Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.
Στη φωλιά του κούκου
Το 1962, ο Αμερικανός συγγραφέας Κεν Κίζι εκδίδει ένα μυθιστόρημα με τον παράξενο τίτλο «One Flew Over The Cuckoo’s Nest»: «Στη φωλιά του κούκου». Ήταν βασισμένο στις εμπειρίες του από τον καιρό που δούλευε σαν νοσοκόμος σε μια ψυχιατρική κλινική στο Μένλο Παρκ της Καλιφόρνιας. Το βιβλίο βέβαια γνώρισε τεράστια επιτυχία, μεταφέρθηκε αρχικά στο θέατρο, και εντέλει στον κινηματογράφο από τον Μίλος Φόρμαν — μια επική ταινία που κέρδισε και τα πέντε βασικά Όσκαρ (1975). Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε ένα ψυχιατρείο, όπου η τυραννική προϊσταμένη επιβάλλει απόλυτη πειθαρχία, καταστέλλοντας την προσωπικότητα των ασθενών μέσω του φόβου και της ταπείνωσης. Η κατάσταση ανατρέπεται με την άφιξη ενός μικροεγκληματία με αστείρευτη ζωντάνια και πνεύμα ανυπακοής, που παριστάνει τον ψυχασθενή για να αποφύγει την καταναγκαστική εργασία στις φυλακές. Και τότε, θα ξεκινήσει ένας πόλεμος ανάμεσά τους.
Το βιβλίο βέβαια γνώρισε τεράστια επιτυχία, μεταφέρθηκε αρχικά στο θέατρο, και εντέλει στον κινηματογράφο από τον Μίλος Φόρμαν — μια επική ταινία που κέρδισε και τα πέντε βασικά Όσκαρ (1975)
Αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που κάποιος παρίστανε τον «τρελό». Πολλά χρόνια πριν, και συγκεκριμένα το 1887, μια εικοσιτριάχρονη κοπέλα —πραγματική όμως, με σάρκα και οστά, όχι fiction χαρακτήρας— θα έκανε ακριβώς το ίδιο για να εισαχθεί με ψεύτικο όνομα στο άσυλο γυναικών με το δυσοίωνο όνομα New York City Lunatic Asylum, στο νησί Μπλάκγουελ της Νέας Υόρκης κοντά στο Μανχάταν (σήμερα το νησί ονομάζεται Ρούσβελτ).
Η συγκλονιστική της εμπειρία —έμεινε συνολικά δέκα εικοσιτετράωρα στο άσυλο— καταγράφηκε ολόκληρη το 1887 στο βιβλίο της με τίτλο, «Ten Days in a Mad-House» (στα ελληνικά κυκλοφορεί σε δύο εκδόσεις: «Δέκα μέρες στο φρενοκομείο», μετάφραση Θάλεια Παύλου, Οιακιστής 2024, και «Δέκα μέρες στο άσυλο», μετάφραση Άννα Βάντη, Πηγή 2025), στο οποίο αποκάλυπτε τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης των τροφίμων, την καθημερινή, «θεσμοθετημένη» κακομεταχείρισή τους από το προσωπικό, αλλά και το γεγονός ότι πολλές γυναίκες εκεί μέσα είχαν πέρα για πέρα λανθασμένη διάγνωση: ήταν υγιέστατες, και κρατούνταν παρά τη θέλησή τους, είτε επειδή ήταν άπορες είτε επειδή απλώς δεν μιλούσαν τη γλώσσα και κανείς δεν ενδιαφερόταν πραγματικά να επικοινωνήσει μαζί τους. Το βιβλίο της δεν έκανε απλώς πάταγο: οδήγησε σε αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης για τα ψυχιατρικά ιδρύματα και σε μία σειρά ριζικές μεταρρυθμίσεις.
