Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, το κοράκι και η επιμονή της θλίψης

Έχουν περάσει 216 χρόνια από τη γέννηση του Έντγκαρ Άλαν Πόε. Υπάρχουν όμως σύμβολα που εκείνος δημιούργησε και που μας απασχολούν μέχρι σήμερα. Το κοράκι, για παράδειγμα, ξεκινά από τον Πόε, περνάει από την Έμιλι Ντίκινσον και τον Τεντ Χιουζ, για να καταλήξει στον Μαξ Πόρτερ και το βιβλίο του «Η θλίψη είναι ένα πράγμα με φτερά» (εκδ. Πόλις, μετ. Ιωάννα Αβραμίδου). Στη συνέχεια γίνεται και ταινία, το «The Thing With Feathers», του Ντίλαν Σάουδερν, που παίζεται αυτό τον καιρό στους κινηματογράφους.

Για τον Έντγκαρ Άλαν Πόε, το κοράκι είναι ένα σύμβολο σκοτεινής μνήμης, απώλειας και θλίψης. Εμφανίζεται ως αγγελιαφόρος του αναπόφευκτου και, με το μονότονο «Nevermore» («Ποτέ πια»), ενσαρκώνει την επικράτηση του πόνου πάνω σε κάθε ικμάδα ελπίδας για το ξεπέρασμά του. Λειτουργεί ως φωνή που επιβεβαιώνει ότι ο θάνατος και η απώλεια κυριαρχούν στην ανθρώπινη ύπαρξη, χωρίς λύτρωση ή διαφυγή. Έτσι το κοράκι μετατρέπεται σε εικόνα της απόλυτης οδύνης, στοιχείο συναφές με τον γοτθικό κόσμο και τη μελαγχολική αισθητική του Πόε.

Για την Έμιλι Ντίκινσον, το κοράκι δεν λειτουργεί ως δραματικός αγγελιαφόρος τρόμου –όπως στον Πόε–, αλλά ως διακριτικό σύμβολο της φύσης και της υπαρξιακής αλήθειας. Συνδέεται με τον θάνατο, τον χειμώνα και τη σιωπή, με μια ψύχραιμη, σχεδόν στοχαστική, αποδοχή του αναπόφευκτου. Στο ποίημα «Η ελπίδα είναι ένα πράγμα με φτερά», που επηρεάζει ακόμα και ως προς την επιλογή του τίτλου τον Μαξ Πόρτερ, η Έμιλι Ντίκινσον μεταμορφώνει το πουλί σε θετικό σύμβολο. Η ελπίδα παρουσιάζεται ως ένα μικρό, άυλο πλάσμα που κατοικεί στην ψυχή και τραγουδά αδιάκοπα, προσφέροντας παρηγοριά. Η Ντίκινσον δείχνει ότι, παρά την εγγύτητα του θανάτου και της απώλειας, η ελπίδα παραμένει κοντά μας, στηρίζοντάς μας απέναντι στην απόγνωση.

Για τον ποιητή, μεταφραστή και συγγραφέα Τεντ Χιουζ, το κοράκι εκφράζει τη σκληρότητα της φύσης, την ωμή επιβίωση και την απογυμνωμένη αλήθεια της ύπαρξης, χωρίς ηθικά φίλτρα. Είναι ειρωνικό, κυνικό, ενδεχομένως κακό, αλλά ταυτόχρονα ένας φορέας γνώσης για την εξέλιξη του κόσμου μετά την πτώση της αθωότητας. Μέσα απ’ αυτό, ο Χιουζ απορρίπτει τα στοιχεία του ρομαντισμού που υπάρχουν στην ποίηση της Ντίκινσον και παρουσιάζει έναν κόσμο χαοτικό, όπου η ζωή και ο θάνατος συγκρούονται αδιάκοπα, αποκαλύπτοντας την αρχέγονη δύναμη του ανθρώπινου και φυσικού ενστίκτου.

Στο «Η θλίψη είναι ένα πράγμα με φτερά», ο Μαξ Πόρτερ συνθέτει στοιχεία από τον Πόε, την Ντίκινσον και τον Χιουζ, παρουσιάζοντας το κοράκι ως μια πολυδιάστατη μορφή πένθους.

Από τον Πόε αντλεί τη σκοτεινή, επίμονη παρουσία του κορακιού, που εισβάλλει στη ζωή του ανθρώπου μετά την απώλεια και δεν επιτρέπει τη λήθη. Το κοράκι του Πόρτερ, όπως και στον Πόε, γίνεται φωνή της οδύνης και της ψυχικής διάλυσης. Από την Ντίκινσον δανείζεται την ιδέα του «πράγματος με φτερά» που κατοικεί μέσα στην ψυχή· όμως αντιστρέφει την ελπίδα με τη θλίψη, επιλέγοντας να παρουσιάσει τον πόνο ισχυρότερο από την ελπίδα. Τέλος, από τον Τεντ Χιουζ υιοθετεί το άγριο, σωματικό και ειρωνικό κοράκι: μια ωμή, σχεδόν βίαιη, μορφή που δεν παρηγορεί, αλλά αναγκάζει τους ήρωες να αντιμετωπίσουν την απώλεια. Έτσι, ο Πόρτερ δημιουργεί ένα κοράκι τρομακτικό και παράλληλα θεραπευτικό, που δεν εξαφανίζει τη θλίψη, αλλά βοηθά τον άνθρωπο να μάθει να ζει μαζί της.

Θα ήθελα πολύ να έχω δει τη θεατρική μεταφορά του βιβλίου από τον Έντα Γουόλς για την ομάδα Complicité, με πρωταγωνιστή τον Κίλιαν Μέρφι, που έκανε πρεμιέρα στο Black Box Theatre στο Γκάλγουεϊ και αργότερα στο Μπάρμπικαν του Λονδίνου, αλλά δεν κατάφερα να παρακολουθήσω ούτε μία παράσταση.

Στην κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου, ο Ντίλαν Σάουδερν δίνει έμφαση στην εσωτερικότητα και το συναίσθημα. Εδώ, το κοράκι παρουσιάζεται ταυτόχρονα ως υπαρκτή παρουσία και ως προβολή του πένθους. Η αποσπασματική δομή και οι σιωπές δημιουργούν έναν ιδιαίτερο ρυθμό, που φιλοδοξεί να μεταφέρει τον ποιητικό λόγο και το πνεύμα του βιβλίου του Πόρτερ στην οθόνη. Το εγχείρημα είναι εξαιρετικά δύσκολο, όμως ο Μπένεντικτ Κάμπερμπατς καταφέρνει να δημιουργήσει συγκίνηση, πιθανότατα όχι τόσο βαθιά όσο αυτή που μεταφέρει ο Πόρτερ με το βιβλίο του, αλλά αρκετή.

«Σ’ ΑΓΑΠΩ Σ’ ΑΓΑΠΩ Σ’ ΑΓΑΠΩ. Και η φωνή τους ήταν η ζωή και το τραγούδι της μαμάς τους. Ατελές. Υπέροχο. Ο κόσμος όλος». (Απόσπασμα από το βιβλίο του Μαξ Πόρτερ)