Ο Μάρκος Αυρήλιος και η ελληνική μυθολογία

Ο βίος του ανθρώπου κρατά μια στιγμή. Ο Μάρκος Αυρήλιος επιχειρεί φιλοσοφική «διόρθωση» της ελληνικής μυθολογίας. Η μυθολογία είναι κάτι δευτερεύον μπροστά στη φύση.

Αποσπάσματα από το έργο του Μάρκου Αυρηλίου «Τα εις εαυτόν» (ελεύθερη απόδοση)

• Γεγόναμεν γαρ προς συνεργίαν ως πόδες, ως χείρες, ως βλέφαρα, ως οι στοίχοι των άνω και κάτω οδόντων. Το ουν αντιπράσσειν αλλήλοις παρά φύσιν. “Τα εις εαυτόν” β΄1
• Ἢ πρόνοια ἐστίν ἢ ἄτομα· εἰ μὲν οὖν πρόνοια, τί ἀθυμεῖς; εἰ δὲ ἄτομα, τί εὔχεσαι; β,11.
• Ότι παν υπόληψις. Τα πάντα είναι μια ιδέα. “Τα εις εαυτόν” β’15.
• Του ανθρωπίνου βίου ο μεν χρόνος στιγμή, η δε ουσία ρέουσα, η δε αίσθησις αμυδρά, η δε όλου του σώματος σύγκρισις εύσηπτος, η δε ψυχή ρόμβος (σβούρα), η δε τύχη δυστέκμαρτον, η δε φήμη άκριτον. «Τα εις εαυτόν», β’17.
• Τι ταύτα; ενέβης, έπλευσας, κατήχθης. “Τα εις εαυτόν” γ΄3.
• Ορθόν ουν είναι χρη, ουχί ορθούμενον. Να είσαι όρθιος, όχι να σε κρατάνε όρθιο. “Τα εις εαυτόν”, γ` 5.
• Βραχύβιον και ο επαινών και ο επαινούμενος και ο μνημονεύων και ο μνημονευόμενος. Είναι όλοι βραχύβιοι, και αυτός που επαινεί και ο επαινούμενος, και αυτός που μνημονεύει και ο μνημονευόμενος. “Τα εις εαυτόν”' γ’ 35
• Μη ως μύρια μέλλων έτη ζην. Το χρεών επήρτηται. Έως ζης, έως έξεστιν, αγαθός γενού. Μη φέρεσαι σαν να πρόκειται να ζήσεις μυριάδες έτη. Το χρέος είναι μέσα σου. Όσο ζεις, όσο υπάρχεις, γίνε καλός. “Τα εις εαυτόν” δ’ 16.
• Εγγύς μεν η ση περί πάντων λήθη, εγγύς δε η πάντων περί σου λήθη. Κοντά η λήθη των πάντων, κοντά και δική σου λήθη. “Τα εις εαυτόν” ζ’ 21.
• οἱ θεοὶ οὔτε ἁμαρτάνουσιν οὔτε ἀδικοῦσιν, ε,7. Αυτό συγκρούεται με τη μυθολογία αφού οι θεοί των μύθων ζηλεύουν, θυμώνουν, εξαπατούν. Ο Μ. Αυρήλιος λέει ότι οι θεοί είναι τέλειοι και λογικοί.
• Άριστος τρόπος του αμύνεσθαι το μη εξομοιούσθαι. Άριστος τρόπος άμυνας είναι να μην εξομοιώνεσαι. “Τα εις εαυτόν” στ’6.
• Ζητώ γαρ την αλήθειαν υφ’ ής ουδείς πώποτε εβλάβη. “Τα εις εαυτόν” στ΄21
• Ουδέν ουδενί συμβαίνει, ό ου πέφυκε φέρειν. Τίποτε δεν μπορεί να συμβεί που δεν μπορείς να το αντέξεις. “Τα εις εαυτόν” ε’18.
• Το τω σμήνει μη συμφέρον ουδέ τη μελίσση συμφέρει. Αυτό που δεν συμφέρει το σμήνος μελισσών, δεν συμφέρει και τη μέλισσα.“Τα εις εαυτόν” στ’54.
• Φοβείταί τις μεταβολήν; τι γαρ δύναται χωρίς μεταβολής γενέσθαι; “Τα εις εαυτόν” ζ΄18.
• Εγγύς μεν η ση περί πάντων λήθη, εγγύς δε η πάντων περί σου λήθη. Κοντά βρίσκεται η λήθη όλων και σύντομα θα σε έχουν ξεχάσει όλοι. “Τα εις εαυτόν” ζ’ 21.
• Ένδον σκάπτε, ένδον η πηγή του αγαθού και αεί αναβλύειν δυναμένη, εάν αεί σκάπτεις. Ερεύνησε τον εσωτερικό σου κόσμο. Εκεί υπάρχει και αναβλύζει πάντα η πηγή του αγαθού. “Τα εις εαυτόν” ζ’ 59.
• Η βιωτική τη παλαιστική ομοιοτέρα ήπερ τη ορχηστική κατά το προς τα εμπίπτοντα και ου προεγνωσμένα έτοιμος και απτώς εστάναι. Ο βίος είναι όμοιος με πάλη και όχι με χορό αφού πρέπει να είσαι έτοιμος και σταθερός σ’ αυτά που συμβαίνουν ξαφνικά.“Τα εις εαυτόν” ζ’ 61.
• Εν ολιγίστοις κείται το ευδαιμόνως βιώσαι.“Τα εις εαυτόν” ζ’ 67.
• Πάντα εν μεταβολήι· και αυτός συ εν διηνεκεί αλλοιώσει και κατά τι φθορά, και ο κόσμος δε όλος. Τα πάντα μεταβάλλονται συνεχώς. Και εσύ είσαι σε μια διαδικασία διηνεκούς αλλοίωσης και φθοράς όπως όλος ο κόσμος. Τα εις εαυτόν, θ’19
• Ουκ έστι χείρων ουδεμία φύσις τέχνης. Και γαρ αι τέχναι τας φύσεις μιμούνται. Ουδεμία μορφή της φύσης δεν είναι κατώτερη από την τέχνη. Και οι τέχνες μιμούνται τη φύση. “Τα εις εαυτόν” ια΄10Ει μη καθήκει, μη πράξης· ει μη αληθές εστι, μη είπης. Αν δεν είναι σωστό, μην το πράξεις, αν δεν είναι αλήθεια, μην το πεις. “Τα εις εαυτόν” ιβ’17.