Η νεαρή εκείνη ρεπόρτερ δούλευε για λογαριασμό της νεοϋορκέζικης εφημερίδας του δημοσιογράφου και εκδότη Τζόζεφ Πούλιτζερ, τη «New York World». Ήταν η πρώτη της δουλειά για τον Πούλιτζερ, και η πρώτη της ερευνητική αποστολή — αν και όχι, όπως θα δούμε, και το πρώτο της ρεπορτάζ. Και ήταν μία από τις πρώτες δημοσιογραφικές έρευνες γυναικών που, είτε έτσι είτε αλλιώς, ξέφευγαν από τα έως τότε καθιερωμένα «γυναικεία» θέματα: νοικοκυριό, εκδηλώσεις της κοινότητας, «κοσμικά», ζωοφιλία, λογοτεχνικές συναντήσεις με τσάι και τα παρόμοια…
Και ήταν μία από τις πρώτες δημοσιογραφικές έρευνες γυναικών που, είτε έτσι είτε αλλιώς, ξέφευγαν από τα έως τότε καθιερωμένα «γυναικεία» θέματα: νοικοκυριό, εκδηλώσεις της κοινότητας, «κοσμικά», ζωοφιλία, λογοτεχνικές συναντήσεις με τσάι και τα παρόμοια…
Το πραγματικό της όνομα ήταν Ελίζαμπεθ Τζέιν Κόκραν, αλλά θα έμενε για πάντα γνωστή με το λογοτεχνικό-δημοσιογραφικό της ψευδώνυμο Νέλι Μπλάι.
Γεννημένη στις 5 Μαΐου του 1864, βρέθηκε σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών με τη μητέρα της —ο πατέρας της είχε πεθάνει— στο Πίτσμπεργκ της Πενσιλβάνια. Εκεί, δύο χρόνια μετά, διάβασε στην εφημερίδα «Pittsburgh Dispatch» ένα άρθρο που έμελλε να της αλλάξει τη ζωή. Το κείμενο καυτηρίαζε τη «μόδα» που ήθελε κάποιες γυναίκες να μην κάθονται σπίτι τους, αλλά να ψάχνουν για δουλειά, λες και ήτανε άντρες. Οργισμένη, η δεκαεξάχρονη Ελίζαμπεθ Τζέιν τσαλάκωσε την εφημερίδα, την πέταξε με δύναμη στο πάτωμα, και έκατσε να γράψει μία επιστολή για το πόσο ανόητο και παρωχημένο ήταν εκείνο το άρθρο και ο συντάκτης του. Και η εφημερίδα η ίδια. Την υπέγραψε σαν Lonely Orphan Girl και την ταχυδρόμησε.
Ο εκδότης σάστισε διαβάζοντας το γράμμα της, και δεν το δημοσίευσε απλώς, αλλά απάντησε στη νεαρή αναγνώστριά του, λέγοντάς της πως την ήθελε στην εφημερίδα. Θα την προσλάμβανε αύριο κιόλας.
Η Ελίζαμπεθ Τζέιν είπε ναι. Υπογράφοντας σαν Νέλι Μπλάι —όνομα που δανείστηκε από ένα δημοφιλές τραγούδι της εποχής—, δημοσίευσε τις επόμενες εβδομάδες μία σειρά από καυστικά, προκλητικά άρθρα, που όλα τους είχαν να κάνουν με τις γυναίκες και το γυναικείο ζήτημα —μια έννοια που ουσιαστικά δεν υπήρχε καν τον καιρό εκείνο, και που ήταν ακατανόητη στους πολλούς—, για την εργατική τάξη, για τους φτωχούς, για τους ανθρώπους κάθε ηλικίας που εργάζονταν, όσοι εργάζονταν, υπό άθλιες συνθήκες και με μισθούς πείνας. Η εφημερίδα δεν άντεξε για μεγάλο χρονικό διάστημα την πίεση που της ασκούσαν οι διαφημιζόμενοι εργοστασιάρχες στις σελίδες της, που είχαν αγανακτήσει μ’ αυτή τη νεαρή ρεπόρτερ και όσα τούς καταμαρτυρούσε. Φυσικά, από τη διεύθυνση της είπαν να βάλει νερό στο κρασί της. Μπορούσε να γράφει τα πάντα, είχε πολύ καλό χέρι — γιατί να τα βάζει μόνη αυτή, ένα κορίτσι, με τους μεγάλους και τους πλούσιους; Δεν ήταν κρίμα;
Η εφημερίδα δεν άντεξε για μεγάλο χρονικό διάστημα την πίεση που της ασκούσαν οι διαφημιζόμενοι εργοστασιάρχες στις σελίδες της, που είχαν αγανακτήσει μ’ αυτή τη νεαρή ρεπόρτερ και όσα τούς καταμαρτυρούσε. Φυσικά, από τη διεύθυνση της είπαν να βάλει νερό στο κρασί της
Η Νέλι τούς ευχαρίστησε πολύ, και υπέβαλε την παραίτησή της. Αν δεν γράφω αυτά που θέλω, είπε, δηλαδή αυτά που πρέπει, δεν χρειάζεται να γράφω τίποτε.
