Φωτογραφια

Κεραμεικός: Στα μαρμαρένια Ηλύσια της Τέχνης

Ένα φωτογραφικό δοκίμιο για τον Κεραμεικό, εκεί όπου το μάρμαρο γίνεται μνήμη

Βασίλης Μακρής
3’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

«Δε μ’ έριξε στα Τάρταρα, δε μ’ άφησε στον Άδη,
μακαρισμένο, αθάνατο, μ’ ανάστησε για πάντα
στα μαρμαρένια Ηλύσια, στα Ηλύσια της Τέχνης»
— Κωστής Παλαμάς, «Οι τάφοι του Κεραμεικού»

Τα Ηλύσια ήταν, στην αρχαία παράδοση, ο τόπος όπου κατέληγαν μετά τον θάνατο οι ήρωες και οι ενάρετοι. Ο Παλαμάς μεταφέρει αυτή την ιδέα στον Κεραμεικό και την παραδίδει στην Τέχνη. Εδώ ο θάνατος δεν είναι το τέλος. Μετατρέποντας τον Κεραμεικό σε «μαρμαρένια Ηλύσια της Τέχνης», ο Παλαμάς συνδέει την καλλιτεχνική δημιουργία με την υπέρβαση του θανάτου. Οι νεκροί δεν παραδίδονται στη λήθη ούτε χάνονται στον Άδη· διατηρούνται στη μνήμη και παραμένουν «ασάλευτοι κι αμάραντοι» μέσα από το λαξευμένο μάρμαρο, που διασώζει τη μορφή και τη μνήμη τους.

Κεραμεικός

Ο αρχαιολογικός χώρος του Κεραμεικού έχει έκταση 41.000 τετραγωνικά μέτρα και περιβάλλεται σήμερα από τις οδούς Ερμού, Πειραιώς και Ασωμάτων. Ο Κεραμεικός υπήρξε συνοικία των αγγειοπλαστών και αγγειογράφων της αρχαίας Αθήνας, αλλά και το σημαντικότερο νεκροταφείο της πόλης. Η θέση του, στις όχθες του Ηριδανού, ευνόησε την εγκατάσταση των εργαστηρίων λόγω των αργιλωδών εδαφών. Η ίδια περιοχή, όμως, εξαιτίας των συχνών πλημμυρών, άρχισε σταδιακά να χρησιμοποιείται ως τόπος ταφής.

Οι αρχαιότερες ταφές ανάγονται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, μεταξύ 2700 και 2000 π.Χ. Η χρήση του χώρου ως νεκροταφείου συνεχίστηκε για πολλούς αιώνες, μετατρέποντας τον Κεραμεικό σε ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά τοπία της Αθήνας. Ο Ηριδανός, ο μικρός ποταμός που διασχίζει τον χώρο, είχε για αιώνες χαθεί κάτω από επιχώσεις ύψους οκτώ έως εννέα μέτρων. Αποκαλύφθηκε ξανά κατά τις ανασκαφές, επαναφέροντας στην επιφάνεια ένα τμήμα του αρχαίου τοπίου.

Στον ίδιο χώρο συναντώνται η ζωή της πόλης, η παραγωγή, η δημόσια τελετουργία και ο θάνατος. Το Δίπυλο αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες πύλες της αρχαίας Αθήνας. Από εδώ περνούσαν οι μεγάλες πομπές προς την Ακρόπολη και την Ελευσίνα. Εδώ συνδεόταν ο δημόσιος χώρος της πόλης με τον δρόμο των νεκρών.

Σχετικό Άρθρο

Ο Κεραμεικός δεν υπήρξε ποτέ απλώς νεκροταφείο. Ήταν όριο. Ανάμεσα στην πόλη και την έξοδό της. Ανάμεσα στους ζωντανούς και τους νεκρούς. Ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη.

Το μάρμαρο ως μνήμη

Οι τάφοι του Κεραμεικού δεν διασώζουν μόνο ανθρώπινα κατάλοιπα. Διασώζουν μορφές. Ανάμεσα στα επιτύμβια μνημεία, στις στήλες, στα γλυπτά και στα ίχνη των ταφικών τελετουργιών, ο θάνατος αποκτά εικόνα. Το πρόσωπο γίνεται μνήμη και η μνήμη γίνεται έργο τέχνης. Αυτή ακριβώς είναι η ουσία των «μαρμαρένιων Ηλυσίων» του Παλαμά. Η Τέχνη δεν καταργεί τον θάνατο. Καταργεί τη λήθη.

