Χριστίνα Καλλιγιάννη: «Οι φωτογραφίες τελικά αποκαλύπτουν εμάς»

Η φωτογραφία για τη Χριστίνα Καλλιγιάννη δεν είναι απλώς ένα μέσο καταγραφής, αλλά μια διαδικασία βαθιά προσωπική. Είτε βρίσκεται απέναντι σε έναν άνθρωπο είτε κινείται μέσα στη νυχτερινή πόλη είτε επιστρέφει χρόνια αργότερα στο προσωπικό της αρχείο, αυτό που την απασχολεί παραμένει το βλέμμα πίσω από την κάμερα και ο τρόπος με τον οποίο αυτό μεταμορφώνει όσα βρίσκονται μπροστά του.

Στη συζήτησή μας μιλά για τη φωτογραφία ως ψυχική διαδικασία, για την έλξη που ασκούν πάνω της η θεατρικότητα και το φως, για τη σημασία της ατέλειας και του πειραματισμού, αλλά και για τη δύσκολη διαδικασία της επιλογής. Παράλληλα, αναφέρεται στη σχέση δημιουργού και εικόνας και σε εκείνη τη στιγμή όπου μια φωτογραφία παύει να είναι απλώς μια καλή λήψη και αποκτά τη δύναμη να παραμένει.

- Μια εικόνα μπορεί να μας ακολουθεί για καιρό, ακόμη κι όταν έχουμε απομακρυνθεί από τη στιγμή που τη δημιουργήσαμε. Στη δική σας φωτογραφική διαδρομή, τι είναι αυτό που κάνει μια εικόνα να επιμένει μέσα σας και να αποκτά, με τον χρόνο, μεγαλύτερη σημασία;

Το ίδιο συναίσθημα που μου δημιούργησε τη στιγμή που αποφάσισα να την τραβήξω. Ακόμη και στις φωτογραφίες που προκύπτουν από αναθέσεις θεμάτων τα οποία δεν έχουν σχέση με όσα θα επέλεγα να φωτογραφίσω για τον εαυτό μου, υπάρχουν πάντα στιγμές που κεντρίζουν το ενδιαφέρον. Αυτό το ενδιαφέρον οδηγεί στο κλικ και είναι εκείνο που τελικά μένει για πάντα.

- Αν κάποιος παρατηρούσε τις φωτογραφίες σας χωρίς να γνωρίζει τίποτα για εσάς, τι θα θέλατε να ανακαλύψει για τον άνθρωπο πίσω από την κάμερα;

Περισσότερο μια επιθυμία να αναδείξω το ωραίο και το θετικό. Όχι να ωραιοποιήσω τον κόσμο ή τα κακώς κείμενα, αλλά να βρω αυτό που είναι πραγματικά ωραίο. Σε έναν τόπο, στο πολύβουο κέντρο μιας πόλης, σε έναν άνθρωπο.

- Πότε μια φωτογραφία παύει να είναι απλώς μια επιτυχημένη εικόνα και γίνεται κάτι που αξίζει να διατηρηθεί στη μνήμη; Υπάρχει κάποιο προσωπικό κριτήριο που εμπιστεύεστε περισσότερο από τα υπόλοιπα;

Για τον καθένα το αξιομνημόνευτο είναι διαφορετικό. Υπάρχουν αναμφίβολα εμβληματικές φωτογραφίες σε όλους τους χώρους, με προεξέχον το φωτορεπορτάζ. Το φωτορεπορτάζ είναι κατεξοχήν πεδίο αξιομνημόνευτων φωτογραφιών, καθώς η ίδια του η ύπαρξη αφορά την καταγραφή στιγμών —καλών και μη— που έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Εκεί, εκτός από τη «στιγμή», σημαντικό είναι και το συναίσθημα που δημιουργεί η φωτογραφία. Σκέφτομαι, για παράδειγμα, τη φωτογραφία «Ο Πατέρας» του αείμνηστου Γιάννη Μπεχράκη ή μια φωτογραφία της Λουίζας Γκουλιαμάκη από το σιντριβάνι στο Σύνταγμα μετά τις ταραχές του 2015.