Μάλιστα, για να ξεδώσει, αποφάσισε να κάνει ένα μεγάλο ταξίδι στο Μεξικό. Είχε ακούσει πολλά για τον νέο, 27ο πρόεδρο της χώρας, τον Πορφίριο Ντίας, και τίποτε από αυτά δεν ήταν καλό. Θα μάθαινε λοιπόν τα πάντα κάνοντας επιτόπια έρευνα. Ο εκδότης τής «Pittsburgh Dispatch» είδε την ευκαιρία που ανοιγόταν, και της ζήτησε να δουλέψει σαν ανταποκρίτριά του εκεί. Η Νέλι δέχτηκε, πήγε πράγματι στο Μεξικό, και το όργωσε επί έξι ολόκληρους μήνες. Ήταν είκοσι ενός χρονών τότε. Οι δε ανταποκρίσεις της για τον Μεξικανό δικτάτορα και την κυβέρνησή του ήταν κατεδαφιστικές. Τόσο, που οι μεξικανικές Αρχές την απέλασαν — κάνοντάς της τη «χάρη» να μην τη συλλάβουν. Όλα της τα άρθρα, ξανακοιταγμένα και επιμελημένα, κυκλοφόρησαν σε βιβλίο τρία χρόνια αργότερα, το 1888: «Six Months in Mexico».
Ήταν είκοσι ενός χρονών τότε. Οι δε ανταποκρίσεις της για τον Μεξικανό δικτάτορα και την κυβέρνησή του ήταν κατεδαφιστικές
Ωστόσο, αυτό δεν θα ήταν το τελευταίο της μεγάλο ταξίδι. Κάθε άλλο.
Ο γύρος του κόσμου (σε λιγότερες από ογδόντα ημέρες)
Δύο χρόνια μετά την επεισοδιακή επιστροφή της από το Μεξικό, η Νέλι Μπλάι μετακόμισε στη Νέα Υόρκη. Μέχρι να προσληφθεί από τον Πούλιτζερ και να αναλάβει την πρώτη της μεγάλη έρευνα στο New York City Lunatic Asylum, έμεινε για κάμποσους μήνες άνεργη, υπό συνθήκες απόλυτης ένδειας. Ωστόσο, όλα αυτά έμελλαν να αλλάξουν. Η μεγάλη πόλη τής πήγαινε, και η Νέλι σκόπευε να γίνει η πρώτη εκεί — και με διαφορά. Και όχι πρώτη ανάμεσα στις γυναίκες — δεν της πέρασε ποτέ κάτι τέτοιο από το μυαλό. Η πρώτη ανάμεσα στους πάντες.
