Αριστομένης Προβελέγγιος: ο ποιητής του Αιγαίου και της Σίφνου

Η Σίφνος έχει ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα κυκλαδίτικα νησιά. Δεν είναι μόνο ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία, ξεχωριστή αρχιτεκτονική και έντονη πολιτιστική παράδοση. Είναι και ένας τόπος που, σε σχέση με το μέγεθός του, ανέδειξε αξιοσημείωτο αριθμό ανθρώπων των γραμμάτων και της πνευματικής ζωής. Για τη μεγάλη αυτή παράδοση, η Σίφνος αποκαλούνταν «πνευματικός ομφαλός των Κυκλάδων».

Ανάμεσα σ’ αυτούς είναι ο Αριστομένης Ι. Προβελέγγιος (1850-1936). Ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής, λόγιος και ακαδημαϊκός, με σπουδές στην Ελλάδα και τη Γερμανία και με έντονη παρουσία στην πνευματική ζωή της Αθήνας, ο Προβελέγγιος υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα. Παρά τον ευρωπαϊκό ορίζοντα που απέκτησε μέσα από τις σπουδές και τη δράση του, δεν έπαψε ποτέ να είναι βαθιά δεμένος με τον τόπο της καταγωγής του.

Αριστομένης Ι. Προβελέγγιος: Από τα Εξάμπελα της Σίφνου στην Ευρώπη

Γεννήθηκε στα Εξάμπελα της Σίφνου το 1850, σε μια παλιά, σημαντική και εύπορη οικογένεια του νησιού. Ήταν ένα από τα εφτά της παιδιά. Οι Προβελέγγιοι, με καταγωγή από τη Φλωρεντία, εγκαταστάθηκαν στη Σίφνο γύρω στο 1670, στο Κάστρο, την τότε πρωτεύουσα. Η οικογένεια είχε έντονη παρουσία στην πολιτική και πνευματική ζωή της Ελλάδας. Από την πλευρά της μητέρας του, Αικατερίνης, ο Προβελέγγιος συνδεόταν επίσης με σημαντικές μορφές της εποχής: η μητέρα του ήταν εγγονή του ζωγράφου Ιωάννη Μαρούλη και κόρη του Νικολάου Χρυσόγελου, διδασκάλου του Γένους, αγωνιστή και πολιτικού. Θείος του ήταν ο Κωνσταντίνος Προβελέγγιος, νομομαθής, βουλευτής και υπουργός Δικαιοσύνης επί Όθωνα. Μεγάλωσε έτσι σε ένα περιβάλλον όπου η παιδεία, η δημόσια δράση και η πολιτική είχαν ιδιαίτερη θέση.

Από τα πρώτα του χρόνια έδειξε την κλίση του προς την τέχνη. Η μουσική τον γοήτευε ιδιαίτερα και για ένα διάστημα βρέθηκε ανάμεσα σε δύο μεγάλες αγάπες: τη μουσική και την ποίηση. Τελικά επικράτησε η δεύτερη. Άρχισε να γράφει από νεαρή ηλικία και σύντομα η ποίηση έγινε ο βασικός δρόμος της ζωής του.

Μετά την ολοκλήρωση των γυμνασιακών του σπουδών, φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η συνέχεια τον οδήγησε στη Γερμανία. Εκεί παρέμεινε περίπου πέντε χρόνια και σπούδασε φιλολογία, φιλοσοφία και αρχαιολογία στα Πανεπιστήμια του Μονάχου, της Λειψίας, του Βίρτσμπουργκ και της Ιένας, όπου απέκτησε και το διδακτορικό του.

Η Γερμανία υπήρξε σημαντικός σταθμός στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Ήρθε σε επαφή με την ευρωπαϊκή πνευματική ζωή, γνώρισε Έλληνες και ξένους ανθρώπους των γραμμάτων και ανέπτυξε ιδιαίτερη αγάπη για το θέατρο.

Ταυτόχρονα όμως, η ζωή μακριά από την Ελλάδα ενίσχυσε τη νοσταλγία του για την πατρίδα και ιδιαίτερα για την αγαπημένη του Σίφνο. Όταν, ύστερα από χρόνια απουσίας, αντίκρισε από μακριά τα βουνά του νησιού, η συγκίνησή του αποτυπώθηκε σε ένα από τα ωραιότερα ποιήματά του, την «Επιστροφή».

