Η λογοτεχνία ως σόου: Δεν αρκεί πια να γράφεις καλά. Πρέπει και να παίζεις

Φράκο και σορτσάκι. Με αυτό τον συνδυασμό εμφανίστηκε ο Ντέιβιντ Σεντάρις στη σκηνή του θεάτρου DeLaMar στο Άμστερνταμ, με πλατύ χαμόγελο και μια άνεση που λίγοι συγγραφείς διαθέτουν. Στη σκηνή υπήρχε μόνο ένα αναλόγιο κι αυτός με τα χαρτιά και τις σημειώσεις του. Διάβασε αποσπάσματα από το ημερολόγιό του, παλιά και αδημοσίευτα, σχολιάζοντας τους χαρακτήρες και τα συμβάντα με αυτοσαρκασμό που μόνο αυτός ξέρει να καλλιεργεί. Η φωνή του, το χιούμορ του, το στιλ του… καταπληκτικός σε όλα τα επίπεδα. Στο τέλος αφιέρωσε είκοσι λεπτά σε ερωτήσεις του κοινού και, απαντώντας σε μία από αυτές, τόνισε πόσο μεγάλη σημασία έχει το να κρατάς ημερολόγιο. Για όσους δεν το γνωρίζουν, έχει κάνει σπουδές στις Τέχνες.

Τους τελευταίους μήνες άρχισα να παρακολουθώ πώς κινούνται συγγραφείς διεθνούς φήμης στη σκηνή· όχι τη λογοτεχνική, αλλά την κυριολεκτική. Ακόμα δεν έχω καταλήξει αν αυτές οι εμφανίσεις αποτελούν οικονομική ανάγκη (σε μια εποχή που οι πωλήσεις βιβλίων και το αναγνωστικό κοινό συρρικνώνονται) ή μια νέα μορφή τέχνης. Το σίγουρο είναι ότι έχει τεράστιο ενδιαφέρον να βλέπεις αυτούς τους ανθρώπους να καταλαμβάνουν σκηνές θεάτρων ή συναυλιακών χώρων.

Η δεύτερη παρουσίαση που είδα ήταν της Κάντας Μπούσνελ, της συγγραφέως στην οποία οφείλουμε το «Sex and the City», στον συναυλιακό χώρο Tivoli Vredenburg της Ουτρέχτης τον Απρίλιο. Εκεί τα πράγματα πήραν άλλη τροπή, με μια πιο αυτοβιογραφική προσέγγιση. Η σκηνή είχε στηθεί σαν νεοϋορκέζικο διαμέρισμα γεμάτο γόβες και μπότες επώνυμων σχεδιαστών, κυρίως του Manolo Blahnik. Η Μπούσνελ έκανε μια αναπαράσταση της ζωής της: από τα πρώτα της χρόνια στη Νέα Υόρκη, τους άντρες που πέρασαν από τη ζωή της και τα ξεφαντώματα στο θρυλικό Studio 54, ως τις δεκαετίες που ακολούθησαν, τη στήλη που ενέπνευσε τη σειρά (γιατί η Κάρι Μπράντσο όντως υπήρχε· ήταν η ίδια), και το πώς είναι σήμερα, στα 60 της. Υπήρχε διαδραστικότητα, αλλά η Μπούσνελ δεν δέχτηκε ερωτήσεις από το κοινό. Αντιθέτως, έκανε εκείνη κάποιες τύπου «σωστό ή λάθος».

Όταν πρωτοβγήκε η σειρά, ήμουν φανατική θαυμάστρια, μου είχε φανεί πρωτοποριακή για την εποχή της. Παρ’ όλα αυτά, ποτέ δεν αναρωτήθηκα ποια ήταν η συγγραφέας, τι άλλα βιβλία είχε γράψει ή από πού ξεκίνησε η ιδέα της σειράς. Κατά τη διάρκεια της παράστασης, έμαθα ότι έχει γράψει αρκετά βιβλία, γύρω από το ίδιο θέμα κυρίως, και πως είναι δυναμική και στοχοπροσηλωμένη. Βλέποντάς τη στη σκηνή, ένιωσα δύο πράγματα ταυτόχρονα: θαυμασμό για το θάρρος της να εκτεθεί τόσο προσωπικά, και μια δόση μελαγχολίας για το τι καλείται να κάνει σήμερα ένας συγγραφέας για να παραμείνει ορατός. Δεν αρκεί πια να γράφεις καλά. Πρέπει και να παίζεις.

