Μαρία Ηλιού: «Είναι απαραίτητο να θυμόμαστε την ιστορία μας για να μην κάνουμε τα ίδια λάθη»

Όταν προβλήθηκαν πέρυσι και πρόπερσι τα ντοκιμαντέρ της Μαρίας Ηλιού στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, έγιναν sold out. Το κοινό τα αγκάλιασε όχι μόνο από νοσταλγία, αλλά και από την ανάγκη να δει την Ιστορία με άλλο μάτι: μέσα από εικόνες που διασώθηκαν, χάθηκαν, επανεμφανίστηκαν και απέκτησαν νέο νόημα. Το αρχειακό υλικό, σήμα κατατεθέν της δουλειάς της Ηλιού λειτουργεί ως τεκμήριο αλλά και ως κάτι ζωντανό που μας αφορά στο παρόν. Για τον λόγο αυτό, από τις 27 Φεβρουαρίου έως την 1η Μαρτίου τα ντοκιμαντέρ προβάλλονται ξανά, αυτή τη φορά και τα τρία μαζί, ένα κάθε μέρα. 27 Φεβρουαρίου «Η Αθήνα από την Ανατολή στη Δύση, 1821-1896», 28 Φεβρουαρίου «Η Αθήνα και η Μεγάλη Ιδέα, 1896-1922», 1η Μαρτίου «Η Αθήνα του Μεσοπολέμου». 

Η Μαρία Ηλιού μιλά για τα τρία ντοκιμαντέρ ως ενότητα στο Μέγαρο και για το τι ακολουθεί

― Τα τρία ντοκιμαντέρ που προβάλλονται ξανά, όλα μαζί στο Μέγαρο σχηματίζουν πλέον μια ενότητα. Τι πραγματεύεται το καθένα και πώς συνομιλούν μεταξύ τους; Τι κερδίζει ο θεατής βλέποντάς τα ως ένα σύνολο;

Το πρώτο ντοκιμαντέρ, «Η Αθήνα από την Ανατολή στη Δύση, 1821-1896», διηγείται το πώς δημιουργήθηκε η σύγχρονη Αθήνα. Ο θεατής ανακαλύπτει πώς η Αθήνα, μια μικρή οθωμανική πόλη, μετά τις δύο πολιορκίες της Ακρόπολης και μετά το τέλος της επανάστασης και τη δημιουργία της ελεύθερης Ελλάδας με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1930, επιλέγεται από τον πρώτο βασιλιά του νεοσύστατου κράτους, τον Όθωνα, ως πρωτεύουσα, λόγω της αρχαίας κλασικής κληρονομιάς της. Αυτή η ιδέα της σύνδεσης με το παρελθόν θα οδηγήσει στην κατασκευή μιας νέας πόλης, εντελώς διαφορετικής. Τζαμιά και οθωμανικά κτίσματα γκρεμίζονται και η πόλη γεμίζει με νεοκλασικά δημόσια κτίρια αλλά και κατοικίες. Η ανοικοδόμηση συνεχίζεται με έντονους ρυθμούς και επί βασιλείας Γεωργίου Α'. Στην Αθήνα θα υπογραφεί το νέο σύνταγμα, ένα από τα πιο φιλελεύθερα της Ευρώπης τότε, και μετά το εκσυγχρονιστικό έργο του πρωθυπουργού Τρικούπη, που θα συνδέσει μέσω του σιδηροδρόμου την πόλη με τον κόσμο, η Αθήνα, μια πανέμορφη πόλη στο κατώφλι του 20ού αιώνα, θα φιλοξενήσει με μεγάλη επιτυχία τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες της σύγχρονης εποχής. Η ταινία δείχνει επίσης το πώς αλλάζει η πολιτική και η κοινωνική ζωή στη πόλη, ενώ η Κηφισιά, και το Φάληρο μπαίνουν στη ζωή των Αθηναίων.