Με την εγκατάστασή του στην Ελλάδα, το 1881, ακολούθησε τον δρόμο των γραμμάτων. Το 1891 και το 1892 διορίστηκε γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ του προτάθηκε και η έδρα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Την τιμητική αυτή πρόταση, όμως, την αρνήθηκε, καθώς προτιμούσε να αφοσιωθεί απερίσπαστος στο προσωπικό του έργο.

Για ένα διάστημα ασχολήθηκε και με την πολιτική, ακολουθώντας ίσως και την οικογενειακή παράδοση. Το 1899 έθεσε υποψηφιότητα για τη βουλευτική έδρα των Κυκλάδων και το 1900 εξελέγη βουλευτής. Η διαδρομή, όμως, στον πολιτικό στίβο υπήρξε σύντομη και το 1905 αποχώρησε, καθώς τελικά δεν τον κέρδισε η πολιτική. Η λογοτεχνία και η πνευματική ζωή παρέμειναν ο χώρος στον οποίο θα άφηνε το ουσιαστικότερο αποτύπωμά του.

Η οικογένεια που δημιούργησε

Σημαντικό κεφάλαιο στη ζωή του υπήρξε και η οικογένεια που δημιούργησε μετά τον γάμο του με την Αγλαΐα Βλάχου, νεότερη αδελφή του ακαδημαϊκού και συγγραφέα Αγγέλου Βλάχου. Η Αγλαΐα ήταν κόρη του Σταύρου Βλάχου, προκρίτου των Αθηνών, αγωνιστή και υπουργού Παιδείας και Εκκλησιαστικών μετά την Επανάσταση του 1821.

Ο Αριστομένης και η Αγλαΐα απέκτησαν δύο κόρες, τη Σοφία και την Αικατερίνη, γνωστή ως Τίνα. Μετά τον πρόωρο θάνατο της Αγλαΐας, την ανατροφή των δύο κοριτσιών ανέλαβαν οι θείοι και ανάδοχοί τους, Μανουήλ και Βασιλική Αντωνιάδη, ένα πλούσιο ζευγάρι, προερχόμενο από την Αίγυπτο, που δεν είχε δικά του παιδιά.

Η Σοφία παντρεύτηκε τον Αθανάσιο Σουλιώτη, ενώ η Τίνα τον Γεώργιο Πετρόπουλο. Και οι δύο γαμπροί του ποιητή υπήρξαν αξιόλογες προσωπικότητες με πλούσια εθνική δράση και τιμήθηκαν από την Πολιτεία με πολλά παράσημα και μετάλλια. Η Σοφία Σουλιώτη και η Τίνα Πετροπούλου εξελίχθηκαν σε ξεχωριστές φυσιογνωμίες, πνευματικούς ανθρώπους με ευρύτατο κύκλο ενδιαφερόντων. Η Σοφία δεν απέκτησε παιδιά, ενώ η Τίνα απέκτησε δύο γιους, τον Αριστομένη και τον Αλέξανδρο.

Η Σίφνος ως μνήμη και ποίηση

Η Σίφνος δεν ήταν για τον Προβελέγγιο απλώς η γενέτειρά του. Ήταν η βασική πηγή της έμπνευσής του, εκεί όπου επέστρεφε όχι μόνο για να ζήσει, αλλά και για να γράψει. Οι εκκλησιές, τα ξωκκλήσια, οι παλιοί πύργοι, το φως και η θάλασσα έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ποιητικής του ματιάς και πέρασαν βαθιά στο έργο του.

Η σχέση του με τη Σίφνο δεν περιορίστηκε στις ποιητικές περιγραφές της. Η ποίησή του πέρασε και στην καθημερινότητα των ανθρώπων του νησιού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Αέρι», το ποίημα για τον ναύτη που μπάρκαρε και αποχαιρετούσε την αγαπημένη του, που μελοποιήθηκε και παρέμεινε αγαπητό από γενιά σε γενιά:

«Παίρνει σιγά τ’ αγέρι
ένα φιλί ακόμα,
στον κόσμο ποιος το ξέρει
αν το γλυκό σου στόμα
θα το ξαναφιλήσω πια;
Γλυκειά μου αγάπη, έχε γεια!»

Περιέγραφε δε τη Σίφνο, τη «Νεράιδα του Αιγαίου», όπως την αποκαλούσε, με μια τρυφερότητα που φανερώνει πόσο βαθιά ήταν δεμένος μαζί της:

«Νησούλα μου με τα ιερά παληά σου μοναστήρια
με τα πολλά ξωκλήσια σου, που ολόγυρα σε ζώνουν.
Με τους αρχαίους πύργους σου, που μια φορά σ’ εφρούρουν
και τώρα μισοχάλαστοι και στοιχειωμένοι τώρα
στην ομορφιά σου δίνουνε γλυκειά μελαγχολία».

