Ο φιλόσοφος Αντόρνο και  οι αναφορές του στην αρχαία ελληνική μυθολογία

O Theodor W. Adorno (1903-1969) κάνει αναφορές και χρησιμοποιεί σημασίες, έννοιες και νοήματα από την αρχαία ελληνική μυθολογία ως φιλοσοφικά σύνεργα.

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι στο έργο Dialectic of Enlightenment (Διαλεκτική του Διαφωτισμού, 1947) που έγραψε με τον Max Horkheimer, 1895-1973. Αναλύουν τον μύθο του Οδυσσέα όχι ως αφήγηση, αλλά ως πρότυπο της «ορθολογικότητας» που διαμορφώνει τον δυτικό πολιτισμό. Ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως παράδειγμα υποκειμένου που ενεργεί και επιβιώνει μέσω ελέγχου, υπολογισμού και πειθαρχίας. Το επεισόδιο με τις Σειρήνες (1). ερμηνεύεται ως συμβολισμός της σχέσης ανάμεσα στην επιθυμία και την καταστολή της. Η μυθολογία δεν αντιμετωπίζεται ως προεπιστημονική σκέψη, αλλά ως κάτι που ήδη περιέχει μορφές ορθολογισμού.

(1). Σειρήν, -ῆνος. Σειρῆνες ήταν μυθολογικά μιξογενή όντα, αδελφές στη νότια ακτή της Ιταλίας. Με τα θελκτικά τραγούδια τους αποπλανούσαν τους διερχόμενους ναυτικούς και κατόπιν τους σκότωναν.

Η βασική ιδέα του Adorno είναι προκλητική αφού ισχυρίζεται ότι ο Διαφωτισμός, που υποτίθεται ότι ξεπερνά τον μύθο, στην πραγματικότητα συνεχίζει να λειτουργεί με παρόμοιους μηχανισμούς ελέγχου και κυριαρχίας. Άρα μύθος και λογική δεν είναι απόλυτα αντίθετα αλλά συμπλέκονται.

Στο Dialectic of Enlightenment ο Adorno και ο Horkheimer γράφουν για τον Οδυσσέα: «Ο Οδυσσέας είναι το πρότυπο του υποκειμένου. Σώζει τον εαυτό του με πανουργία, στρατηγικό υπολογισμό και αυτοέλεγχο.», «Η επιβίωσή του εξαρτάται από το γεγονός ότι αρνείται τον εαυτό του. Η ταυτότητά του συγκροτείται μέσα από την αυτοθυσία.» «Ακούει το τραγούδι των Σειρήνων αλλά είναι δεμένος στο κατάρτι ενώ οι σύντροφοί του δεν ακούν τίποτα». Άρα η απόλαυση επιτρέπεται μόνο ως ακίνδυνη, εξουδετερωμένη εμπειρία.

Ο Adorno δεν βλέπει τον Οδυσσέα σαν απλό ήρωα. Τον βλέπει ως πρότυπο του «σύγχρονου ανθρώπου» σαν άνθρωπο που ελέγχει τα πάντα. Δεν υπερέχει σε δύναμη αλλά πορεύεται με πονηριά, στρατηγική και αυτοσυγκράτηση. Αυτό, κατά Adorno, είναι ακριβώς ο τρόπος που λειτουργεί ο σύγχρονος πολιτισμός.
Όλα γίνονται με υπολογισμό και έλεγχο.

Οι Σειρήνες συμβολίζουν την ερωτική ενστικτώδη έλξη και επιθυμία καθώς και την απόλαυση που δίνει το υπέροχο τραγούδισμα τους που γεννά αισθήματα ελευθερίας. Ο Οδυσσέας θέλει να ακούσει άρα θέλει την απόλαυση αλλά δένεται και έτσι δεν αφήνεται σε αυτήν. Θέλει, αλλά δεν επιτρέπει στον εαυτό του να ζήσει αυτό που θέλει. Οι σύντροφοι όμως όπως όλοι οι «απλοί άνθρωποι» έχουν κερί στα αυτιά και δεν ακούν τίποτα ενώ δουλεύουν σκληρά κωπηλατώντας. Δεν έχουν πρόσβαση στην απόλαυση, απλώς λειτουργούν μέσα στο σύστημα.