Το δεύτερο ντοκιμαντέρ, «Η Αθήνα και η Μεγάλη Ιδέα, 1896-1922», αφηγείται το πώς η ιδέα για μια μεγαλύτερη Ελλάδα κυριάρχησε αυτή την περίοδο, στέλνοντας τους Αθηναίους σε πέντε πολέμους σε μια γενιά και διπλασιάζοντας την έκταση της χώρας, που στην αρχή της περιόδου είναι ως τη Θεσσαλία, ενώ στο τέλος της συμπεριλαμβάνει τη Θεσσαλονίκη, τη Μακεδονία, την Ήπειρο, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου. Οι πέντε αυτοί πόλεμοι σε λιγότερα από τριάντα χρόνια είναι: ο Ελληνοτουρκικός του 1897, ο Μακεδονικός Αγώνας, οι Βαλκανικοί, ο Α΄ Παγκόσμιος, και ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος που θα οδηγήσει στη Μικρασιατική Καταστροφή και στην άφιξη 1.000.000 προσφύγων, πολύ μεγάλο μέρος εκ των οποίων θα εγκατασταθεί στην Αθήνα. Ένας νέος πρωθυπουργός, ο Βενιζέλος, από το 1910 και μετά θα φέρει μεγάλες μεταρρυθμίσεις, συγχρόνως όμως θα συγκρουστεί με τον βασιλιά Κωνσταντίνο αναφορικά με τη θέση της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο, ένας εμφύλιος που ονομάστηκε Εθνικός Διχασμός. Η Αθήνα θα ζήσει τα τραγικά γεγονότα του Νοεμβρίου 1916, με τις διώξεις Βενιζελικών, και το 1920 τα Ιουλιανά, με διώξεις μοναρχικών και τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη.

Όλα αυτά τα χρόνια των πολέμων και των συγκρούσεων, το μουσικό θέατρο της εποχής με τις οπερέτες του Θεόφραστου Σακελλαρίδη θα μπει στη ζωή των Αθηναίων, ενώ ο δήμαρχος Σπύρος Μερκούρης θα εκσυγχρονίσει την πόλη. Εμφανίζονται τα πρώτα αυτοκίνητα, οι δρόμοι αρχίζουν να ασφαλτοστρώνονται, η πόλη φωτίζεται κι αρχίζουν να λειτουργούν τα πρώτα τηλέφωνα. Η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 θα φέρει πάλι τη μοναρχία και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος θα οδηγήσει τους Αθηναίους στη μεγαλύτερη εκστρατεία του ελληνικού στρατού στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, που θα καταλήξει σε ήττα. Οι Έλληνες Μικρασιάτες θα ζήσουν τον Σεπτέμβριο του 1922 τη Μικρασιατική Καταστροφή, θα χάσουν την πατρίδα τους. Είναι παράξενο, αλλά οι εικόνες της Αθήνας στα τέλη του καλοκαιριού και τις αρχές Σεπτεμβρίου του 1922 δείχνουν μια πόλη σε φυσιολογικούς, ήρεμους ρυθμούς, με τους Αθηναίους να μην έχουν συνειδητοποιήσει πως σε λίγες μέρες θα συμβεί η Καταστροφή και η άφιξη των προσφύγων, που θα κατακλύσουν την πόλη, θα αλλάξει για πάντα την Αθήνα.

Η τρίτη ταινία, «Η Αθήνα του Μεσοπολέμου», ξετυλίγει τις μεταμορφώσεις της πόλης από το 1922 έως το 1940. Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες φέρνουν νέα πνοή στην πόλη, στον πολιτισμό αλλά και στην οικονομία. Εκείνα τα χρόνια αναπτύσσεται η βιομηχανία και η ναυτιλία και μια νέα αστική τάξη κάνει αισθητή την παρουσία της στην πόλη. Συγχρόνως μια εργατική τάξη δημιουργείται για πρώτη φορά και διαδηλώνει στους δρόμους της Αθήνας. Οι γυναίκες αρχίζουν σπουδάζουν, να εργάζονται και να συμμετέχουν στη ζωή της πόλης, ενώ τα καλοκαίρια στο Παλαιό Φάληρο κολυμπούν δίπλα στους άντρες, φορώντας μαγιό.