Αριστομένης Προβελέγγιος: Ο ποιητής, ο θεατρικός συγγραφέας, ο λόγιος

Ο Προβελέγγιος δεν υπήρξε μόνο ποιητής. Το έργο του περιλάμβανε λυρική, ρομαντική και δραματική ποίηση, θέατρο, πεζό λόγο, μεταφράσεις και φιλολογικές εργασίες.

Η αγάπη του για το θέατρο ξεκίνησε ήδη από τα χρόνια της Γερμανίας. Η επαφή του με τη γερμανική θεατρική παράδοση τον επηρέασε βαθιά και αργότερα έγραψε κι ο ίδιος σημαντικά δραματικά έργα, ανάμεσα στα οποία τον «Ρήγα Φεραίο», τον «Νικηφόρο Φωκά» και τη «Φαίδρα». Ο «Νικηφόρος Φωκάς» βραβεύτηκε στον Αβερώφειο διαγωνισμό του 1913.

Η ευρωπαϊκή του παιδεία αποτυπώθηκε και στο μεταφραστικό του έργο. Μετέφρασε έργα της γερμανικής γραμματείας, ανάμεσά τους τον «Φάουστ» του Γκαίτε και τον «Λαοκόοντα» του Λέσινγκ, λειτουργώντας έτσι ως ένας από τους διαύλους μέσα από τους οποίους η ευρωπαϊκή πνευματική παραγωγή περνούσε στα ελληνικά γράμματα.

Παράλληλα, η γλωσσική του διαδρομή είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ξεκίνησε να γράφει στην καθαρεύουσα, αλλά σταδιακά πέρασε στη δημοτική. Η πορεία αυτή αντανακλούσε και τις ευρύτερες αλλαγές που συντελούνταν τότε στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Η παρουσία του Προβελέγγιου στην πνευματική ζωή της Αθήνας ήταν έντονη και οι σχέσεις του με τους ανθρώπους των γραμμάτων δεν περιορίζονταν σε τυπικές γνωριμίες. Ανάμεσα στους στενούς φίλους του ήταν ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Κωστής Παλαμάς, ο Ιωάννης Πολέμης, ο Γεώργιος Σουρής και ιδιαίτερα ο Γεώργιος Δροσίνης, με τον οποίο τον συνέδεσε μακρά και ουσιαστική φιλία, όπως τεκμηριώνεται από τις επιστολές που σώζονται στο αρχείο του από την περίοδο 1924-1927.

Οι δύο ποιητές ανήκαν στον ίδιο κύκλο φιλολογικών και κοσμικών συναθροίσεων, που λάμβαναν χώρα άλλοτε στο σπίτι του Σουρή και άλλοτε στην οικία του Αγγέλου Βλάχου, στην οδό Σωκράτους 57. Εκεί συζητούσαν για τη λογοτεχνία και την τέχνη, διάβαζαν και απήγγελλαν έργα τους, αντάλλασσαν πειράγματα και ευφυολογήματα, ενώ δεν έλειπαν και οι πιο ανέμελες στιγμές, όπως οι παρτίδες πόκερ.

Σε μία από αυτές τις συγκεντρώσεις ο ζωγράφος Δημήτριος Ροϊλός φιλοτέχνησε τον περίφημο «Πίνακα των ποιητών», που σήμερα βρίσκεται στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», αποτυπώνοντας τον Προβελέγγιο να απαγγέλλει ενώπιον του Γ. Στρατήγη, του Γ. Δροσίνη, του Ι. Πολέμη, του Κ. Παλαμά και του Γ. Σουρή.

Η αναγνώριση του έργου του ήρθε και θεσμικά. Το 1918 τιμήθηκε με το Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών και έλαβε και άλλες διακρίσεις. Υπήρξε επίσης τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από την ίδρυσή της (1926).

Η ζωή στη Σίφνο και η μνήμη του

Όσο κι αν η ζωή του συνδέθηκε με την Αθήνα, η Σίφνος παρέμεινε ο τόπος στον οποίο επέστρεφε ξανά και ξανά, περνώντας εκεί μεγάλα διαστήματα του χρόνου. Το σπίτι του στα Εξάμπελα ήταν η οικογενειακή του εστία, αλλά και ένας χώρος που συνδεόταν με την ιστορία των Προβελέγγιων. Το αρχοντικό αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την οικογένεια και διατήρησε τη μνήμη του ποιητή στον τόπο όπου γεννήθηκε.