Το βασικό μήνυμα που ο Adorno λέει με αρκετά σκληρό τρόπο είναι ότι για να επιβιώσει ο άνθρωπος στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία πρέπει να καταπιέσει τις επιθυμίες του και να γίνει «λογικός» και ελεγχόμενος. Αυτό έχει το τίμημα ότι χάνει την ελευθερία του και κάθε απόλαυση.

Η μεγάλη ιδέα του Adorno σε σχέση με τον Διαφωτισμό. Ο Διαφωτισμός που ύμνησε τη λογική φέρνοντας πρόοδο υποτίθεται ότι απελευθέρωσε τον άνθρωπο από τον μύθο. Ο Adorno δεν συμφωνεί και υποστηρίζει ότι από τον μύθο περάσαμε σε έναν κόσμο ελέγχου. Ο Οδυσσέας είναι το «πρώτο δείγμα» αυτού του ανθρώπου που επιβιώνει επειδή ελέγχει τον εαυτό του, καταπιέζει τις επιθυμίες του και σκέφτεται στρατηγικά και με πονηρία. Σήμερα, στην καπιταλιστική κοινωνία αυτό ισχύει αφού δουλεύεις ακόμα κι όταν είσαι εξαντλημένος, βάζεις στόχους, deadlines, optimization (βελτιστοποίηση) και σκέφτεσαι συνεχώς «πώς θα αποδώσεις καλύτερα» Αυτό δεν είναι απλώς επιλογή είναι απαίτηση σαν Δαμόκλειος σπάθη πάνω από το κεφάλι του εργαζόμενου. Ακολούθως αρχίζεις να βλέπεις τον εαυτό σου σαν «εργαλείο».

Τα Social media είναι οι σύγχρονες «Σειρήνες» και πρέπει να μεταμορφωθείς σε Οδυσσέα και να έχεις συνεχή αυτοέλεγχο και εξαντλητική συνεχή στρατηγική. Έτσι δεν χαλαρώνεις ποτέ πραγματικά και νιώθεις ενοχές όταν «δεν είσαι παραγωγικός».

Οι «σύντροφοι που κωπηλατούν» δεν ακούν τίποτα, απλώς δουλεύουν. Σήμερα οι άνθρωποι ακολουθούν ρυθμούς σταθερούς «δουλειά, σπίτι, repeat» χωρίς χρόνο και χώρο για πραγματική ζωή και στοχασμό αφού το σύστημα δουλεύει καλύτερα όταν δεν σκέφτεσαι πολύ.

Ο Adorno δεν λέει «μην έχεις αυτοέλεγχο» λέει κάτι πιο σκληρό. Αν ολόκληρη η ζωή σου γίνει έλεγχος και απόδοση, τότε χάνεις την ίδια τη ζωή. Η παγίδα δεν είναι η πειθαρχία. Είναι να μην έχεις διακόπτη. Να ζεις με πρότυπο τον Οδυσσέα, (έλεγχος, απόδοση, αυτοσυγκράτηση). Η ισορροπία σημαίνει ότι μπορείς να αλλάζεις mode συνειδητά. Να επιλέγεις πότε «ακούς τις Σειρήνες», όχι να σε έλκουν αυτές. Κράτα ένα κομμάτι του εαυτού σου εκτός συστήματος. Κάνε κάτι που δεν είναι για χρήματα, δεν είναι για βελτίωση, δεν είναι για την εικόνα σου.

Δεν ξεφεύγεις πλήρως από το μοντέλο του Οδυσσέα. Ο κόσμος λειτουργεί έτσι.

Εκτός από τον Οδυσσέα, ο Adorno αγγίζει και άλλα μυθολογικά θέματα πιο έμμεσα, κυρίως όταν μιλά για την τραγωδία ως μορφή κατανόησης της μοίρας και της κοινωνίας. Όταν μιλά για τη θυσία και την ανταλλαγή, την ένταση ανάμεσα στη φύση και τον πολιτισμό, σημασίες που έχουν ρίζες σε μυθολογικές δομές.