Η Αθήνα, που για πρώτη φορά έχει δημοκρατικό πολίτευμα, αλλάζει: Η συνοικία Βρυσάκι, κάτω απ’ την Ακρόπολη, κατεδαφίζεται και αναδύεται η αρχαία αγορά της Αθήνας, ενώ η Ομόνοια εκσυγχρονίζεται με ηλεκτρικό τρένο. Μια νέα καλλιτεχνική γενιά, η γενιά του ’30, θα αλλάξει για πάντα την ποίηση, τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική. Ο Βενιζέλος κερδίζει τις εκλογές και, στη δεύτερη, δημιουργική τετραετία του, φέρνει το νερό στην πόλη, χτίζει σχολεία, εγκαινιάζει το πρώτο αεροδρόμιο. Οι Αθηναίοι τραγουδούν Αττίκ και Γιαννίδη, ενώ στις περιφερειακές συνοικίες κυριαρχούν τα ρεμπέτικα. Μετά το Κραχ του ’29, η επάνοδος της μοναρχίας, η δικτατορία του Μεταξά και η αρχή του Ελληνοϊταλικού Πολέμου θα φέρουν το τέλος αυτής της τόσο δημιουργικής περιόδου.

Οι προβολές των ταινιών διαδοχικά στις 27, 28 Φεβρουαρίου και την 1η Μαρτίου δίνουν τη δυνατότητα στο κοινό να έχει μια πλήρη εικόνα της μεταμόρφωσης της Αθήνας από το 1821 έως το 1940. Μέσα σ’ ένα τριήμερο, 120 χρόνια ζωής της πόλης!

― Τι καινούργιο φέρνουν αυτές οι ταινίες ξεχωριστά και ως σύνολο;

Φέρνουν οπτικό υλικό από τρεις ηπείρους, που δεν έχουμε δει ποτέ, αλλά και μια συναρπαστική εξιστόρηση της ζωής της πόλης από τους αφηγητές Roderick Beaton, Αλέξανδρο Κιτροέφ (ο οποίος είναι και ο ιστορικός σύμβουλος της ταινίας), Jim Wright, Kathleen Fleming, Νίκο Βατόπουλο, Χριστίνα Κουλούρη, Ελένη Μπαστέα, Λάμπρο Λιάβα, σε συνδυασμό με μουσική της εποχής, φωτογραφίες και παλιά φιλμάκια. Έτσι ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς, αλλά σχεδόν ζει την πόλη σε διαφορετικές της στιγμές.

― Τι ακολουθεί; Έξι είναι συνολικά οι ταινίες που ετοιμάζεις για την ιστορία της Αθήνας. Ποιες είναι οι τρεις ακόμα που θα δούμε τα επόμενα χρόνια;

Είναι «Η Αθήνα των συγκρούσεων, 1940-1950», που θα προβληθεί στο Μέγαρο τον Γενάρη του 2027, και τα επόμενα χρόνια «Η Αθήνα μεγαλούπολη, 1950-1974» και «Η Αθήνα της Ευρώπης, 1974-2021». Η κάθε ταινία διαρκεί μιάμιση ώρα. Ειδικά η «Αθήνα των συγκρούσεων, 1940-1950» –την οποία ετοιμάζουμε τώρα– έχει πάρα πολύ πλούσιο άγνωστο οπτικό υλικό αλλά και μια τολμηρή ματιά που διηγείται μια πολύ δύσκολη φάση της Ιστορίας με αντικειμενικό, πιστεύω, τρόπο, πράγμα εξαιρετικά σπάνιο, ειδικά για τη συγκεκριμένη περίοδο.