Από εκεί και πέρα, το κριτήριο είναι αυστηρά προσωπικό. Στη δική μου μνήμη επιμένουν περισσότερο φωτογραφίες που ξεφεύγουν από την «ακαδημαϊκή» ορθότητα μιας καλής λήψης και αποκαλύπτουν πειραματισμό και τόλμη. Ένα παράδειγμα είναι ένα ασπρόμαυρο πορτρέτο του Willem Dafoe που φωτογράφισε ο Antonin Kratochvil το 1998, απόλυτα αντισυμβατικό τόσο ως προς το στήσιμο του ηθοποιού όσο και ως προς το φως. Και μέσα στην τεράστια παρακαταθήκη του Γιάννη Μπεχράκη, αγαπημένη μου παραμένει η φωτογραφία με τις σιλουέτες τεσσάρων Αφγανών στην κορυφή ενός λόφου κατά το ηλιοβασίλεμα.

- Έχει συμβεί να επιστρέψετε σε μια παλαιότερη φωτογραφία σας και να ανακαλύψετε ένα νόημα που δεν είχατε αντιληφθεί τη στιγμή της λήψης; Τι άλλαξε στον τρόπο που τη βλέπατε;

Ναι, συμβαίνει περισσότερο απ’ όσο φαντάζεστε, γιατί, καθώς προχωράμε και γινόμαστε πιο έμπειροι ως άνθρωποι και ως φωτογράφοι, «διαβάζουμε» διαφορετικά ακόμη και τις δικές μας φωτογραφίες.

Σε συνδυασμό με την ανάμνηση του ποιοι ήμασταν όταν τραβήξαμε την κάθε φωτογραφία, μπορεί κάποιες φορές να μας φανεί διαφορετική μετά το πέρασμα του χρόνου. Δεν θα έλεγα καλύτερη ή χειρότερη, αλλά διαφορετική.

Μπορεί να εκτιμήσουμε περισσότερο τη σύνθεση ή μια δική μας προσέγγιση που είχε διαφύγει της συνειδητής προσοχής μας τη στιγμή της φωτογράφισης. Οι φωτογραφίες τελικά αποκαλύπτουν εμάς και όχι αυτό —σκηνή, τόπο, συμβάν, άνθρωπο, ζώο ή αντικείμενο— που φωτογραφίζουμε. Η φωτογραφία φαίνεται μηχανική λόγω του εξοπλισμού, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια βαθιά ψυχική διαδικασία. Η στιγμή του κλικ δεν έχει να κάνει μόνο με αυτό που βρίσκεται μπροστά από τον φακό, αλλά κυρίως με το μάτι που κοιτάζει και καδράρει πίσω από αυτόν.

- Στο πορτρέτο, σας ενδιαφέρει περισσότερο αυτό που ο άνθρωπος θέλει να δείξει ή εκείνο που αποκαλύπτεται χωρίς να το επιδιώκει;

Όπως ανέφερα και προηγουμένως, η προσωπική μου φωτογραφική δουλειά αναζητά πάντα το ωραίο. Στο πορτρέτο με ελκύει περισσότερο μια θεατρικότητα την οποία ο άνθρωπος που φωτογραφίζω μπορεί να μην έχει σκεφτεί ή αντιληφθεί ότι διαθέτει.

Μου αρέσει να φωτογραφίζω τους ανθρώπους στον υπερθετικό βαθμό αυτού που βλέπω σε εκείνους. Είναι γεγονός ότι εδώ και πολλά χρόνια είναι περισσότερο δημοφιλή τα «φυσικά» —μέσα σε πολλά εισαγωγικά— πορτρέτα. Στα δικά μου μάτια, όμως, όλοι οι άνθρωποι έχουν τη δυναμική μιας περσόνας, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, πέρα από το καθημερινό και το επιμελώς ατημέλητο.

- Πώς επηρεάζει τη φωτογραφική σας προσέγγιση η εμπιστοσύνη ή η αμηχανία του ανθρώπου που βρίσκεται απέναντί σας; Μπορεί μια δύσκολη φωτογραφική συνάντηση να οδηγήσει σε μια πιο ουσιαστική εικόνα;

Αναμφίβολα. Σπάνια η αμηχανία αποτελεί πραγματικό πρόβλημα. Πιο απαιτητική μπορεί να αποδειχθεί η φωτογράφιση ενός ανθρώπου που θεωρεί ότι έχει γνώσεις, εμπειρία και συγκεκριμένη άποψη για το πώς θέλει να φωτογραφηθεί, παρά ενός ανθρώπου που δεν αισθάνεται έτσι.