Έχοντας πια δύο βιβλία και μερικές δεκάδες μεγάλα ρεπορτάζ στο ενεργητικό της, χώρια τα εκατοντάδες άρθρα που είχε δημοσιεύσει, φλέρταρε επί καιρό με μια νέα ιδέα. Πριν από μερικά χρόνια, το 1872, είχε εκδοθεί στη Γαλλία ένα μυθιστόρημα με τον τίτλο, «Le Tour du monde en quatre-vingts jours». Το υπέγραφε κάποιος Ιούλιος Βερν, και ήταν βασισμένο σε ορισμένα πραγματικά τεχνολογικά επιτεύγματα της εποχής — όπως η ολοκλήρωση του Πρώτου Διηπειρωτικού Σιδηροδρόμου στις ΗΠΑ και η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ. Το βιβλίο ήταν συναρπαστικό, και κατά τη διάρκεια της έκδοσής του σε συνέχειες στην εφημερίδα «Le Temps», οι αναγνώστες έβαζαν στοιχήματα για την έκβαση του ταξιδιού. Επιπροσθέτως, ο Γάλλος συγγραφέας —όπως μαθεύτηκε ευρέως— εμπνεύστηκε τον χαρακτήρα του πρωταγωνιστή του, του Φιλέας Φογκ, από τον Αμερικανό εκκεντρικό ταξιδιώτη George Francis Train, μια θρυλική φιγούρα της εποχής.
Το βιβλίο ήταν συναρπαστικό, και κατά τη διάρκεια της έκδοσής του σε συνέχειες στην εφημερίδα «Le Temps», οι αναγνώστες έβαζαν στοιχήματα για την έκβαση του ταξιδιού
Η Νέλι Μπλάι έδωσε τα συγχαρητήριά της στον Τρέιν — και αποφάσισε να τον ξεπεράσει.
Είπε την ιδέα της στον εκδότη, εκείνος τη βρήκε συναρπαστική —και βέβαια εμπορική…—, και έτσι, στις 14 Νοεμβρίου του 1889, η εικοσιπεντάχρονη Μπλάι απέπλευσε από τη Νέα Υόρκη με σκοπό να γυρίσει τον κόσμο σε λιγότερες από ογδόντα ημέρες, καταρρίπτοντας το ασύλληπτο ρεκόρ του Φιλέας Φογκ.
Η «New York World» έριξε όλες τις δυνάμεις της στη διαφήμιση του ταξιδιού, δημοσίευε κάθε μέρα τις ανταποκρίσεις και τα τηλεγραφήματα της Μπλάι, έβγαζε έκτακτα παραρτήματα, ενώ σκαρφίστηκε και έναν διαγωνισμό για τους αναγνώστες της: όποιος έπεφτε πιο κοντά στον πραγματικό χρόνο που θα έκανε εντέλει η Μπλάι, θα κέρδιζε ένα πολυτελές ταξίδι στην Ευρώπη. Πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι πήραν μέρος στον διαγωνισμό. Και πράγματι, κάποιος τυχερός κέρδισε το ταξίδι, όταν η Μπλάι, αφού ταξίδεψε με κάθε δυνατό μέσο τα 40.070 χιλιόμετρα της περιμέτρου της γης, επέστρεψε στη Νέα Υόρκη μετά από 72 ημέρες, 6 ώρες, και 11 λεπτά.
Πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι πήραν μέρος στον διαγωνισμό
Όλοι ήταν ευτυχείς — εκτός από έναν: τον Τζορτζ Φράνσις Τρέιν.
Η Νέλι συγκέντρωσε τις ανταποκρίσεις της, τις επεξεργάστηκε, και μετά από έξι μήνες είχε έτοιμο άλλο ένα βιβλίο. Ο «Γύρος του κόσμου σε 72 μέρες» κυκλοφόρησε το φθινόπωρο του 1890, και έγινε επίσης μεγάλο μπεστ-σέλερ. Πλέον, η νεαρή συγγραφέας είχε χρήματα, φήμη, και τεράστια αναγνωρισιμότητα στη σπουδαιότερη πόλη του κόσμου. Μόνο που κάτι έγινε τότε: η εφημερίδα, που είχε βγάλει μια περιουσία από τον διαγωνισμό και τις πωλήσεις, δεν της έδωσε το μπόνους που είχε προαποφασιστεί, με κάποιες ανόητες προφάσεις. Η Νέλι δεν είχε ανάγκη τα χρήματα, αλλά φυσικά δεν το ανέχτηκε αυτό. Και υπέβαλε για άλλη μία φορά την παραίτησή της.