Μαρία Ηλιού: Συγκεντρώνοντας το αρχειακό υλικό για τα ντοκιμαντέρ «Η Αθήνα από το 1821 εως το 1940»

― Το αρχειακό υλικό είναι η πρώτη ύλη σου. Από πού προέρχεται και τι προκλήσεις αντιμετώπισες στη συγκέντρωσή του;

Το αρχειακό υλικό προέρχεται από τρεις ηπείρους, Ευρώπη, Αμερική και Αυστραλία. Η έρευνα έχει γίνει από μια μεγάλη ομάδα μελετητών που πρωτοσυνάντησα το 2005 στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στην Ουάσινγκτον. Πάνω από 80 αρχεία από όλη τη Γη έχουν προσφέρει υλικό, συχνά άγνωστο και ξεχασμένο, το οποίο και έχουμε συντηρήσει ώστε να αντέξει στον χρόνο και να μην καταστραφεί και το έχουμε χρησιμοποιήσει. Μιλάμε για υλικό που συνήθως είναι unprocessed –υλικό σε κούτες, που σε πολλές περιπτώσεις δεν έχουμε δει ποτέ. Αφού λάβουμε τις ειδικές άδειες, το βλέπουν πρώτα οι ερευνητές, που ζουν σε διαφορετικές χώρες, και μετά ταξιδεύω η ίδια στα αρχεία για την τελική επιλογή. Οι προκλήσεις είναι ατελείωτες.Και γιατί το υλικό αυτό είναι σαν ψηφίδες της ίδιας ιστορίας σκορπισμένες σε διαφορετικές χώρες και χρειάζεται σύνθεση, αλλά και γιατί απαιτείται γενναία οικονομική υποστήριξη, όχι μόνο για τις αμοιβές των ερευνητών και τα ταξίδια, αλλά κυρίως για τη συντήρηση και ψηφιοποίηση του υλικού, ειδικά από τη στιγμή που έχουμε να κάνουμε με φιλμ, ένα υλικό που, πέρα από ευπαθές, είναι και εξαιρετικά εύφλεκτο. Χάρη στις γενναιόδωρες χορηγίες, κυρίως αμερικανικών ιδρυμάτων ως τώρα, αλλά και μερικών ελληνικών, μπόρεσε να γίνει αυτό το «θαύμα», μιας πολύ δεμένης ομάδας –πολύ σημαντικός ο ρόλος του ιστορικού συμβούλου Αλέξανδρου Κιτροέφ– που έχει την αντοχή να παραμένει ενωμένη και να αναζητά και να σώζει το υλικό αυτό για μεγάλη χρονική περίοδο. Σκέψου πως αρχίσαμε το 2005, όταν πρωτoβρέθηκα στη Νέα Υόρκη με ένα βραβείο καριέρας Fulbright. Νιώθω μεγάλη ευγνωμοσύνη απέναντι στους χορηγούς μας, τo Jaharis Family Foundation, τo Daphne & George Hatsopoulos Foundation, τo Pindaros Foundation, αλλά και το ΚΙΚΠΕ (Κοινωφελές Ίδρυμα Κοινωνικού και Πολιτιστικού Έργου) και τον Ανώνυμο Έλληνα Χορηγό, που έκαναν πραγματικότητα κάτι τόσο σύνθετο και πολύτιμο.

Η Αθήνα ως σκηνή της ελληνικής ιστορίας

― Τι είναι αυτό που σ’ έκανε να ασχοληθείς με την ιστορία της Αθήνας, φέρνοντας στην Ελλάδα όλες αυτές τις χαμένες εικόνες από αρχεία σε διαφορετικές ηπείρους αλλά και με μια νέα ματιά;

