Πόσο;! Ξανα-πωλείται η χρυσή τουαλέτα του Κατελάν

Η χρυσή τουαλέτα του Μαουρίτσιο Κατελάν με τίτλο America τράβηξε για πρώτη φορά την προσοχή του κοινού όταν εγκαταστάθηκε στο Μουσείο Solomon R. Guggenheim της Νέας Υόρκης, όπου πάνω από 100.000 επισκέπτες περίμεναν στην ουρά για να τον φωτογραφίσουν ή ακόμα και να τον χρησιμοποιήσουν κατά τη διάρκεια της μεγάλης έκθεσης του καλλιτέχνη το 2009.

Η τουαλέτα από συμπαγές χρυσό 18 καρατίων έγινε ξανά πρωτοσέλιδο όταν κλάπηκε σε μια τολμηρή νυχτερινή επιδρομή από την έκθεση του Κατελάν στο Ανάκτορο Blenheim—αποδεικνύοντας, όπως κάποτε συνέβη με τη Μόνα Λίζα, ότι η κλοπή μπορεί να κάνει ένα έργο ακόμα πιο εμβληματικό, φέρνοντάς το στο προσκήνιο. Η αρπαγή του πολύτιμου αντικειμένου, το οποίο ήταν ασφαλισμένο για 4,8 εκατομμύρια λίρες, προκάλεσε δομικές ζημιές και πλημμύρες στον χώρο που αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Η γνήσια τουαλέτα, η δεύτερη εκδοχή και η εξωφρενική τιμή

Τώρα ο οίκος Sotheby’s ανακοίνωσε ότι μία έκδοση της διαβόητης μετα-Ντυσαμπιανής τουαλέτας του Κατελάν θα βγει σε δημοπρασία αυτόν τον Νοέμβριο, μετά τη μικρή παρουσίαση της στο νέο χώρο του οίκου στο κτίριο Breuer. Ο Sotheby’s περιγράφει αυτή την έκδοση ως τη μοναδική που υπάρχει, καθώς το κλεμμένο κομμάτι δεν ανακτήθηκε ποτέ και θεωρείται ότι έχει λιώσει για τα 98 κιλά χρυσού που περιείχε.

Η αρχική τιμή θα συνδεθεί με το βάρος του έργου σε χρυσό, μεταβαλλόμενη ανάλογα με τις τιμές της αγοράς μέχρι να χτυπήσει το σφυρί του δημοπράτη. Το έργο προσφέρεται στη δημοπρασία The Now & Contemporary Evening Auction του Sotheby’s στις 18 Νοεμβρίου, με την αρχική τιμή, στις 31 Οκτωβρίου 2025, να υπολογίζεται περίπου στα 10 εκατομμύρια δολάρια, βάσει του βάρους των 101,2 κιλών.

Ως σύγχρονος προβοκάτορας που έχει επανειλημμένα ταράξει τον κόσμο της τέχνης, ο Κατελάν βασίζεται στις ντανταϊστικές και ντυσαμπιανές παραδόσεις, συγχωνευμένες με την ποπ κριτική του Γουόρχολ, θέτοντας φιλοσοφικά και θεωρητικά ερωτήματα για το τι ορίζει ένα έργο τέχνης.

Έναν αιώνα μετά την παρουσίαση του πορσελάνινου ουρητηρίου με την υπογραφή “R. Mutt” από τον Duchamp στην Εταιρεία Ανεξάρτητων Καλλιτεχνών, ο Κατελάν συγκλόνισε ξανά τον κόσμο της τέχνης με τη λαμπερή χρυσή τουαλέτα του.

«Όταν κοιτάμε πίσω τώρα το Fountain του Marcel Duchamp από το 1917, είναι ξεκάθαρα ένα ριζοσπαστικό σύμβολο: μια αλλαγή φρουράς, μια βαθιά ιστορική στιγμή στην τέχνη. Ωστόσο, ο Κατελάν το πάει πολλά βήματα παραπέρα», δήλωσε ο David Galperin, επικεφαλής του τμήματος Σύγχρονης Τέχνης του Sotheby’s στη Νέα Υόρκη, στο Observer.

Για όλα φταίει ο Μαρσέλ Ντυσάν: γι’ αυτό του «απαντάει» ο Κατελάν;

Αν ο Ντυσάν αποσύνδεσε την τουαλέτα από το συνηθισμένο, τοποθετώντας την σε βάθρο, υπογράφοντάς την και αποκαλώντας την «Τέχνη», λέει, ο Κατελάν κάνει το συνηθισμένο εξαιρετικό, αποδίδοντάς το σε συμπαγή χρυσό και καθιστώντας το πλήρως λειτουργικό. «Υπάρχει μια αινιγματική σουρεαλιστική διάσταση στην εικόνα, και μια επιστροφή στη φόρμα από την αρχική χειρονομία του Ντυσάν, που πιστεύω ότι είναι πραγματικά ισχυρή».