Το εργοστάσιο
Ανάμεσα στο 1895 και το 1914, η Νέλι Μπλάι έζησε μια εντελώς διαφορετική ζωή: σαν να ήταν ένας άλλος άνθρωπος. Γνώρισε έναν βιομήχανο, τον Ρόμπερτ Σίμαν, σαράντα ολόκληρα χρόνια μεγαλύτερό της. Ένα μήνα μετά τη γνωριμία τους, κι ενώ εκείνη είναι 31 χρονών, τον παντρεύτηκε, και ανέλαβε αμέσως τη διεύθυνση του εργοστασίου του, της Iron Clad Manufacturing Company, που κατασκεύαζε διάφορα μεταλλικά προϊόντα. Η Μπλάι αποδείχτηκε ιδανική γι’ αυτή τη νέα δραστηριότητα. Επέκτεινε την επιχείρηση σε μια κλίμακα που ο σύζυγός της δεν μπορούσε καν να ονειρευτεί. Και όχι μόνο: σχεδίαζε η ίδια νέα προϊόντα καταθέτοντας τις πατέντες τους (για ειδικούς κάδους απορριμμάτων, βαρέλια μεταφοράς γάλακτος κλπ.), και έφτασε να δίνει μόνιμη δουλειά σε πάνω από 1.500 ανθρώπους.
Η Μπλάι αποδείχτηκε ιδανική γι’ αυτή τη νέα δραστηριότητα. Επέκτεινε την επιχείρηση σε μια κλίμακα που ο σύζυγός της δεν μπορούσε καν να ονειρευτεί
Ο Σίμαν πέθανε το 1904, πράγμα που έγινε αφορμή να αρχίσουν οι υπεξαιρέσεις χρημάτων από παλιά στελέχη της εταιρίας. Ώσπου να το αντιληφθεί η Μπλάι, το κακό είχε ήδη εγκατασταθεί για τα καλά στο εργοστάσιο. Πάλεψε με νύχια και με δόντια για να το σώσει, αλλά δεν τα κατάφερε. Δουλεύοντας στα σχέδιά της για να το μεγαλώσει κι άλλο και εισάγοντας παντού καινοτομίες, δεν είχε δει τι συνέβαινε πίσω από την πλάτη της.
Είχε μόνο μία ευκαιρία πριν κηρύξει πτώχευση: να βρει χρηματοδότες στην Ευρώπη. Και έτσι, το 1914, σε ηλικία 50 χρονών, ετοιμάστηκε για ένα ακόμη μεγάλο, υπερατλαντικό ταξίδι.
Μόνο που έγινε κάτι ακόμη το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς…
Στα χαρακώματα
Το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε τη Νέλι Μπλάι στη Βιέννη. Οι μετακινήσεις έγιναν ξαφνικά από επικίνδυνες έως αδύνατες, και όλα έδειχναν πως, όχι απλώς δεν υπήρχε πια περίπτωση να εξασφαλίσει τα κεφάλαια που χρειαζόταν επειγόντως για το εργοστάσιο, αλλά δεν θα μπορούσε καν να επιστρέψει στη χώρα της.
Και πράγματι, δεν θα γύριζε στην Αμερική πριν το τέλος του πολέμου — τέσσερα ολόκληρα χρόνια αργότερα. Και ήταν ακριβώς αυτή η ζοφερή τετραετία που θύμισε στην Μπλάι τον παλιό της εαυτό. Από τη μία μέρα στην άλλη μεταμορφώθηκε σε πολεμική ανταποκρίτρια, στέλνοντας άρθρα για τα τεκταινόμενα — αλλά όχι από κάποιο γραφείο, και όχι από τα μετόπισθεν: ακολουθούσε καθημερινά τα στρατεύματα στις αποστολές τους και πήγαινε η ίδια στα πεδία των μαχών, ακούγοντας τις οβίδες να σφυρίζουν πάνω από το κεφάλι της και βλέποντας τους στρατιώτες να τραυματίζονται και να ψυχορραγούν γύρω της.
