Βικτώρια Σκαφιδά: Φωτογραφίζοντας όσα δεν φαίνονται

Η φωτογραφία της Βικτώριας Σκαφιδά δεν αρκείται στην καταγραφή της πραγματικότητας, αναζητά όσα βρίσκονται πίσω από το προφανές. Με αφετηρία τις Πολιτικές Επιστήμες και μετέπειτα σπουδές στη φωτογραφική έρευνα και μεθοδολογία, έχει διαμορφώσει μια προσωπική οπτική, όπου η εικόνα λειτουργεί ως εργαλείο σκέψης, παρατήρησης και αφήγησης. Στα έργα της επανέρχονται σταθερά ζητήματα ταυτότητας, ανθρώπινης εμπειρίας, απουσίας, σχέσης με τον τόπο και εσωτερικής αναζήτησης, ενώ η έρευνα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της δημιουργικής της διαδικασίας.

Με αφορμή τη συμμετοχή της στο διεθνές project PHOTOMINO EUROPE, αλλά και την ολοκλήρωση του νέου της φωτογραφικού έργου «Autoimmune – when fear is embodied», η Βικτώρια Σκαφιδά μιλά στην Athens Voice για τη διαδρομή της, τη δύναμη της οπτικής αφήγησης, τις προκλήσεις της σύγχρονης φωτογραφίας και τον ρόλο του δημιουργού σε μια εποχή όπου οι εικόνες παράγονται αδιάκοπα, αλλά η ανθρώπινη ματιά εξακολουθεί να κάνει τη διαφορά.

Τι είναι αυτό που σας ελκύει περισσότερο στον άνθρωπο ως φωτογραφικό θέμα;

Το μη ορατό, αυτό που κρύβεται πίσω από την εικόνα του, η ψυχοσύνθεσή του, η εναλλαγή των ρόλων και των συναισθημάτων.

Πώς γεννιέται συνήθως ένα νέο project; Ξεκινά από μια εικόνα, μια ιδέα, μια προσωπική εμπειρία ή κάτι εντελώς διαφορετικό;

Δεν ξεκινά πάντα με τον ίδιο τρόπο, τις περισσότερες φορές γεννιέται από μία επιθυμία, από κάτι βαθύτερο που βρίσκεται στο υποσυνείδητο και μπορεί να «πυροδοτηθεί» από ένα εξωτερικό ερέθισμα: μία εικόνα, ένα μουσικό κομμάτι, μία ταινία, ένα βιβλίο, μία προσωπική εμπειρία, ένα βίωμα ή ακόμα κι από μία ιδέα.

Υπάρχει κάποιο έργο σας που θεωρείτε σταθμό στην καλλιτεχνική σας πορεία και γιατί;

Η σειρά Όνειρα (Dreams) η οποία αποτελεί το φωτογραφικό μέρος της διπλωματικής μου εργασίας. Με τη μάσκα να συμβολίζει το φόβο, δημιουργήθηκαν τέσσερις φωτοϊστορίες οι οποίες οπτικοποιούν τις υποσυνείδητες σκέψεις και πράξεις που καλούνται να διαπραγματευτούν τους εφιάλτες σε τέσσερα όνειρα. Η φωτογραφική σειρά Όνειρα αποτελείται από τέσσερις σπονδυλωτές ιστορίες, στις οποίες καλούμαι να αντιμετωπίσω τους φόβους μου. Σε κάθε μία από τις φωτοϊστορίες περιγράφεται η σχέση μου με αυτούς τους φόβους· το πώς τους αντιμετωπίζω σε δεδομένη χρονική στιγμή. Άλλοτε ταυτίζομαι, άλλοτε συμφιλιώνομαι ή κρύβομαι από αυτούς. Κάθε ιστορία έχει διαφορετικό τίτλο ο οποίος αντανακλά τη σχέση αυτή.

