Μια επίσκεψη στο Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων

Αν βρεθείς στα Χανιά, ακόμα και για τρεις-τέσσερις μέρες –όπως στη δική μου περίπτωση–, το Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων (οι νέες εγκαταστάσεις του οποίου βρίσκονται στην ιστορική συνοικία Χαλέπα) είναι ένα αξιοθέατο που δεν πρέπει να προσπεράσεις. Η συνοικία Χαλέπα, που υπήρξε κέντρο πολιτικών και διπλωματικών ζυμώσεων, από το μέσο του 19ου έως και την αρχή του 20ου αιώνα, είναι η δεύτερη σημαντικότερη περιοχή των Χανίων μετά τον ενετικό οικιστικό πυρήνα της πόλης. Γι’ αυτό τον λόγο, ανεγέρθηκαν εκεί εντυπωσιακές ιδιωτικές επαύλεις, που αργότερα στέγασαν τα προξενεία των τεσσάρων «Προστάτιδων Δυνάμεων», το αρχηγείο των διεθνών στρατευμάτων, διεθνείς λέσχες, το ανάκτορο του Ύπατου Αρμοστή και την κατοικία του Ελευθέριου Βενιζέλου, που σήμερα λειτουργεί επίσης ως μουσείο και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αξιοθέατα της περιοχής. Το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης, που ιδρύθηκε το 1899, και από το 1962 μέχρι το 2020 στεγαζόταν στο μοναστήρι του Αγίου Φραγκίσκου, στο κέντρο των Χανίων, βρισκόταν ήδη σε διαδικασίες αναζήτησης ενός μεγαλύτερου χώρου από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, καθώς η συλλογή του μεγάλωνε χάρη σε σημαντικές προσθήκες, όπως αυτή της Συλλογής της Οικογένειας Μητσοτάκη, με σημαντικά κομμάτια από την 4η χιλιετία π.Χ. έως τον 3ο αιώνα μ.Χ., που σήμερα φιλοξενούνται στον δεύτερο όροφο του Νέου Αρχαιολογικού Μουσείου. Από τις 16 Απριλίου 2022, όταν εγκαινιάστηκε το νέο κτίριο του μουσείου –άρτια σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Θεοφάνη Μπομπότη– μέχρι σήμερα, στη μόνιμη συλλογή του φιλοξενούνται περί τα 4.100 ευρήματα από όλες τις περιοχές των Χανίων και φυσικά τη νήσο Γαύδο, καλύπτοντας ένα ευρύ χρονολογικό φάσμα, από την Παλαιολιθική Εποχή έως τους ρωμαϊκούς χρόνους.

Το πρώτο που εντυπωσιάζει είναι η θέα του ίδιου του κτιρίου που στεγάζει το μουσείο, με εμβαδόν 6.000 τετραγωνικών μέτρων (εκ των οποίων τα 2.000 καταλαμβάνουν οι εκθεσιακοί χώροι) και σχεδιαστικές επιρροές από το κίνημα του Μοντερνισμού. Αποτελούμενο από δύο διακριτούς γραμμικούς όγκους –μία γραμμή και μία γωνία, που οριοθετούν ένα εσωτερικό αίθριο– το κτίριο σχεδόν κρύβεται από τον δρόμο, στο οικόπεδο στην κορυφή ενός χαμηλού υψώματος, δυτικά του ιερού ναού της Αγίας Μαγδαληνής. Η πρόθεση του αρχιτέκτονα, Θεοφάνη Μπομπότη, ήταν το κτίριο να βυθίζεται κατά το ήμισυ στη γη και να προβάλλεται δυναμικά από την πλευρά που βλέπει προς το Αιγαίο πέλαγος. Όπως είπε και ο ίδιος: «Ο βασικός στόχος του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ήταν η δημιουργία ενός πολιτιστικού κτιρίου, που σε συνδυασμό με την έκθεση των ευρημάτων, να αποτελέσει τοπόσημο των Χανίων. Επιπλέον, ως κτίριο να εκπροσωπεί τον σύγχρονο πολιτισμό, αλλά και μέσω των ευρημάτων παρελθόντων πολιτισμών, να συμβάλλει στην εξέλιξη του σημερινού πολιτισμού».

