Η Ωραία Ελένη του Νόλαν: Γιατί όχι μαύρη ηθοποιός;

Και ξαφνικά, πάλι κάποιοι σκανδαλίστηκαν. Μαύρη η Ωραία Ελένη; Από πού κι ως πού; Ντροπή. Αίσχος. Αηδία. Και να σου οι εξορκισμοί, να σου τα αναθέματα. Το σύνθημα το έδωσε ο πιο λευκός σε δέρμα και attitude άνθρωπος του πλανήτη, το αγόρι των Tesla και των SpaceX, ο φιλαράκος του Τραμπ. Δεν ήταν η πρώτη φορά, βέβαια, που ο Έλον Μασκ επιτέθηκε στον Νόλαν για την «Οδύσσεια». Το είχε πράξει και τον Φεβρουάριο, όταν κυκλοφόρησαν οι πρώτες φήμες ότι η Λουπίτα Νιόνγκο θα υποδυόταν την ηρωίδα του έπους. Τι ζόρι τραβάει, μες στα εκατομμύριά του και τις δουλειές του, να ασχολείται με το casting μιας χολιγουντιανής ταινίας, άγνωστο. Μάλλον του χάλασε το γλυκό της ξανθωπής, φακιδομούρικης (μην πω Άριας) φυλής που λανσάρει μαεστρικά η σημερινή διοίκηση του Λευκού Οίκου. Διότι για αυστηρό μελετητή του Ομήρου δεν τον κόβω. Πάντως, στάθηκε αρκετό το χειμαρρώδες ξέσπασμα του επιχειρηματία για να εξαπλωθεί σαν πυρκαγιά η αμφισβήτηση. Και πρώτοι, φυσικά, τσίμπησαν (ποιοι άλλοι;) οι συμπατριώτες μας, οι μακρινοί απόγονοι του συγγραφέα, που ως Έλληνες (μάγκες Greeks, Ελληνάρες) ένιωσαν πως ντε και καλά έπρεπε να χιμήξουν στα ένστικτα του Κρίστοφερ Νόλαν και να κατακρεουργήσουν την ιερόσυλη επιλογή του. Κι ας μην έχουν δει την ταινία. Κι ας μην έχουν (πιθανότατα) διαβάσει ποτέ την Οδύσσεια. Τι μαύρη, ρε; Μαύρο είναι το μάτι σου. Άκου μαύρη! Διαβάζοντας κάποια σχόλια στο διαδίκτυο, θυμήθηκα κάτι παλιότερες εποχές όπου κάποιες γιαγιάδες (ευτυχώς όχι η δική μου) έλεγαν, «Φάε το φαγητό σου γιατί θα έρθει ο αράπης». Τέτοιο σύγκρυο. Τέτοια απροσμέτρητη οργή.

Ε, λοιπόν, σας έχω νέα. Ένας δημιουργός σήμερα, όταν καταπιάνεται με ένα κείμενο που γράφτηκε αιώνες πριν, οφείλει να προβεί στη δική του ανάγνωση, αλλιώς προς τι ο λόγος να επαναφέρει κάτι που έχει διασκευαστεί αναρίθμητες φορές; Αυτή η προσωπική ανάγνωση (του δημιουργού) φέρει τα μηνύματα που ο ίδιος θέλει να αναδείξει μέσα από το κλασικό έργο. Ο Νόλαν αποφάσισε μαύρη, και κρίνοντας από τη σπουδαιότητά του ως σκηνοθέτη δεν νομίζω ότι το έκανε για να τηρήσει τις ποσοστώσεις που εσχάτως δημοσιοποιήθηκαν περί μαύρου, λευκού και κίτρινου, οι οποίες αφορούν την υπαγωγή στα βραβεία Όσκαρ. Ίσως θέλησε να κάνει την ιστορία πιο επίκαιρη, πιο οικουμενική (κι ας είναι η πιο επίκαιρη και οικουμενική ιστορία από καταβολής του κόσμου). Ίσως θέλησε να αγγίξει κάθε άνθρωπο στον πλανήτη (καθότι ζούμε στον αιώνα της μετανάστευσης και το σπίτι, ως πατρίδα, έχει επανέλθει ως υπέρτατο σύμβολο ταξιδιού – ειδικά για τις κατατρεγμένες ψυχές της Αφρικής και άλλων περιοχών). Ίσως θέλησε απλώς να δείξει πώς ο υπέρτατος Όμηρος (που μαζί με τον Σαίξπηρ κάλυψε ΟΛΗ τη λογοτεχνία που θα μπορούσε να γραφτεί ποτέ από ανθρώπινο χέρι) μπορεί να σταθεί μέσα στις σημερινές εύθραυστες κοινωνικές ισορροπίες. Δεν ξέρω, θα το δω στην αίθουσα και θα καταλάβω. Ωστόσο, δεν με ενοχλεί καθόλου η επιλογή μιας μαύρης ηθοποιού στον ρόλο της Ωραίας Ελένης. Είπαμε, είναι θέμα ανάγνωσης εκ μέρους του δημιουργού, και πραγματικά αυτό με ενδιαφέρει να μελετήσω, την ανάγνωση, το κοίταγμα, την πρόθεση, όχι το ψυχρό ξεπατίκωμα ενός μύθου που είναι γνωστός σε όλους. Θέλω να δω τον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται τις ιερές λέξεις και τι μπορούν αυτές να ζωντανέψουν σε συναίσθημα και συνειρμούς μέσα από τα πρόσωπα που διάλεξε.