Η πιο πρόσφατη εμπειρία μου ήταν μια συζήτηση του επίσης Αμερικανού συγγραφέα Ντέιβ Έγκερς με έναν γνωστό Ολλανδό δημοσιογράφο πάλι στο Tivoli Vredenburg τον περασμένο Ιούνιο. Το στήσιμο της σκηνής διαφορετικό από τα άλλα δύο: δύο πολυθρόνες, ένα τραπεζάκι ανάμεσα, και μια οθόνη στο βάθος που έδειχνε το καινούριο του βιβλίο, «Contrapposto». Η συζήτηση οργανώθηκε από το Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Ουτρέχτης (ILFU) και ήταν μία ακόμα διαφορετική προσέγγιση του πώς παρουσιάζουν τη δουλειά τους οι συγγραφείς στις μέρες μας πέρα από το να στηρίζονται καθαρά στις πωλήσεις.

Ο Έγκερς, αρκετά ομιλητικός και ανθρώπινος, μίλησε για την εμπειρία του ως συγγραφέας αλλά και για το γεγονός ότι και αυτός έχει σπουδάσει Τέχνες. Διάβασε αποσπάσματα από το καινούριο του βιβλίο και σκίτσαρε τον συνομιλητή του, μια κίνηση απρόσμενη που, νομίζω, εντυπωσίασε το κοινό. Μίλησε επίσης για την απέχθειά του για την τεχνητή νοημοσύνη σε σχέση με τη γραφή, για το γεγονός ότι δεν έχει χρησιμοποιήσει κανένα από αυτά τα εργαλεία, αλλά και για το ότι κάποιοι από τους developers της OpenAI τον είχαν καλέσει να συνομιλήσουν στο Σαν Φρανσίσκο. Το αστείο της υπόθεσης ήταν ότι ο συνομιλητής του ζήτησε από το ChatGPT να σκιτσάρει τον Έγκερς σε στάση contrapposto, αλλά το ΑΙ εργαλείο δεν το έκανε, λόγω προστασίας προσωπικών δεδομένων, και τελικά χρησιμοποίησε το Gemini της Google, το οποίο δεν είχε κανέναν ενδοιασμό. Ο Έγκερς σάστισε, το ίδιο και το κοινό, και χαρακτήρισε το σκίτσο «όχι καλό». Δεν υπήρξε διαδραστικότητα ούτε ερωτήσεις από ή προς το κοινό ούτε σχόλια. Και δεν ήταν συνέντευξη. Ήταν μια συζήτηση και κυρίως ένα free style του συγγραφέα.

Και οι τρεις «παραστάσεις» ήταν άκρως ενδιαφέρουσες. Δύο οι κοινοί παρονομαστές: οι σπουδές στις Τέχνες του Σεντάρις και του Έγκερς και το ότι και οι τρεις συγγραφείς είναι Αμερικανοί. Δεν ξέρω αν είναι σύμπτωση ή αν εξηγεί κάτι. Ίσως αυτοί που έχουν μάθει να «αναπαριστούν» οπτικά τη δουλειά τους να είναι και οι πιο άνετοι μπροστά σε κοινό. Ή ίσως είναι απλά κουλτούρα: η αμερικανική σχέση με το θέαμα και το «show, don't just tell». Κι όμως, αν αυτό ήταν η εξήγηση, πώς να δικαιολογήσει κανείς τον Τόμας Πίντσον, επίσης Αμερικανό, που δεν εμφανίστηκε ποτέ μπροστά σε κοινό; Τείνω να πιστέψω ότι δεν είναι (μόνο) θέμα εθνικότητας, αλλά κυρίως προσωπικής επιλογής τού πόσο ένας συγγραφέας θέλει να είναι ορατός.