Όπως έχουν καταθέσει πολλοί φωτογράφοι, είναι τελικά η επικοινωνία και η αλληλεπίδραση με τον άνθρωπο απέναντί σου που θα δώσει τις λύσεις. Σε αυτό βοηθά πολύ ένας εκ των προτέρων σχεδιασμός για το πώς σκέφτεσαι να φωτογραφίσεις κάποιον, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα παραμείνεις απόλυτα προσηλωμένος σε αυτόν. Πρέπει να είσαι έτοιμος να ακολουθήσεις το ρεύμα της συνάντησης και την προσωπικότητα του ανθρώπου που έχεις απέναντί σου.

- Η νύχτα αλλάζει όχι μόνο το φως, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χώρο. Τι αναζητάτε στη νυχτερινή φωτογραφία που δεν μπορείτε να βρείτε με τον ίδιο τρόπο στο φως της ημέρας; Είναι για εσάς κυρίως μια τεχνική πρόκληση ή ένας διαφορετικός τρόπος να βλέπετε την πραγματικότητα;

Και τα δύο. Η νύχτα έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα: κάνει τις πόλεις να φαίνονται κινηματογραφικές. Η επίδραση του φωτισμού σε αυτό είναι καθοριστικής σημασίας, όπως και η απρόβλεπτη εναλλαγή του φωτός σε ένα αστικό τοπίο τη νύχτα, λόγω των διερχόμενων οχημάτων. Παράλληλα, οι άνθρωποι γίνονται περισσότερο «μορφές» που κινούνται μέσα στον χώρο παρά συγκεκριμένα και ευδιάκριτα πρόσωπα, ακόμη και όταν τα χαρακτηριστικά τους είναι ορατά.

Ως προς το τεχνικό σκέλος, είναι γεγονός ότι οι δυνατότητες που μας έχει δώσει η εξέλιξη του φωτογραφικού εξοπλισμού μάς επιτρέπουν να κινούμαστε με μεγαλύτερη ελευθερία μέσα σε ένα νυχτερινό σκηνικό και, αν μου επιτρέπεται η λέξη, να δημιουργούμε πιο ονειρικά αποτελέσματα.

- Όταν φωτογραφίζετε τη νύχτα, πώς αποφασίζετε τι θα αφήσετε να φανεί και τι θα παραμείνει στη σκιά; Μπορεί η αβεβαιότητα που δημιουργεί το σκοτάδι να γίνει μέρος της φωτογραφικής αφήγησης;

Το σκοτάδι είναι ο καμβάς της νυχτερινής φωτογράφισης. Πάνω σε αυτό χτίζεται ολόκληρη η φωτογραφική δουλειά. Ο τρόπος με τον οποίο κάθε φορά, ανάλογα με το σκηνικό, «σπάει» το σκοτάδι είναι αυτός που κάνει τη νυχτερινή φωτογράφιση τόσο ενδιαφέρουσα πρόκληση.

Λέμε ότι φωτογραφία σημαίνει «γράφω με το φως», επειδή αξιοποιούμε το φως και τον τρόπο με τον οποίο αναδεικνύει τον κόσμο γύρω μας για να τον αποτυπώσουμε. Η νυχτερινή φωτογραφία είναι ίσως η πεμπτουσία αυτής της φράσης, γιατί είναι σαν ολόκληρος ο κόσμος να μετατρέπεται σε έναν σκοτεινό θάλαμο, μέσα στον οποίο τα φώτα που έχουν δημιουργήσει οι άνθρωποι «γράφουν» όσα βλέπουμε και φωτογραφίζουμε.

- Έχοντας εμπειρία τόσο στη δημιουργία φωτογραφιών όσο και στην οργάνωση και παρουσίαση φωτογραφικών έργων, πού δυσκολεύεστε περισσότερο: στη δημιουργία μιας εικόνας ή στην τελική επιλογή της για παρουσίαση στο κοινό;

Είναι δύο διαφορετικές διαδικασίες. Όταν βρίσκεσαι στη φάση της δημιουργίας, είσαι απορροφημένος από το θέμα σου και από τον τρόπο με τον οποίο σε εμπνέει να το προσεγγίσεις και να το αποτυπώσεις. Αν παρασυρθείς από το μελλοντικό —και αβέβαιο— στάδιο της παρουσίασης, θα χαθεί η μαγεία της στιγμής που χρειάζεσαι και η φωτογράφιση θα μετατραπεί απλώς σε μια διαδικασία. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι λάθος.

