Γιάννης Δρακάκης: Επισημάνσεις για τον στοχαστή, φωτογράφο, λογοτέχνη και αρχιτέκτονα

• Μίλαν Κούντερα: Η μνήμη δεν παίρνει ταινίες, παίρνει φωτογραφίες.
• Βάλτερ Μπένζαμιν: Ο φωτογραφικός φακός αποκαλύπτει τις υποσυνείδητες αρετές όπως η ψυχανάλυση αποκαλύπτει τις υποσυνείδητες αιτίες.
• Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν: Από όλα τα μέσα έκφρασης, η φωτογραφία είναι το μόνο που ακινητοποιεί μια συγκεκριμένη στιγμή στον χρόνο.
• Ζαν-Λυκ Γκοντάρ: Η φωτογραφία είναι αλήθεια.

Η σχέση φωτογραφίας και ζωγραφικής είναι από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της ιστορίας της νεότερης τέχνης. Η εμφάνιση της φωτογραφίας, από τη δεκαετία του 1830 και εξής, δεν άλλαξε τη ζωγραφική από την αναπαράσταση της πραγματικότητας αλλά την ανάγκασε να επαναπροσδιορίσει το ρόλο της. Μέχρι τότε η ζωγραφική είχε,  την αποστολή να αποδίδει τον ορατό κόσμο. Τώρα η φωτογραφική μηχανή μπορεί να καταγράψει με εξαιρετική ακρίβεια ένα πρόσωπο, ένα τοπίο, μια κίνηση, μια στιγμιαία στάση. Έτσι ο ζωγράφος άρχισε να ενδιαφέρεται περισσότερο για το φως, το χρώμα, την εντύπωση, την κίνηση, την ατμόσφαιρα και τον τρόπο με τον οποίο βλέπει το μάτι, παρά για την πιστή αντιγραφή της πραγματικότητας.

Ιδιαίτερα οι φωτογραφίες των Nadar, Le Gray, Cuvelier και Disdéri επηρέασαν τους Manet, Degas και τους πρώτους Ιμπρεσιονιστές. Η φωτογραφική ματιά εισήγαγε στη ζωγραφική ασυνήθιστες γωνίες λήψης, κομμένα σώματα στις άκρες του πίνακα, ασύμμετρες συνθέσεις και την αίσθηση ότι η εικόνα είναι ένα «κομμάτι» μιας μεγαλύτερης πραγματικότητας.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: Ο Degas ενδιαφέρθηκε έντονα για τις φωτογραφίες του Eadweard Muybridge, ιδιαίτερα για τις σειρές που ανέλυαν την κίνηση των αλόγων και των ανθρώπων. Οι φωτογραφίες αυτές αποκάλυπταν στάσεις της κίνησης που το ανθρώπινο μάτι δεν μπορούσε να αντιληφθεί. Ο Degas αξιοποίησε αυτή τη νέα αντίληψη στη ζωγραφική και στη γλυπτική του, ιδιαίτερα στις σκηνές με άλογα και χορεύτριες.

Ο Αμερικανός ζωγράφος Thomas Eakins προχώρησε περισσότερο. Χρησιμοποίησε ο ίδιος τη φωτογραφική μηχανή ως εργαλείο μελέτης του ανθρώπινου σώματος, της κίνησης και της σχέσης μορφής και χώρου. Η συνεργασία και η ανταλλαγή ιδεών του με τον Muybridge υπήρξαν σημαντικές για τον τρόπο με τον οποίο μελετούσε την ανθρώπινη και ζωική κίνηση.

Αργότερα, στον 20ό αιώνα, η επίδραση γίνεται ακόμη πιο φανερή. Ο Francis Bacon χρησιμοποιούσε συστηματικά τις φωτογραφίες του Muybridge ως οπτικό υλικό για τη μελέτη της ανθρώπινης κίνησης και του σώματος. Στο εργαστήριό του βρέθηκαν πολλές αναπαραγωγές των φωτογραφιών του Muybridge. Για τον Bacon, η φωτογραφία δεν ήταν απλώς «μοντέλο»· ήταν ένα είδος λεξιλογίου της κίνησης, από το οποίο μπορούσε να μετασχηματίσει το ανθρώπινο σώμα.  Επίσης ο Manet με  φωτογραφική ματιά που  είναι εμφανής στις τολμηρές περικοπές και στις ασυνήθιστες συνθέσεις του. Έχει τεκμηριωθεί  η χρήση φωτογραφιών στη διαδικασία αναπαραγωγής και επεξεργασίας ορισμένων έργων του.  

Η φωτογραφία, ενώ φαινομενικά ανταγωνίστηκε τη ζωγραφική στην πιστή απεικόνιση του κόσμου, τελικά απελευθέρωσε τη ζωγραφική από την υποχρέωση να είναι καθρέφτης του κόσμου. Η φωτογραφία μπορούσε να δείξει τι βλέπουμε. Η ζωγραφική άρχισε όλο και περισσότερο να αναρωτιέται πώς βλέπουμε και τι σημαίνει αυτό που βλέπουμε. Από αυτή την άποψη, η φωτογραφία δεν απέρριψε  τη ζωγραφική αλλά της άλλαξε τη ματιά.

Σημείωση: Στις αρχές δεκαετίας του 1980 έδωσα στο δάσκαλο μου στη ζωγραφική Σωτήρη Σόρογκα μερικές Α/Μ φωτογραφίες από τα αετώματα του Παρθενώνος. Ένα δυο χρόνια μετά μεγάλα Α/Μ ζωγραφικά έργα του Σωτήρη Σόρογκα κοσμούσαν την Εθνική Πινακοθήκη. Ο εξαίρετος ζωγράφος με την λεπτεπίλεπτη ματιά  εντόπισε στις ταπεινές ερασιτεχνικές μου φωτογραφίες στοιχεία τα οποία και ανέδειξε με το δικό του αξεπέραστο τρόπο.

Πηγές: Μουσεία Τέχνης και σχόλια δικά μου σε φωτογραφίες του Γιάννη Δρακάκη.