Άλλωστε, η μορφή της Ελένης λειτουργεί ως καθρέφτης των κοινωνιών που την αναπαριστούν. Το χρώμα του δέρματος είναι το λιγότερο. Στις σελίδες του Ομήρου εμφανίζεται άλλοτε ως θεά, άλλοτε ως άνθρωπος, άλλοτε ως φάντασμα. Λειτουργεί σαν ανώτερη δύναμη που κινεί νήματα και ρεύματα («χαλάλι τέτοιος πόλεμος για μια τέτοια γυναίκα», δηλώνουν εκστασιασμένοι οι γέροντες όταν τη βλέπουν να περπατάει κάτω από τα τείχη της Τροίας, Ραψωδία Γ, 121-244). Γιατί να μην είναι μαύρη; Και μαύρη μπορεί να είναι, όπως θα μπορούσε να είναι και κίτρινη, και κόκκινη. Ναι, ο Όμηρος, ανάμεσα στα ελάχιστα στοιχεία που δίνει για την εμφάνισή της, τη στολίζει με επίθετα όπως λευκώλενος (άρα άσπρη, φωτεινή), καλλίκομος, τανύπεπλος. Μα τι μας εμποδίζει να τη φανταστούμε αλλιώς; Τι μας εμποδίζει να την εντάξουμε σε μια πιο θαρραλέα μετάφραση, που ενσωματώνει τις πληγές της δικής μας εποχής; Το μέσα είναι που μετράει, ο συμβολισμός. Και παρεμπιπτόντως, τα σύμβολα ήταν το αγαπημένο πεδίο του Ομήρου, γι’ αυτό και ως προς το πραγματολογικό κομμάτι ήταν όσο μπορούσε φειδωλός (ούτε την αρχιτεκτονική της Τροίας δεν περιγράφει).

Η «Οδύσσεια» είναι η επιτομή της επικής αφήγησης, είναι μια ιστορία που θα μας απασχολεί πάντα γιατί μιλάει για το ταξίδι της ζωής, και σε αυτό το ταξίδι μπορούν να χωρέσουν όλοι, υπό οποιαδήποτε εμφάνιση. Η υπέρμετρη ευθιξία που ανέκυψε εσχάτως στον Τύπο και στις πλατφόρμες φανερώνει σύνδρομα τύφλωσης, και κυρίως μια επιτηδευμένη ορθότητα που στα μάτια μου μοιάζει άδικη, πρόχειρη, επιδερμική. Ας απολαύσουμε την ταινία όταν θα βγει στις αίθουσες και ας την κρίνουμε για το πώς μπορεί να ακουμπήσει αυτό το αξεπέραστο έργο στο σήμερα, όχι για την αισθητική που διέπει τις επιδερμίδες των ανθρώπων. Και ας το χαρούμε επίσης. Δεν είναι και λίγο ένας Έλληνας ποιητής που έζησε τον ένατο αιώνα π.Χ. να μονοπωλεί και πάλι το παγκόσμιο ενδιαφέρον χιλιάδες χρόνια μετά τον θάνατό του.