Ο Μάρκος Αυρήλιος κάνει αναφορές στην αρχαία ελληνική μυθολογία στο έργο του «Τα εις εαυτόν», αλλά με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο. Έναν «στωικό», «αυτοκρατορικό» τρόπο. Δεν τον ενδιαφέρει να αφηγηθεί μύθους ή να μιλήσει υμνητικά γι' αυτούς. Χρησιμοποιεί μορφές και θέματα από τη μυθολογία ως παραδείγματα, αλληγορίες ή μεταφορές. Αναφέρεται σε θεούς όπως ο Δίας, αλλά περισσότερο με φιλοσοφική έννοια ως σύμβολο της λογικής τάξης του κόσμου παρά ως μυθολογική, λατρευτική υπόσταση. Γράφει για ήρωες, όπως ο Ηρακλής, για να δείξει αντοχή, καθήκον ή ηθική δύναμη. Εξηγεί και «μεταφράζει» τους μύθους με ηθικά ή φυσικά διδάγματα. Βλέπει τους θεούς περισσότερο ως εκφράσεις της φύσης και του Λόγου (της κοσμικής τάξης), όχι ως ανθρωπόμορφες οντότητες που επεμβαίνουν αυθαίρετα. Οι θεοί αντιμετωπίζονται ως λογική τάξη και όχι ως μυθολογικά όντα.

Αποφθεγματικές φράσεις που προκύπτουν από το έργο «Τα εις εαυτόν» του Μάρκου Αυρήλιου

• Είτε υπάρχουν θεοί είτε όχι, είτε φροντίζουν για τα ανθρώπινα είτε όχι, εσύ πρέπει να ζεις σωστά. Απογυμνώνει τους θεούς από τη μυθολογική αφήγηση και εστιάζει στην ηθική πράξη. Η αρετή δεν εξαρτάται από μύθους ή θεϊκές παρεμβάσεις.
• Αν οι θεοί έχουν λογική, δεν θα έκαναν τίποτε άδικο ή παράλογο. Φιλοσοφική “διόρθωση” της μυθολογίας.
• Πολλοί ένδοξοι άνδρες του παρελθόντος έχουν πεθάνει και ξεχαστεί. Ακόμη και οι ημίθεοι δεν ξέφυγαν από τη φθορά. Άρα η δόξα και η λάμψη των μύθων δεν έχει ουσιαστική αξία.
• Άφησε τις ιστορίες για τους θεούς και κοίτα πώς λειτουργεί η φύση. Η μυθολογία είναι κάτι δευτερεύον μπροστά στη φύση.

Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν κάνει «μυθολογία» αλλά κάτι πιο απαιτητικό: Παίρνει γνωστές μορφές και ιδέες από την παραδοσιακή μυθολογία, τις περνά από φίλτρο λογικής και ηθικής και κρατά μόνο ότι έχει αξία για το πώς να ζεις.