Όταν φωτογραφίζουμε, πρέπει να είμαστε 100% παρόντες στη στιγμή και στη συνθήκη. Η τελική επιλογή για παρουσίαση εξαρτάται από το είδος της παρουσίασης: αν πρόκειται για εικαστική έκθεση, για δημοσιογραφική χρήση ή για ένα δείγμα δουλειάς, όπως, για παράδειγμα, σε μια ιστοσελίδα. Κάποιες παρουσιάσεις είναι πιο γενικές και επομένως περισσότερο συμπεριληπτικές, ενώ άλλες είναι πιο αυστηρές και απαιτητικές.

- Όταν επιλέγετε φωτογραφίες για μια σειρά ή μια έκθεση, πώς αποφασίζετε ποιες εικόνες πρέπει να μείνουν έξω, ακόμη κι αν είναι από τις αγαπημένες σας; Μπορεί μια παράλειψη να αλλάξει ολόκληρο το νόημα ενός έργου;

Αυτό αλλάζει ανάλογα με το αν έχουμε να κάνουμε με δικό μας υλικό ή με τη δουλειά κάποιου άλλου δημιουργού. Στο προσωπικό μας υλικό είναι πολύ δύσκολο να επιλέξουμε, γιατί αισθανόμαστε ότι κάθε φωτογραφία έχει κάτι να πει. Είτε επειδή αντικειμενικά αυτό που αναπαριστά είναι σημαντικό είτε επειδή υπάρχει κάτι ιδιαίτερο στον τρόπο με τον οποίο έχουμε φωτογραφίσει είτε, τέλος, επειδή για κάποιον λόγο η συγκεκριμένη στιγμή που έγινε φωτογραφία μάς δημιούργησε έντονο συναίσθημα.

Όταν πρόκειται για το έργο άλλου δημιουργού, τα πράγματα είναι λίγο πιο ξεκάθαρα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν πρέπει ποτέ να λαμβάνεται υπόψη και η προσωπική άποψη του ίδιου. Αν μια εικόνα είναι τόσο δυνατή —από οποιαδήποτε άποψη— ώστε να αλλάζει τις ισορροπίες ενός έργου, πιστεύω ότι αυτό θα είναι εμφανές από την αρχή και δεν θα υπάρχει ουσιαστικό δίλημμα για την αφαίρεσή της.

- Πόσο ελεύθερος μπορεί να είναι ένας φωτογράφος όταν η εικόνα του πρόκειται να παρουσιαστεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, όπως μια έκθεση, ένα φεστιβάλ ή μια έκδοση; Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην προσωπική σας πρόθεση και στην ανάγνωση του θεατή;

Θα επαναλάβω μάλλον κάτι που ανέφερα προηγουμένως. Όταν φωτογραφίζεις, δεν ξέρεις αν η φωτογραφία σου θα φτάσει κάποτε σε μια έκθεση ή σε ένα φεστιβάλ. Στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί να γνωρίζεις ότι θα παρουσιαστεί σε ένα άρθρο, έντυπο ή ψηφιακό. Επομένως, για εμένα, οι καλύτερες φωτογραφίες προκύπτουν όταν δεν σκέφτεσαι το μετά, αλλά το τώρα —ίσως όπως και στη ζωή, τελικά.

Όσο περισσότερο αφοσιωμένος είσαι στη στιγμή, τόσο καλύτερο μπορεί να είναι το αποτέλεσμα και, κατά συνέπεια, τόσο περισσότερες είναι οι πιθανότητες να ακολουθήσουν και τα υπόλοιπα.

