Μεγάλα ή εν άστει Διονύσια: Μια γιορτή προς τιμήν του Διονύσου

Τα Μεγάλα ή «εν άστει Διονύσια», προς τιμή του Διονύσου του Ελευθερέα (οι Ελευθερές ήταν μια αρχαία κωμόπολη στα σύνορα της Αττικής με τη Βοιωτία), θεσπίστηκαν στην Αθήνα από τον τύραννο Πεισίστρατο κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. Διαρκούσαν από τις 10 έως τις 14 του μήνα Ελαφηβολιώνα, άρα από τα τέλη του Μαρτίου έως τα μέσα του Απρίλη, και κατά τη διάρκειά τους πραγματοποιούνταν δραματικοί αγώνες, όπου διαγωνίζονταν τρεις τραγικοί ποιητές και πέντε κωμικοί. Στους αγώνες αυτούς είχαν διαπρέψει από τους τραγικούς o Αισχύλος («Πέρσες», «Επτά επί Θήβας», «Ικέτιδες», «Ορέστεια»), ο Σοφοκλής («Αντιγόνη», «Φιλοκτήτης») και ο Ευριπίδης («Ιππόλυτος», «Βάκχαι») και από τους κωμικούς ο Αριστοφάνης και ο Φιλήμων (από τα έργα του οποίου σώζονται μόνο αποσπάσματα). Εξίσου σημαντικά με τα Παναθήναια, τα Μεγάλα Διονύσια ήταν μία από τις σημαντικότερες αθηναϊκές γιορτές του έτους.

Καθώς ήταν μια γιορτή αφιερωμένη στον Διόνυσο, τον θεό του κρασιού, του γλεντιού και του θεάτρου, τα Μεγάλα Διονύσια ξεκινούσαν με μια πομπή —που ως έμβλημά της είχε τον φαλλό— στην οποία έπαιρναν μέρος άνδρες και γυναίκες, ανάμεσα στους οποίους βρίσκονταν και οι χορηγοί των δραματικών αγώνων και των διθυράμβων (ύμνων αφιερωμένων στον Διόνυσο), που ήταν ντυμένοι με φανταχτερά ρούχα. Η πομπή αυτή κατέληγε σε θυσία ζώων και προσφορές καρπών και χρημάτων, κάτι το οποίο αποσκοπούσε εμμέσως στην επίδειξη του πλούτου της Αθήνας στις άλλες πόλεις-κράτη που συμμετείχαν στους εορτασμούς. Μετά το τελετουργικό, ξεκινούσαν οι δραματικοί αγώνες και καθ’ όλη τη διάρκεια των Διονυσίων, στους δρόμους της Αθήνας, επικρατούσε μια πανηγυρική ατμόσφαιρα.

Ο Ιερός Αυγουστίνος, στον έβδομο τόμο του έργου του «Η πολιτεία του Θεού» (μτφρ. Ανδρέας Δαλέζιος, εκδ. «Γραφείον Καλού Τύπου»), καταδικάζει μια αντίστοιχη γιορτή με τα Μεγάλα Διονύσια, τα Ελευθέρια (Liberalia), που γιορτάζονταν την ίδια περίπου εποχή του χρόνου (17 με 19 Μαρτίου) στη Ρώμη, προς τιμή του Liber Pater, ενός θεού του κρασιού και της γονιμότητας που σχεδόν ταυτίζεται με τον Διόνυσο. Ο Αυγουστίνος, αντλώντας τις πληροφορίες του από τον Ρωμαίο ιστορικό Μάρκο Τερέντιο Βάρρωνα, λέει πως, στην αρχαία Ιταλία, οι εορτασμοί αυτοί πραγματοποιούνταν σε τέτοιο βαθμό ανηθικότητας, που τα απόκρυφα μέρη του αρσενικού λατρεύονταν σε κοινή θέα, σε σταυροδρόμια, προς τιμή της παγανιστικής θεότητας. Επίσης, χαρακτηριστικό των εορτασμών, ιδιαίτερα στο Λαβίνιο (μια πόλη έξι χιλιόμετρα μακριά από τη Ρώμη) ήταν και η αθυροστομία ή ελευθεροστομία. Ο Αυγουστίνος, σύμφωνα με την χριστιανική κοσμοθεωρία του, αποδίδει την περηφάνια που χαρακτήριζε τους συμμετέχοντες στους εορτασμούς στην ανοησία και την αδυναμία τους να καταλάβουν πως προσκυνούσαν είδωλα και όχι τον πραγματικό Θεό.

Σήμερα, τα περισσότερα από αυτά τα έθιμα επιβιώνουν στον εορτασμό των Αποκριών, οι οποίες έχουν τις ρίζες τους στα Μεγάλα Διονύσια και τα Κρόνια ή Saturnalia στη Ρώμη. Από την άλλη, οι σύγχρονοι δραματικοί «αγώνες», όπως το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, διεξάγονται συνήθως κατά τους θερινούς μήνες.