Από τη μία μέρα στην άλλη μεταμορφώθηκε σε πολεμική ανταποκρίτρια
Τις ανταποκρίσεις της δημοσίευε στη «New York Morning Journal» ο μεγιστάνας του Τύπου William Randolph Hearst (1863-1951), μέγας πολέμιος του Joseph Pulitzer, και ο άνθρωπος που θα ενέπνεε τον Όρσον Γουέλς να γυρίσει τον αριστουργηματικό «Πολίτη Κέιν» (1941).
Lonely Orphan Girl
Όταν ο πόλεμος τελείωσε και η Μπλάι επέστρεψε στις ΗΠΑ, και μην έχοντας πια μια επιχείρηση να αποσπά τον χρόνο και την προσοχή της, έριξε όλες της τις δυνάμεις στα ορφανά παιδιά. Αυτή θα ήταν η τελευταία της μεγάλη αποστολή. Χρησιμοποίησε τη στήλη της στη «New York Journal» σαν μια άτυπη πλατφόρμα υιοθεσιών, βρίσκοντας οικογένειες για εγκαταλελειμμένα βρέφη και ορφανά. Συχνά μάλιστα πλήρωνε η ίδια τα έξοδα διαβίωσής τους σε ιδρύματα μέχρι να βρεθεί μόνιμη στέγη.
Το 1921, σε ηλικία 57 ετών πια, η Μπλάι υιοθέτησε και η ίδια ένα αγόρι έξι ετών, τον Albert Lively. Μολονότι η υγεία της ήταν ήδη επιβαρυμένη, και ήξερε πως έπρεπε να ξεκουράζεται καθώς έπασχε από πνευμονία —κληρονομιά από τα ευρωπαϊκά χαρακώματα—, η φροντίδα των ορφανών παιδιών παρέμεινε η βασική προτεραιότητά της.
Και είχε λόγο γι’ αυτό: ποτέ δεν ξέχασε με ποιο όνομα δημοσίευσε εκείνο το πρώτο της κείμενο, την οργισμένη επιστολή της του 1885: Lonely Orphan Girl.
Στις 9 Ιανουαρίου του 1922 μπήκε εσπευσμένα στο νοσοκομείο με κρίση βρογχοπνευμονίας. Την προηγουμένη είχε δημοσιευτεί στη «New York Journal» το τελευταίο της άρθρο: «Nellie Bly Tells of the Plight of the Unfortunate» (1922). Το κείμενο επικεντρωνόταν στην τραγική κατάσταση των απροστάτευτων γυναικών και παιδιών στη Νέα Υόρκη, και στις άθλιες συνθήκες διαβίωσης που αντιμετώπιζαν οι άποροι της πόλης.
Ξεψύχησε δεκαοχτώ ημέρες αργότερα, στις 27 Ιανουαρίου.
* * *
Η Nellie Bly (Elizabeth Cochrane Seaman, 1864-1922) υπήρξε πρωτοπόρος της ερευνητικής δημοσιογραφίας και εκείνη που επαναπροσδιόρισε τον ρόλο των γυναικών στον Τύπο στα τέλη του 19ου αιώνα. Δεν έκανε όμως μόνο μεγάλα, συναρπαστικά ταξίδια, ούτε έστελνε απλώς τις ανταποκρίσεις της από διάφορα μέρη του κόσμου: κατά τη διάρκεια της καριέρας της δημοσίευσε παράλληλα άπειρα άρθρα για θέματα φύλου, για τους μετανάστες, για τους ανέργους και τους φτωχούς, για τους ανθρώπους του περιθωρίου και των ιδρυμάτων, για όλες τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, καθώς και πολλά πορτρέτα γυναικών που η καθεμιά τους υπήρξε πρώτη στον τομέα της. Ήταν συνειδητοποιημένη φεμινίστρια, μαχητική, και σίγουρη γι’ αυτά που έλεγε και έγραφε. Μια οραματίστρια γεμάτη πείσμα και πάθος.
Ο γερμανός φιλόσοφος αναφέρεται εκτενώς και ουσιαστικά στην ελληνική μυθολογία, όχι ως απλό λογοτεχνικό ή ιστορικό υλικό, αλλά ως θεμελιώδες κλειδί κατανόησης της ζωής και του πολιτισμού
9°