Δουλεύοντας πάνω σε αυτό το project ήρθα αντιμέτωπη με τον ίδιο μου τον εαυτό και με τους φόβους μου. Επιπλέον, αναγκάστηκα να βγω από την comfort zone μου πολλές φορές και να ξεπεράσω πρακτικά εμπόδια. Η δημιουργία φωτοϊστορίας όσο εύκολη κι αν φαίνεται, στην πράξη είναι μία πολύ απαιτητική διαδικασία, η οποία απαιτεί οργάνωση, σωστό σχεδιασμό, πειθαρχία, προσήλωση και πάντα «αιωρείται» η πιθανότητα κάτι να πάει στραβά την τελευταία στιγμή (κάτι το οποίο αντιμετώπισα ουκ ολίγες φορές…). Όλο αυτό ήταν κάτι με το οποίο καταπιανόμουν για πρώτη φορά και, με άγνοια κινδύνου, έπεσα στα βαθιά…

Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζετε κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης μιας φωτογραφικής σειράς;

Η διατήρηση μιας συνεκτικής και ουσιαστικής οπτικής αφήγησης σε όλη τη διάρκεια του έργου. Ένας φωτογράφος καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα όπως ποιο είναι το κύριο θέμα ή μήνυμα της σειράς, πώς συνδέεται κάθε εικόνα με τις υπόλοιπες, ποια στοιχεία (φωτισμός, χρώμα, σύνθεση, ύφος, θέμα) πρέπει να παραμείνουν σταθερά, πότε μία φωτογραφία ενισχύει τη σειρά και πότε την αποδυναμώνει, όσο καλή κι αν είναι από μόνη της.

Στην πράξη, η διαδικασία της επιλογής και της απόρριψης εικόνων είναι καθοριστική για τη διαμόρφωση ενός φωτογραφικού έργου. Μια πολύ ωραία φωτογραφία μπορεί να μην ταιριάζει στη συνολική αφήγηση και να χρειαστεί να μείνει εκτός. Αυτή η διαδικασία της επιμέλειας - editing είναι συχνά πιο απαιτητική από τη λήψη των φωτογραφιών. Επίσης, η εύρεση προσωπικής οπτικής ταυτότητας, η ισορροπία μεταξύ σχεδιασμού και αυθορμητισμού. Η διατήρηση του ενδιαφέροντος του θεατή από την πρώτη έως την τελευταία εικόνα.

Μια επιτυχημένη φωτογραφική σειρά είναι το σύνολο εικόνων που λειτουργούν μαζί και αφηγούνται κάτι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών τους.

Η συμμετοχή σας στο PHOTOMINO EUROPE σάς έφερε σε διάλογο με φωτογράφους από όλη την Ευρώπη. Τι κρατάτε από αυτή την εμπειρία;

Όταν έλαβα το mail από τη Nicole Keller με την πρόσκληση να συμμετάσχω στο project της, εκπροσωπώντας την Ελλάδα, εξεπλάγην ευχάριστα. Βρήκα πραγματικά εμπνευσμένη την ιδέα μιας φωτογραφίας που ταξιδεύει σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πυροδοτώντας μία αλυσιδωτή φωτογραφική αντίδραση, ένα φωτογραφικό ντόμινο.

Αναμφίβολα, το σημαντικότερο κέρδος ήταν η ανταλλαγή ιδεών και εμπειριών με φωτογράφους από διαφορετικές χώρες και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Μέσα από αυτόν τον διάλογο ανακάλυψα νέες προσεγγίσεις στη φωτογραφία, διαφορετικούς τρόπους αφήγησης και νέες πηγές έμπνευσης. Παράλληλα, δημιουργήθηκαν επαφές και φιλίες που συνεχίζονται. Αυτό που κρατώ περισσότερο είναι η αίσθηση ότι, παρά τις όποιες διαφορετικές μας αφετηρίες, η φωτογραφία λειτουργεί ως μια κοινή γλώσσα που μας ενώνει.

Πιστεύετε ότι η φωτογραφία μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως μια κοινή γλώσσα ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμών και εμπειριών;

Η δύναμη της φωτογραφίας βρίσκεται στην ικανότητά της να μεταδίδει συναισθήματα, εμπειρίες και ανθρώπινες καταστάσεις που συχνά υπερβαίνουν τα γλωσσικά σύνορα. Ένα βλέμμα, μια χειρονομία, μια σκηνή απώλειας, χαράς ή καθημερινότητας μπορούν να προκαλέσουν αναγνώριση και ενσυναίσθηση σε ανθρώπους με πολύ διαφορετικά πολιτισμικά υπόβαθρα. Με αυτή την έννοια, η φωτογραφία μπορεί να δημιουργήσει ένα κοινό πεδίο επικοινωνίας και κατανόησης.

