάποιος από τους δύο να είναι απαραίτητα «ο κακός».

Το ζητούμενο δεν είναι να μετατρέψουμε κάθε οικογενειακή στιγμή σε φιλοσοφικό… σεμινάριο αλλά να αναγνωρίζουμε τις ερωτήσεις όταν εμφανίζονται και, αντί να τις κλείνουμε βιαστικά με μια έτοιμη απάντηση, να τις αφήνουμε να μας πάνε λίγο πιο μακριά.

Από τη λογοτεχνία στη φιλοσοφία

Τα βιβλία μπορούν να αποτελέσουν μια εξαιρετική αφετηρία για φιλοσοφικές συζητήσεις με τα παιδιά. Άλλα συστήνουν σημαντικούς στοχαστές και τις ιδέες τους, ενώ άλλα ξεκινούν από μια ιστορία ή ένα μεγάλο ερώτημα και προσκαλούν μικρούς και μεγάλους να αναζητήσουν τις δικές τους απαντήσεις.

• Ο κόσμος της Σοφίας, Jostein Gaarder, μετάφραση Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Μεταίχμιο.
• 100 σπουδαίοι φιλόσοφοι μιλούν στα παιδιά, Umberto Galimberti, Irene Merlini, Maria Luisa Petruccelli , μετάφραση Δήμητρα Δότση, εκδόσεις Διόπτρα. 
• Τα μυστικά της Αθήνας – Τι λες κι εσύ, κυρ Σωκράτη;, Σάκης Σερέφας, εικονογράφηση Πέτρος Χριστούλιας, Εκδόσεις Πατάκη. 
• Μικρά βιβλία, μεγάλες ιδέες: Τι είναι φιλοσοφία; Katie Rewse, μετάφραση Ειρήνη Παϊδούση, εκδόσεις Μεταίχμιο. 
• Το νόημα της ζωής, Oscar Brenifier, εικονογράφηση Jacques Després, μετάφραση Φίλιππος Μανδηλαράς, Εκδόσεις Πατάκη. 
• Σαν ψάρια στο νερό!, Sophie Furlaud, εικονογράφηση Dorothée de Monfreid, μετάφραση Τατιάνα Γαλάτουλα, εκδόσεις Διόπτρα. 
• Ο σκύλος του Διογένη, Alice Brière-Haquet, εικονογράφηση Kazuko Matt, μετάφραση Χαρά Σκιαδέλλη, εκδόσεις Φουρφούρι. 
• Εκατό: Όλα όσα μαθαίνουμε σε μία ζωή, Heike Faller, εικονογράφηση Valerio Vidali, μετάφραση Βασίλης Βαρδάκας, εκδόσεις Key Books.

Οι ηλικιακές ενδείξεις των εκδοτών μπορούν να λειτουργήσουν ως ένας πρώτος οδηγός. Η τελική επιλογή, όμως, χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη τα ενδιαφέροντα, την αναγνωστική εμπειρία και την ευαισθησία κάθε παιδιού.

Από τη σκηνή και την οθόνη στη συζήτηση

Μια ταινία ή μια θεατρική παράσταση μπορεί να γίνει αφορμή για φιλοσοφικές συζητήσεις με τα παιδιά. Οι ιστορίες μάς επιτρέπουν να παρατηρούμε επιλογές και συμπεριφορές από ασφαλή απόσταση, να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια διαφορετικών χαρακτήρων και να αναρωτιόμαστε τι θα κάναμε εμείς στη θέση τους. Έτσι μπορούν να προκύψουν ερωτήματα για τη φιλία, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, τον φόβο, την ευτυχία, τη διαφορετικότητα και πολλά ακόμη.

Δεν χρειάζεται σε καμία περίπτωση να υπεραναλύουμε κάθε έργο ούτε να μετατρέπουμε την έξοδο στο θέατρο ή στο σινεμά σε…μάθημα! Μετά το τέλος της παράστασης ή της προβολής, μπορούμε απλώς να αφήσουμε λίγο χρόνο για να μοιραστούμε σκέψεις και απορίες: «Ποια στιγμή σου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση;», «Συμφωνείς με την απόφαση του ήρωα;», «Τι θα έκανες διαφορετικά;», «Υπήρχε κάποιος χαρακτήρας που μπορεί να αλλάξει κάτι που σκεφτόσουν διαφορετικά;». Και αν το παιδί δεν θέλει να μιλήσει αμέσως, δεν πειράζει. Χρειάζεται χρόνος όχι μόνο για τις απαντήσεις αλλά για να δημιουργηθούν, καλλιεργηρθούν τα ερωτήματα.

Χρόνος για σκέψη

Η φιλοσοφία συνδέεται αναπόφευκτα με την παύση. Για να εξετάσουμε όσα θεωρούμε αυτονόητα, να ακούσουμε μια διαφορετική άποψη ή ακόμα και να αναθεωρήσουμε τη δική μας, χρειαζόμαστε χρόνο. Χρόνο χωρίς την πίεση να δώσουμε άμεσα μια απάντηση, να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα ή να αποδείξουμε ότι έχουμε δίκιο. Η φιλοσοφική στάση μάς προσκαλεί να παρατηρούμε όσα συμβαίνουν γύρω μας, να αμφισβητούμε τις βεβαιότητές μας και να αναγνωρίζουμε ότι η δική μας οπτική είναι μία ανάμεσα σε πολλές άλλες. Αυτόν τον χρόνο χρειάζονται και τα παιδιά. Όχι μόνο για να κάνουν τις ερωτήσεις τους, αλλά και για να σκεφτούν, να προβληματιστούν, να αλλάξουν γνώμη ή να παραδεχτούν ότι ακόμη δεν γνωρίζουν! Δεν χρειάζεται να γεμίζουμε κάθε σιωπή με μια εξήγηση. Μπορούμε να μείνουμε για λίγο μαζί μέσα στην απορία και να αφήσουμε τη συζήτηση να συνεχιστεί κάποια άλλη στιγμή. Δεν φιλοσοφούμε με τα παιδιά για να τους δώσουμε έτοιμες απαντήσεις, αλλά για να τα βοηθήσουμε να αναζητήσουν τις δικές τους. Και ίσως, μέσα από τα δικά τους «γιατί;», να ξαναμάθουμε κι εμείς να κοιτάζουμε τον κόσμο με περισσότερη περιέργεια και προσοχή και λιγότερη βεβαιότητα.