Ιδιαίτερη θέση στη ζωή του είχε η Χρυσοπηγή. Εκεί περνούσε μεγάλο μέρος του καλοκαιριού και είχε το δικό του κελί, όπου εργαζόταν. Η θάλασσα, η ησυχία και το φυσικό τοπίο αποτελούσαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο αφιέρωνε ώρες στη δημιουργία και την περισυλλογή.

Οι φίλοι του τον θεωρούσαν «καλότυχο» που είχε την άνεση να περνά μεγάλα διαστήματα στο νησί, όπως φαίνεται σε επιστολή του Γεωργίου Δροσίνη, ο οποίος του μετέφερε τα καλλιτεχνικά νέα της παρέας ρωτώντας τον για τα δικά του.

«… και συ καλότυχε, τίποτε; Κάμε μας μίαν σειράν θαλασσινών τραγουδιών, μικρών και σπαρταριστών από φρεσκάδα, πριν βγουν τα σύκα και σε ξελογιάσουν».

Η παρουσία του στη Σίφνο δεν έμεινε μόνο στις αναμνήσεις. Στον αύλειο χώρο του σχολείου του νησιού τοποθετήθηκε η προτομή του, έργο του μεγάλου Έλληνα γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά. Αυτή αποτελεί έναν ακόμη τρόπο με τον οποίο η γενέτειρά του κράτησε ζωντανή τη μορφή του ποιητή και ακαδημαϊκού που συνδέθηκε τόσο βαθιά με τον τόπο του.

Πέθανε ήρεμα, στο σπίτι του στα Εξάμπελα, τη Μεγάλη Τετάρτη 8 Απριλίου 1936. Ο θάνατός του συγκίνησε τον πνευματικό κόσμο της εποχής. Η τελευταία του κατοικία βρίσκεται στον Γέρο Αϊ Νικόλα των Εξαμπέλων, με επίγραμμα τους στίχους του Κωστή Παλαμά, που επέστρεφαν τον ποιητή στη γενέτειρά του και στο Αιγαίο:

«Στη Σίφνο, της ακρογιαλιάς πουλί μακαριστό, κοιμήσου
ακοίμητο το νέο τραγούδι κι η αρχαία ωδή.
Το στόμα σου πρώτη φορά σωπαίνει, τραγουδεί
του Αιγαίου το κύμα αθάνατο μαζί σου»

Τα λόγια του Παλαμά μοιάζουν, ακόμη και σήμερα, σαν ένας τελευταίος ποιητικός χαιρετισμός προς τον άνθρωπο που έκανε το Αιγαίο τραγούδι και τη Σίφνο μνήμη, πατρίδα και ποίηση.

Η τιμή στη μνήμη του

Στις 4 Αυγούστου πραγματοποιήθηκε στον Γέρο Αϊ-Νικόλα των Εξαμπέλων το ανοιχτό στο κοινό μνημόσυνο για τα 90 χρόνια από τον θάνατο του Αριστομένη Προβελέγγιου και ακολούθησε φιλολογικός καφές στην ιστορική οικία των Προβελέγγιων. Στην εκδήλωση, η οποία οργανώθηκε από τους «Φίλους του Αριστομένη», παρευρέθηκε και το Διοικητικό Συμβούλιο των Φίλων του Μουσείου Δροσίνη, τιμώντας με την παρουσία του τη μνήμη του Προβελέγγιου και τη στενή φιλία που συνέδεε τον ποιητή με τον Γεώργιο Δροσίνη.

***

Βιβλιογραφία & Ηλεκτρονικές πηγές

• Πετρόπουλος Γ. Αλέξανδρος. «Αριστομένης Προβελέγγιος, ο τραγουδιστής του Αιγαίου». Έκδοση του Σιφναϊκού Πνευματικού Ιδρύματος «Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος» Μονγκού. Αθήνα, 1986.
• Αναστάσιος Αγγ. Στέφος: Αριστομένης Προβελέγγιος - Γεώργιος Δροσίνης. Έκδοση του Συλλόγου «Οι φίλοι του μουσείου Γ. Δροσίνη» - Σειρά αυτοτελών εκδόσεων. Τετράδιο αριθμός 37 (pdf)