- Συχνά θεωρούμε ότι η φωτογραφία διασώζει τη μνήμη. Υπάρχουν στιγμές που μια φωτογραφία, αντί να διατηρεί μια εμπειρία, την περιορίζει σε μία μόνο εκδοχή της;

Η φωτογραφία είναι πάντα μία εκδοχή, όπως κάθε αναπαράσταση του κόσμου μας. Δεν μπορεί κανείς να βρίσκεται σε δύο μέρη ταυτόχρονα. Επομένως, αυτό που αποτυπώνει είναι η εκδοχή που βρίσκεται μπροστά στα δικά του μάτια. Από εκεί και πέρα, τα υπόλοιπα είναι ζήτημα ιστορίας, ερμηνείας και, κάποιες φορές, χειραγώγησης.

Η φωτογραφία διασώζει τη μνήμη με την υπογραφή του δημιουργού —όπως συμβαίνει με κάθε μορφή έκφρασης. Γι’ αυτό και όλα τα έργα που έχουν χαρακτηριστεί «εμβληματικά» συνδέονται πάντα με τον δημιουργό τους. Λέμε, για παράδειγμα, Η Σφαγή της Χίου του Ντελακρουά, Guernica του Πικάσο, το Napalm Girl του Nick Ut ή το The Vulture and the Little Girl του Kevin Carter.

Η υπογραφή του δημιουργού είναι πάντοτε μέρος του έργου. Δεν είναι ένα πρόσθετο, αδιάφορο στοιχείο που θυμόμαστε μόνο αν θέλουμε. Πρέπει να τη γνωρίζουμε, ώστε να γνωρίζουμε και την «εκδοχή» που βλέπουμε.

- Πώς διατηρείτε την προσωπική σας φωτογραφική ματιά όταν εργάζεστε σε διαφορετικά πεδία και με διαφορετικούς στόχους; Υπάρχει ένας κοινός πυρήνας που συνδέει ακόμη και τις πιο διαφορετικές εικόνες σας;

Ναι. Προσπαθώ να αναδείξω το ωραίο, το θετικά ενδιαφέρον και, όταν υπάρχει το περιθώριο, να πειραματιστώ. Προσπαθώ επίσης να παραμένω προσηλωμένη στην ίδια τη φωτογραφία εκείνη τη στιγμή, χωρίς να επιβαρύνομαι με σκέψεις που μπορεί να με αποπροσανατολίσουν από τη δημιουργική διαδικασία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν λαμβάνεις υπόψη τις απαιτήσεις μιας ανάθεσης, όπως, για παράδειγμα, η φωτογράφιση ενός σπιτιού. Αλλά ακόμη και εκεί θέλω να κυριαρχεί η φωτογραφική και όχι η εμπορική πρόθεση.

- Αν μπορούσατε να ξεκινήσετε σήμερα ένα φωτογραφικό έργο χωρίς περιορισμούς χρόνου, κόστους ή μέσου παρουσίασης, ποιο θέμα θα επιλέγατε, ιδίως κάποιο που μέχρι τώρα παραμένει έξω από τη δουλειά σας;

Θα ήθελα πολύ να φωτογραφίσω τα παρασκήνια και την προετοιμασία της Όπερας. Όχι μιας μόνο παράστασης, αλλά σε βάθος χρόνου. Με συναρπάζει η Όπερα γιατί στις κλασικές παραστάσεις —αλλά και σε αρκετές με πιο σύγχρονη προσέγγιση— υπάρχει έντονα το στοιχείο της θεατρικότητας: τα φώτα της σκηνής, τα παιχνίδια του φωτός πάνω και απέναντι στις σιλουέτες των καλλιτεχνών, η προετοιμασία, η μεταμόρφωση.

Τη βλέπω, κατά κάποιον τρόπο, ως το απόλυτο μεγαλείο της θεατρικότητας.

- Αν κάποιος ανακάλυπτε το φωτογραφικό σας αρχείο ύστερα από πενήντα χρόνια, χωρίς να γνωρίζει τίποτα για την εποχή μας, τι θα θέλατε να καταλάβει για τον κόσμο μέσα από τις εικόνες σας και τι θα θέλατε να εξακολουθήσει να τον προβληματίζει;

Ίσως αυτή είναι μια ερώτηση περισσότερο κατάλληλη για έναν φωτορεπόρτερ. Από τη δική μου δουλειά θα ήθελα περισσότερο να αντιληφθεί το χρώμα της εποχής μας και να δει πώς διαφορετικοί άνθρωποι, σε διαφορετικά μέρη του κόσμου, μπορούν τελικά να σε κοιτούν μέσα στα μάτια με τον ίδιο τρόπο.