Η μόνιμη έκθεση του μουσείου χωρίζεται σε δύο ορόφους και τέσσερις μεγάλες αίθουσες. Οι τρεις αίθουσες στο ισόγειο, που επικοινωνούν μεταξύ τους, ξεκινούν την «αφήγηση» από τους προϊστορικούς οικισμούς και φτάνουν μέχρι τις ιστορικές πόλεις της περιφερειακής ενότητας Χανίων και την μετά Χριστόν εποχή, αναδεικνύοντας την κοινωνική και διοικητική οργάνωση, τη θρησκεία, την ψυχαγωγία, τον πόλεμο και το εμπόριο, ενώ ταυτόχρονα εισχωρούν στην καθημερινή ζωή, αποτυπώνοντας τις ασχολίες, τις κατοικίες, τα έπιπλα, τα χρηστικά σκεύη και τα είδη καλλωπισμού, για να φθάσουν τελικά στα τελετουργικά έθιμα και τη στάση των ανθρώπων απέναντι στο θάνατο. Συγκεκριμένα, η πρώτη αίθουσα διαθέτει αντικείμενα από το νησί της Γαύδου, το νοτιότερο άκρο της Ευρώπης, έναν τόπο όπου εντοπίζεται η ανθρώπινη δραστηριότητα ήδη από την Παλαιολιθική περίοδο, με εκατοντάδες εργαλεία να προέρχονται από υπαίθριους χώρους. Στη δεύτερη αίθουσα, βλέπουμε το πέρασμα από την προϊστορία στα ιστορικά χρόνια, μέσω των καταλοίπων της πρώιμης εποχής του Σιδήρου. Το ζήτημα της ίδρυσης των μεγάλων πόλεων στην περιοχή των Χανίων από τον 8ο αιώνα π.Χ. προσεγγίζεται μέσα από μεμονωμένα ευρήματα, που αναφέρονται στους ιδρυτικούς μύθους των πόλεων αυτών. Στη συνέχεια, η μουσειακή αφήγηση επικεντρώνεται στην Κυδωνία και την Απτέρα, ως πόλεις-κράτη. Η τρίτη αίθουσα, παρουσιάζει τέχνεργα αποκλειστικά από τους ιστορικούς χρόνους, ξεδιπλώνοντας πτυχές του καθημερινού βίου. Χαρακτηριστική είναι η αναπαράσταση και η προβολή για την οικία του «Φιλάργυρου», που καταστράφηκε στον τρομακτικό σεισμό της 21ης Ιουλίου του 365 μ.Χ. Η τέταρτη αίθουσα, στον επάνω όροφο, είναι αφιερωμένη στην Συλλογή Κωνσταντίνου, Μαρίκας και Κυριάκου Μητσοτάκη.

Η μόνιμη συλλογή του μουσείου περιλαμβάνει μεγάλη ποικιλία από νομίσματα, κοσμήματα, αγγεία, γλυπτά, πήλινες πλάκες με επιγραφές, στήλες και ψηφιδωτά. Μεταξύ αυτών, ξεχωρίζει το ρωμαϊκό μωσαϊκό δαπέδου από την «Οικία του Διονύσου» στην Αρχαία Κυδωνία (3ος αιώνας π.Χ.), που απεικονίζει σε οκτάγωνο έμβλημα τον μύθο της ανακάλυψης της Αριάδνης στη Νάξο από τον Διόνυσο και δύο μέλη του θιάσου του. Άλλα εντυπωσιακά εκθέματα είναι ένα αρχαίο κυκλαδίτικο αγγείο από την Επισκοπή Κισσάμου, μια σειρά από προτομές, συμπεριλαμβανομένης μίας του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού, που βρέθηκε στο ιερό της Δίκτυννας το 1913 και μια υστερομινωική σαρκοφάγος από τη νεκρόπολη των Αρμένων, που χρονολογείται στο 1.400-1.200 π.Χ. Επίσης, βλέπουμε μια χάλκινη ομφαλωτή φιάλη, γνωστή για τον ασυνήθιστο κεραμικό της τύπο, που χρονολογείται στην Υστερομινωική ΙΙΙ περίοδο (16ος αιώνας π.Χ.). Τα παλαιότερα εκθέματα διαθέτουν πινακίδες με δείγματα της Γραμμικής Α γραφής, πήλινα δισκία και σφραγίσματα, και βέβαια πινακίδες γραμμένες στην Γραμμική Β.

Η Συλλογή της Οικογένειας Μητσοτάκη περιλαμβάνει 1.049 αντικείμενα που χρονολογούνται από την 4η χιλιετία π.Χ. έως τον 3ο αιώνα μ.Χ. Τα αγγεία (μεταξύ αυτών, δύο τεράστια πιθάρια που χρησίμευαν ως αποθηκευτικοί χώροι), τα ειδώλια, οι σφραγίδες, τα κοσμήματα, τα όπλα, τα εργαλεία και τα λοιπά τέχνεργα που την απαρτίζουν –τα περισσότερα από τα οποία προέρχονται από την Κρήτη– δωρίζονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων το 2000, όταν ακόμα αυτό στεγάζεται στον ενετικό ναό του Αγίου Φραγκίσκου, και τμήμα αυτής εκτίθεται εκεί έως το 2020. Η Συλλογή ήταν ήδη γνωστή στη διεθνή αρχαιολογική βιβλιογραφία από το 1978, ενώ το 1992 πραγματοποιήθηκε η πρώτη έκθεση με 408 αντιπροσωπευτικά έργα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, συνοδευόμενη από τον κατάλογο, με τίτλο, «Μινωικός και Ελληνικός Πολιτισμός από την Συλλογή Μητσοτάκη». Σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος της Συλλογής εκτίθεται στον δεύτερο όροφο του μουσείου, παρουσιαζόμενο κατά είδος, ακολουθώντας τη χρονολογική αλληλουχία, προκειμένου να είναι ευδιάκριτη η πολιτισμική εξέλιξη που συντελείται σε διαφορετικές χρονικές περιόδους.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων, χάρη στο νέο κτίριο όπου στεγάζεται, αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο σύγχρονα μουσεία της Ελλάδας. Οι μεγάλοι εκθεσιακοί του χώροι, που σου επιτρέπουν να δεις τα εκθέματα όπως πρέπει, σε συνδυασμό με την πλούσια συλλογή του και την εξαιρετική επιμέλεια των εκθέσεών του, το καθιστούν σχεδόν εφάμιλλο του Αρχαιολογικού Μουσείου στην Αθήνα. Αν, λοιπόν, περάσει κανείς από τα Χανιά και έχει στη διάθεσή του δύο ώρες, μια επίσκεψη στο μουσείο αυτό είναι ο καλύτερος τρόπος για να αξιοποιήσει τον χρόνο του.