Ένας τόπος κάτω από την πόλη

Σχετικό Άρθρο

Οι ανασκαφές στον Κεραμεικό άρχισαν το 1870 από την εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία, υπό τη διεύθυνση του Στεφάνου Κουμανούδη. Στις επόμενες δεκαετίες συνεχίστηκαν με τη συνεργασία Γερμανών αρχαιολόγων και, από το 1913, υπό την ευθύνη του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Η αρχαιολογική έρευνα δεν αποκάλυψε απλώς έναν χώρο. Αποκάλυψε διαδοχικά στρώματα της ίδιας πόλης. Το αρχαίο και το σύγχρονο δεν βρίσκονται σε απόσταση. Βρίσκονται το ένα πάνω στο άλλο.

Η επιστροφή

Ο Αρχαιολογικός Χώρος και το Μουσείο του Κεραμεικού παρέμειναν κλειστά για το κοινό από τις 5 Μαΐου 2025 έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2026, οπότε και εγκαινιάστηκαν τα έργα ανάπλασης, με παρεμβάσεις λειτουργικής και αισθητικής αναβάθμισης. Στα εγκαίνια παρέστη ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, τον οποίο υποδέχθηκε στον χώρο η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Η νέα φάση του χώρου οργανώνεται γύρω από την επανασύνδεση του αρχαιολογικού τοπίου με τη σύγχρονη πόλη: νέες διαδρομές, σημεία στάσης και θέασης, βελτιωμένη προσβασιμότητα και νέα είσοδος και έξοδος από την οδό Αγίων Ασωμάτων. Η παρέμβαση δεν αφορά μόνο την εξυπηρέτηση του επισκέπτη. Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο ο χώρος διαβάζεται.

Η νέα είσοδος στην Αγίων Ασωμάτων ανοίγει έναν ακόμη τρόπο προσέγγισης του Κεραμεικού και μετατοπίζει τη σχέση του αρχαιολογικού χώρου με την πόλη. Στη θέση παλαιότερων κτισμάτων δημιουργήθηκε συγκρότημα υποδομών για την υποδοχή και εξυπηρέτηση των επισκεπτών, ενώ προβλέφθηκαν χώροι για εκθέσεις, εκπαιδευτικές δράσεις και άλλες λειτουργίες.

Οι νέες διαδρομές επιχειρούν να αποκαταστήσουν τη συνέχεια ανάμεσα στα επιμέρους μνημεία και να καταστήσουν περισσότερο αντιληπτή την κλίμακα και την οργάνωση του αρχαιολογικού χώρου. Και μαζί με αυτά, μια ουσιαστική αλλαγή: Ο Κεραμεικός γίνεται περισσότερο προσβάσιμος. Η αρχαιολογική μνήμη δεν παραμένει απομονωμένη. Επιστρέφει στην πόλη. Το παρόν πάνω στο παρελθόν.

Στον Κεραμεικό δεν φωτογραφίζεις μόνο αρχαιότητες. Φωτογραφίζεις τη συνύπαρξη του χρόνου.

Το μάρμαρο απέναντι από το τσιμέντο. Το αρχαίο ίχνος δίπλα στη σύγχρονη κίνηση. Τη σκιά ενός δέντρου πάνω σε μια επιτύμβια στήλη. Το νερό του Ηριδανού μέσα στο αρχαίο ανάγλυφο της πόλης. Ένα πρόσωπο που έζησε πριν από αιώνες και εξακολουθεί να κοιτάζει.

Η φωτογραφία, όπως και το μάρμαρο, είναι μια πράξη αντίστασης στη λήθη. Δεν ανασταίνει τον νεκρό. Τον καθιστά ορατό. Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό νόημα των «μαρμαρένιων Ηλυσίων».

Σχετικό Άρθρο

Όχι ένας τόπος όπου ο θάνατος νικιέται. Αλλά ένας τόπος όπου η μνήμη εξακολουθεί να ζει. Κεραμεικός. Ένας τόπος νεκρών που εξακολουθεί να μιλά στους ζωντανούς.

Δειτε περισσοτερα