Στην περιγραφή του έργου από τον οίκο Sotheby’s, το America συγκρίνεται με την ουσιώδη ακρίβεια του Bird in Space (1928) του Constantin Brancusi και τη λαμπερή γοητεία του Bunny (1986) του Jeff Koons—μεταμορφώνοντας το πιο κοινότοπο αντικείμενο σε κάτι που ακτινοβολεί νέα σημασία και υλική αξία. Το έργο συνεχίζει την εννοιολογική εξερεύνηση του Cattelan γύρω από την καλλιτεχνική παραγωγή και τους μηχανισμούς μέσω των οποίων αποδίδεται αξία.

Μια τουαλέτα (από μασίφ χρυσάφι) και τα λεφτά των πλούσιων

Καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του, ο Κατελάν έχει αμφισβητήσει τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζεται η καλλιτεχνική αξία—πρώτα συμβολικά, έπειτα αισθητικά και τελικά χρηματικά. Ωθώντας την έννοια του ready-made στα άκρα και αναδεικνύοντας τα πιο συνηθισμένα ή απορριπτέα αντικείμενα, αποκαλύπτει πως η αξία της τέχνης εξαρτάται τελικά από την κοινωνική συναίνεση μεταξύ θεματοφυλάκων και κοινού.

Αντλώντας από το επιχείρημα του Arthur Danto ότι η τέχνη δεν ορίζεται από τη φυσική της μορφή αλλά από το πλαίσιο του «κόσμου της τέχνης»—ως «αυτόνομη αλλά κοινωνικά καθορισμένη», όπως σημείωσε και ο Theodor Adorno—η τέχνη του Κατελάν ευδοκιμεί μέσα στην οικονομία της αυτο-έκθεσης και της επιτελεστικότητας που χαρακτηρίζει τον ψηφιακό καπιταλισμό. Το έργο του αποκτά νέο νόημα μέσα στις μεταβαλλόμενες δυναμικές του τρόπου με τον οποίο η τέχνη κυκλοφορεί και καταναλώνεται.

Πλοηγούμενος με άνεση τόσο στην αγορά τέχνης όσο και στη viral διάδοση μέσω των μέσων, όπως αποδεικνύεται από το Comedian (2019)—την μπανάνα κολλημένη με μονωτική ταινία στον τοίχο (σε τρία αντίτυπα), που παρουσιάστηκε αρχικά στο Art Basel Miami για $120.000 και αργότερα πωλήθηκε για $6,24 εκατομμύρια στον Sotheby’s τον περασμένο Νοέμβριο—ο Κατελάν αποκαλύπτει πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η κουλτούρα του prosumer έχουν μεταμορφώσει βαθιά αυτές τις δομές εξουσίας.

Ναι, αλλά γιατί να αγοράσω μία τέτοια τουαλέτα;!

Ο Galperin χαρακτηρίζει το έργο ως «το αριστούργημα του Cattelan» στο δελτίο τύπου. «Κρατώντας τόσο έναν μεταφορικό όσο και έναν κυριολεκτικό καθρέφτη απέναντι στον κόσμο της τέχνης, το έργο αντιμετωπίζει τα πιο άβολα ερωτήματα για την τέχνη και τα συστήματα πίστης που θεωρούνται ιερά από τους θεσμούς της αγοράς και του μουσείου», αναφέρει, σημειώνοντας πως, με τη μεγαλειώδη ντυσαμπιανή του χειρονομία, ο Κατελάν ξετυλίγει έναν αιώνα ιστορίας της τέχνης ενώ επαναπροσδιορίζει το μέλλον της—με την χαρακτηριστική του αφοβία, εννοιολογική οξύτητα και καυστικό χιούμορ.

Το ρεκόρ δημοπρασίας του Κατελάν παραμένει στα $17.189.000 για το έργο Him (2001), ένα γλυπτό από κερί και ανθρώπινη τρίχα που απεικονίζει τον Χίτλερ με κοστούμι, το οποίο πωλήθηκε στον οίκο Christie’s στη Νέα Υόρκη στις 8 Μαΐου 2016. Ωστόσο, αυτό το ρεκόρ ενδέχεται σύντομα να καταρριφθεί.

Σε μια εποχή παγκόσμιας αβεβαιότητας, οι τιμές του χρυσού συνεχίζουν να αυξάνονται, με την ζήτηση να παρουσιάζει άνοδο 3% σε ετήσια βάση το τρίτο τρίμηνο του 2025, φτάνοντας τους 1.313 μετρικούς τόνους—το υψηλότερο τριμηνιαίο σύνολο που έχει καταγραφεί, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Συμβούλιο Χρυσού.

Αυτό καθιστά την τουαλέτα του Μαουρίτσιο Κατελάν ακόμα πιο ελκυστική επένδυση: ένα διπλά ασφαλές περιουσιακό στοιχείο που αποθηκεύει αξία τόσο στο «brand» ενός από τους πιο αναγνωρίσιμους καλλιτέχνες της εποχής μας όσο και στο πολύτιμο υλικό του έργου. Όποια κι αν είναι η τελική τιμή του σφυριού, ένα πράγμα είναι βέβαιο: ο Ιταλός καλλιτέχνης θα βρεθεί ξανά στο επίκεντρο των πρωτοσέλιδων στις δημοπρασίες του Νοεμβρίου.

Με πληροφορίες από Observer