Από παιδί μού άρεσε να βλέπω τις παλιές φωτογραφίες που μάζευε ο παππούς μου από τα παλαιοβιβλιοπωλεία. Πηγαίναμε μαζί στον Εθνικό Κήπο για να παίξω με τους φίλους μου, κι όταν κουραζόμουν, σκαρφάλωνα στα πόδια του και κοιτούσαμε μαζί τις φωτογραφίες της παλιάς Αθήνας που είχε μόλις αγοράσει. Όταν αργότερα σπούδαζα στο εξωτερικό, σχεδόν χωρίς να το καταλάβω, άρχισα κι εγώ να αγοράζω παλιές φωτογραφίες της πόλης μου, όποτε τις έβρισκα στα παλαιοβιβλιοπωλεία. Τα περισσότερα χρόνια της ζωής μου τα έχω περάσει εκτός Ελλάδας, στην Πάντοβα, όπου έκανα και τις βασικές σπουδές μου, και μετά για δουλειά στη Ρώμη, στο Μιλάνο, στο Μόναχο, στη Νέα Υόρκη. Χαιρόμουν μια πολύ ενδιαφέρουσα, γεμάτη ζωή, αλλά η Αθήνα μου έλειπε· μου έλειπε η οικογένειά μου, οι φίλοι μου, η πόλη. Άρχισα να διαβάζω διάφορα βιβλία για την ιστορία της Αθήνας, που, αν και πολύ ενδιαφέροντα, ήταν πάντα τμηματικά, αφορούσαν συγκεκριμένες περιόδους, εκτός από τη σειρά του κυρίου Καιροφύλα, η οποία είχε συνέχεια. Ήδη από τότε είχα αρχίσει να σκέφτομαι μια σειρά ταινιών για την ιστορία της Αθήνας που θα κάλυπτε μια περίοδο διακοσίων ετών, με οπτικό υλικό που δεν θα είχαμε ξαναδεί και με νέα οπτική, πιο μοντέρνα, για τη ζωή της πόλης, όχι μόνο την πολιτική αλλά και την κοινωνική. Επιπλέον, η Αθήνα είναι μια σκηνή στην οποία ξετυλίγεται η ιστορία όλης της Ελλάδας. Σκεφτόμουν μια σύνθετη αφήγηση εμπλουτισμένη με άγνωστες εικόνες, φωτογραφίες και φιλμάκια. Όταν βρέθηκα στη Νέα Υόρκη, το 2004, και ξεκίνησα έναν νέο κύκλο ζωής εκεί, το υλικό που βρήκα στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου για την Αθήνα, ενώ γύρευα υλικό για τη Σμύρνη, με συγκίνησε και με τάραξε. Ήταν εικόνες της πόλης που όχι μόνο δεν είχα ξαναδεί, αλλά είχαν και μια άλλη ζωντάνια, ένα άλλο ενδιαφέρον, όχι μόνο για τα μνημεία, αλλά και για την καθημερινή ζωή σε κάθε της λεπτομέρεια. Ήταν η αρχή του φωτορεπορτάζ, από Αμερικανούς φωτογράφους, που δεν φωτογράφιζαν μόνο αρχαιολογικούς χώρους αλλά και τους ανθρώπους της πόλης στην καθημερινότητά τους. Τότε συνάντησα σχεδόν τυχαία τον ιστορικό Αλέξανδρο Κιτροέφ στη Φιλαδέφεια των ΗΠΑ και ξεκίνησε μια εξαιρετική συνεργασία για μια άλλη σειρά ταινιών που έγιναν τότε – «Το ταξίδι», «Το ελληνικό όνειρο στην Αμερική», «Σμύρνη, η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης» και άλλες.

Η Αθήνα έπρεπε να περιμένει, γιατί ήταν πολύ σύνθετο έργο. Συγκεντρώναμε σιγά σιγά υλικό, ενόσω προχωρούσαμε τις άλλες ταινίες μας. Μόνο μετά την ταινία για τη Θεία Λένα, το 2017, ξεκαθαρίστηκε μέσα μου η αφηγηματική συνέχεια των έξι ταινιών από το 1821 έως το 2021, που στην πραγματικότητα είναι μια μεγάλη ιστορία σε κεφάλαια. Οι συχνές συζητήσεις μου με τον Άγγελο Δεληβορριά, εφτά η ώρα το πρωί στα υπόγεια του Μουσείου Μπενάκη, με βοήθησαν πολύ, καθώς και ο ενθουσιασμός του Άγγελου για κάτι νέο, που δεν είχε ξαναγίνει.

