Άργησες αλλά το θυμήθηκες: Big Bang, η τέχνη στη χούντα, λέμε

Ήταν κάτι που δεν μου πήγαινε καλά από την αρχή με τούτο το βιβλίο. Κι ας είχε καλά κείμενα. Κι ας ήταν μεγάλο. Κι ας είχε πληροφορίες που μου είχαν ξεφύγει. Κι ας είχε ωραίες τετράχρωμες φωτογραφίες. Κι ας ήταν γραμμένο «με ειλικρίνεια». Τι λόγο έχει κάποιος να μας πει πόσο Big Bang ήταν η πολιτιστική παραγωγή στη χούντα; Ειδικά όταν ολόκληρη η πολιτιστική παραγωγή κορυφωνόταν παγκοσμίως, από το 1967 στην Αμερική («καλοκαίρι της αγάπης») και από το 1968 (Μάης κ.λπ.) στην Ευρώπη. Οι χρονιές 1968-1972 ήταν εκρηκτικές στον κόσμο της τέχνης. Και καλά, σκέφτομαι, στην Αμερική μπορεί να ήταν έργο του Νίξον (βρε, λες;), στην Ευρώπη τι έργο ήταν; Χούντα σαν τη δική μας υπήρχε μόνο στην Πορτογαλία και την Ισπανία. Τελικά; Ποιος είναι λοιπόν ο λόγος να αποδείξει κάποιος ότι στη διάρκεια της χούντας ο πολιτισμός πήρε τ’ απάνω του στην Ελλάδα; Και γιατί να βγάλει βιβλίο πάνω σ’ ένα θέμα με το οποίο αυτή τη στιγμή δεν ασχολείται κανείς;

Η Κατερίνα Λαμπρινού μού άνοιξε τα μάτια με το άρθρο της «Above Us Only Sky - Για τα Big Bang του μέλλοντός μας» στο περιοδικό Τρίστραμ, που κυκλοφορεί από τους Αντίποδες. Η Λαμπρινού υποστηρίζει ότι οι συγγραφείς θέλουν να αναθεωρήσουν τις αφηγήσεις της Μεταπολίτευσης, εκείνες που θεωρούν την εποχή της χούντας μονοσήμαντα σκοτεινή. Επιδιώκουν «ριζική αναθεώρηση του τρόπου που η μεταπολιτευτική Ελλάδα θυμάται, ερμηνεύει, ηθικοποιεί την εμπειρία της χούντας. Μια νέα ηθική της μνήμης». Και γιατί άραγε; Να είναι ότι, ενόψει εκλογών και μπροστά στην ενδυνάμωση της ακροδεξιάς, συμπολιτευόμενοι διανοούμενοι υιοθετούν ακροδεξιά ατζέντα; Μα αυτό που συμβαίνει στην Ευρώπη δείχνει ότι τέτοιες προσπάθειες δεν αποδυναμώνουν αλλά ενδυναμώνουν την ακροδεξιά, ακριβώς επειδή εκείνη εμφανίζεται ως η αυθεντική εκπρόσωπος τέτοιων απόψεων.

Απ’ όσο θυμάμαι, στην Ελλάδα οι συστημικοί διόλου δεν ενδιαφέρονταν για τις λεπτομέρειες που αφορούσαν τον πολιτισμό. Για να πάει προς ιδέες, μνήμη και ηθική, ο καθεστωτικός διανοούμενος πρέπει να έχει θαμμένη μέσα του βαθιά μια διαστροφή από εκσυγχρονισμό –τυχόν ρηγάδικη προϋπηρεσία θα εκτιμηθεί δεόντως. Και βουαλά, το σχέδιο είναι απλό: Σκέφτονται, «τώρα που έχουμε την ηγεμονία» –συγγνώμη για τον γκραμσιανό όρο– θα σας αλλάξουμε τα φώτα στην «ειλικρίνεια».

Όχι, δεν θ’ ασχοληθώ μ’ ένα ένα τα στοιχεία του «Big Bang 1970-1973» με τα οποία διαφωνώ. Τα έχουν γράψει πολλοί, τα λέει πολύ καλά και η Λαμπρινού στο Τρίστραμ. Το θετικό που σκέφτομαι είναι ότι με περιμένει μέλλον λαμπρό, καθώς είμαι μεγάλη οπορτούνα: ήδη έχω ξεκινήσει να γράφω δύο πολυσέλιδα βιβλία με «ειλικρίνεια» και με εικόνες τετράχρωμες.

Το πρώτο θα λέγεται «Urknall 1933-1939, H άνθηση του πολιτισμού στη ναζιστική Γερμανία» και θα περιλαμβάνει όλα εκείνα τα απίστευτα πράγματα που γίνονταν εκείνη την εποχή: τις ταινίες της Λένι Ρίφενσταλ, τα «Carmina Burana» του Καρλ Ορφ, τον μισό Ρίχαρντ Στράους, τις πρώτες προσπάθειες του Φον Κάραγιαν, μερικές από τις σημαντικότερες ερμηνείες του Φουρτβένγκλερ, έργα του Καρλ Αμαντέους Χάρτμαν, του Πάουλ Χίντεμιτ, του Κουρτ Βάιλ (κι ας την είχε κοπανήσει για την Αμερική), τη μνημειώδη αρχιτεκτονική του Άλμπερτ Σπέερ, τη Ζάρα Λεάντερ, που ακολούθησε τους ναζί, και τη Μαρλένε Ντίτριχ, που δεν τους ακολούθησε (σχεδόν στα ίσα με τη Μαρινέλλα, σίγουρα όμως πιο χάι από την Κλειώ Δενάρδου), και πάει λέγοντας.

Το δεύτερο βιβλίο μου θα λέγεται «Большой взрыв 1928-1943, η άνθηση του πολιτισμού στη Σοβιετική Ένωση του Στάλιν». Χαμός κι εδώ: τι Σοστακόβιτς σου έχω, τι Προκόφιεφ, τι Χατσατουριάν, τι Αϊζενστάιν, τι Μπουλγκάκοφ, τι Αχμάτοβα, τι Μούχινα, τι Ντέινεκα! Κι έτσι και προσθέσω και Παράρτημα για το Большой взрыв (Big Bang, ντε) της εποχής του Μπρέζνιεφ, θα χωρέσω κι ολόκληρο τoν Ταρκόφσκι – εντάξει εκτός της «Νοσταλγίας», που ήταν στα μοντάζ, και της «Θυσίας», που ήρθε αργότερα.

Και θα τα ξεπλύνω όλα: Χιτλεραίους, Σταλιναίους, Μπρεζνιεφαίους, όλους. Γιατί ως τώρα υπήρχαν κάτι τύποι που τρώγανε αλεπού, πονηρεύανε κι αλληθωρίζανε ζερβόστροφα. Η ειλικρίνεια που λείπει –θα γράψω– φταίει, οι αφηγήσεις των κάθε λογής μεταπολιτεύσεων και οι ηγεμονίες που πέφτανε στα λάθος χέρια…

«Είστε σίγουρα πολιτικός επιστήμων», θα με ρωτήσουν.

«Ναι, πλην όμως όχι ακόμα προφέσορας».

«Θα σας ειδοποιήσουμε…»