Έπειτα από τόσα χρόνια δουλειάς, μπορώ τώρα να δω καθαρά πως ο λόγος που επέλεξα να κάνω αυτές τις ταινίες είναι ουσιαστικά η πεποίθησή μου πως χωρίς μνήμη δεν υπάρχει μέλλον. Αν δεν δούμε νηφάλια την ιστορία του τόπου μας, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε. Ήθελα τόσο εμείς όσο και τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας να δούμε μια αντικειμενική ιστορία της πόλης μας, αλλά με συναρπαστικό τρόπο. Χωρίς να κάνουμε μάθημα. Με μουσική της εποχής, με τον ήχο της, με ζωντανές αφηγήσεις, με άγνωστες φωτογραφίες και φιλμάκια που «πιάνουν» στιγμές της ιστορίας της πόλης αλλά και της Ελλάδας ολόκληρης.

― Οι προβολές έγιναν sold out και τώρα επαναλαμβάνονται. Τι σημαίνει αυτό για σένα σε συναισθηματικό επίπεδο, αλλά και ως ένδειξη της σχέσης του κοινού με το ιστορικό ντοκιμαντέρ;

Είναι πάρα πολύ μεγάλη χαρά και ούτε εγώ ούτε οι συνεργάτες μας το περιμέναμε. Και πάμε πάλι για sold out! Είναι καταπληκτικό το γεγονός ότι κάτι έχει αλλάξει και το κοινό ενδιαφέρεται πολύ περισσότερο απ’ ό,τι παλιά για την ιστορία του τόπου, για το άγνωστο οπτικό υλικό αλλά και για μια διαφορετική ματιά της ιστορίας της Αθήνας.

― Αν αυτά τα τρία ντοκιμαντέρ έλεγαν μια ιστορία για το παρόν μας, ποια θα ήταν αυτή;

Θα έλεγαν πως είναι απαραίτητο να έχουμε μνήμη, να θυμόμαστε την ιστορία μας ώστε να μην κάνουμε τα ίδια λάθη, αλλά θα έλεγαν επίσης ότι η ιστορία της Αθήνας, με όλες τις καλές και κακές στιγμές της, αποδεικνύει πως είναι πραγματικά πάρα πολλά αυτά που οι Αθηναίοι κατέκτησαν. 

***

Info: Η Αθήνα από το 1821 έως το 1940: Τρία ντοκιμαντέρ της Μαρίας Ηλιού στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Η Αθήνα από την Ανατολή στη Δύση (1821–1896)
Παρασκευή 27 Φεβρουαρίου 2026 | ώρα 20:00
Η διαδρομή από τα χρόνια του Όθωνα έως τη νεοκλασική Αθήνα του Γεωργίου Α΄ και τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896.

Η Αθήνα και η Μεγάλη Ιδέα (1896–1922)
Σάββατο 28 Φεβρουαρίου 2026 | ώρα 20:00
Η πόλη στους πολέμους, τον Εθνικό Διχασμό και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η Αθήνα αλλάζει ριζικά με την άφιξη των προσφύγων.
Πρώτη παρουσίαση στο Μέγαρο – είχε πρωτοπροβληθεί το 2023 στο Μουσείο Μπενάκη.

Η Αθήνα του Μεσοπολέμου (1922–1940)
Κυριακή 1 Μαρτίου 2026 | ώρα 20:00
Η άνοδος της αστικής και εργατικής τάξης, η πολιτιστική άνθηση της γενιάς του ’30, ο εκσυγχρονισμός της πόλης και το τέλος μιας δημιουργικής αλλά αντιφατικής εποχής με την επάνοδο της μοναρχίας και τη δικτατορία του Μεταξά.

Σενάριο – Σκηνοθεσία: Μαρία Ηλιού
Ιστορικός Σύμβουλος: Αλέξανδρος Κιτροέφ
Μοντάζ: Αλίκη Παναγή
Φωτογραφία: Buddy Squires, Σίμος Σαρκετζής, Γιώργος Γιαννέλης
Ήχος: John Zecca, Mark Mandler, Άρης Παυλίδης
Μιξάζ: Θύμιος Κολοκούσης

Τιμή εισιτηρίων ανά προβολή:10 € (Γενική Είσοδος)