Ωστόσο, η ανάγνωση μιας εικόνας επηρεάζεται από το πολιτισμικό, κοινωνικό και ιστορικό υπόβαθρο του θεατή. Οι εικόνες δεν έχουν ένα μοναδικό και σταθερό νόημα· αντίθετα, αποκτούν διαφορετικές ερμηνείες ανάλογα με τις εμπειρίες και τις αναφορές του κάθε ανθρώπου. Για αυτόν τον λόγο, θεωρώ ότι η φωτογραφία αποτελεί έναν χώρο συνάντησης διαφορετικών οπτικών και εμπειριών. Θα χρησιμοποιήσω τον όρο “διαπολιτισμικό διάλογο” ο οποίος αναφέρεται στην ανταλλαγή ιδεών, εμπειριών, αισθητικών προσεγγίσεων και τρόπων έκφρασης μεταξύ φωτογράφων από διαφορετικά πολιτισμικά υπόβαθρα. Στην ουσία, η φωτογραφία λειτουργεί ως «γλώσσα επικοινωνίας» που γεφυρώνει τις πολιτισμικές διαφορές και επιτρέπει την αμοιβαία κατανόηση και επιρροή μεταξύ δημιουργών από διαφορετικές χώρες.

Στην περίπτωση του PHOTOMINO EUROPE, φωτογράφοι από διαφορετικές χώρες εμπνέονται, ο ένας από το έργο του άλλου, αναπτύσσοντας έναν διαπολιτισμικό δημιουργικό διάλογο που ενθαρρύνει τις διασυνοριακές ανταλλαγές ιδεών και καλλιτεχνικών πρακτικών. Η φωτογραφία, με τον τρόπο αυτό λειτουργεί ως γέφυρα για διεθνή δημιουργική συνεργασία και πολιτισμική ανταλλαγή.

Στη σημερινή εποχή της μαζικής κυκλοφορίας τεράστιου όγκου εικόνων μέσω των ψηφιακών μέσων, οι φωτογραφίες εξακολουθούν να έχουν τη δύναμη να δημιουργούν γέφυρες, να αναδεικνύουν κοινές ανθρώπινες εμπειρίες και να ανοίγουν διαλόγους γύρω από ζητήματα ταυτότητας, μνήμης, κοινωνικής δικαιοσύνης και συλλογικής εμπειρίας.

Τελικά, η αξία της φωτογραφίας ως κοινής γλώσσας δεν βρίσκεται στο ότι όλοι καταλαβαίνουμε ακριβώς το ίδιο πράγμα όταν βλέπουμε μια εικόνα, αλλά στο ότι μια εικόνα μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για επικοινωνία, προβληματισμό και ανταλλαγή διαφορετικών τρόπων θέασης του κόσμου.

Πόσο σημαντικός είναι ο αυτοσχεδιασμός στη δουλειά σας και πόσο ο προσεκτικός σχεδιασμός;

Και τα δύο είναι απαραίτητα, σε απόλυτη ισορροπία. Ο προσεκτικός σχεδιασμός βοηθά σε μεγάλο βαθμό να μετατραπεί μία ιδέα σε ολοκληρωμένο έργο μειώνοντας τον κίνδυνο να βασίζεσαι αποκλειστικά και μόνο στην τύχη, με πιθανότητα κάτι να πάει στραβά.

Από την άλλη πλευρά, ο αυτοσχεδιασμός σου επιτρέπει να εκμεταλλευτείς ευκαιρίες που δεν μπορούν να προβλεφθούν, όπως π.χ. μία ξαφνική αλλαγή του φωτός, μία αυθόρμητη έκφραση ενός ανθρώπου, μία νέα οπτική που προκύπτει κατά τη διάρκεια της λήψης· ευκαιρίες που θα μπορούσαν να «απογειώσουν» το αποτέλεσμα.

Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της αδιάκοπης παραγωγής εικόνων, πώς αντιλαμβάνεστε τον ρόλο του φωτογράφου σήμερα;

Για δεκαετίες, η φωτογραφία συνδεόταν κυρίως με την ικανότητα καταγραφής της πραγματικότητας. Η πρόσβαση στην κάμερα, η τεχνική γνώση και η δυνατότητα παραγωγής εικόνων ήταν στοιχεία που ξεχώριζαν τον φωτογράφο. Σήμερα, όμως, τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά· η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει μέσα σε δευτερόλεπτα εικόνες που δεν τραβήχτηκαν ποτέ, ενώ δισεκατομμύρια φωτογραφίες παράγονται καθημερινά από κινητά τηλέφωνα.

Όλο αυτό μετατοπίζει το κέντρο βάρους του επαγγέλματος. Ο φωτογράφος δεν είναι πλέον απλώς ο άνθρωπος που «πατά το κουμπί». Είναι εκείνος που επιλέγει τι αξίζει να ειπωθεί· με τη φωτογραφική του ματιά διαμορφώνει μια οπτική γλώσσα, δίνει νόημα και πλαίσιο στην εικόνα, χτίζει εμπιστοσύνη γύρω από την αυθεντικότητα του βλέμματός του.

Η αξία του δεν βρίσκεται μόνο στην παραγωγή εικόνων αλλά, κυρίως, στην πρόθεση που υπάρχει πίσω από αυτές. Για παράδειγμα μία φωτογραφία ενός φωτορεπόρτερ σε μια εμπόλεμη ζώνη, ενός ντοκιμαντερίστα που ακολουθεί και καταγράφει μία κοινότητα για πολλά χρόνια ή ενός καλλιτέχνη που αναπτύσσει ένα προσωπικό έργο, αποκτά σημασία όχι επειδή είναι οπτικά άρτια, αλλά επειδή προέρχεται από μια πραγματική ανθρώπινη εμπειρία. Η τεχνολογία μπορεί και παράγει εικόνες, ενώ ο φωτογράφος παράγει οπτική σκέψη.

Σε έναν κόσμο όπου οι εικόνες μπορούν να δημιουργηθούν χωρίς κάμερα, η ανθρώπινη ματιά, η μαρτυρία, η κρίση και η ευθύνη του δημιουργού αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα.

Υπάρχουν φωτογράφοι, καλλιτέχνες ή άλλες μορφές τέχνης που έχουν διαμορφώσει τη ματιά σας;

Σημαντικές επιρροές στο έργο μου αποτελούν οι Cig Harvey, Elina Brotherus, Anni Leppala, Riitta Paivalainen, Robert Darch και Duane Michals, των οποίων η προσέγγιση στη φωτογραφική αφήγηση και τη δημιουργία ατμόσφαιρας έχει επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι και αναπτύσσω τη δική μου δουλειά.

Τι αναζητάτε προσωπικά μέσα από τη φωτογραφία που ίσως δεν θα μπορούσατε να βρείτε σε κάποιο άλλο μέσο έκφρασης;

Μια άμεση σχέση με τον κόσμο. Όπως προανέφερα, για μένα η φωτογραφία αποτελεί μέσο έκφρασης, ενώ παράλληλα είναι ένας τρόπος κατανόησης του εαυτού αλλά και του κόσμου που με περιβάλλει. Συχνά οι φωτογραφίες που τραβάμε λένε περισσότερα για εμάς παρά για τα θέματά τους. Μια φωτογραφία μπορεί να αποτελεί ταυτόχρονα μαρτυρία και προσωπική έκφραση. Επιπλέον, είναι και ένας τρόπος να βλέπεις. Μέσω της φωτογραφίας μαθαίνω να παρατηρώ τον κόσμο με μεγαλύτερη προσοχή και ενσυναίσθηση.

Αν μπορούσατε να περιγράψετε το έργο σας σε τρεις λέξεις, ποιες θα ήταν αυτές;

Ανθρωποκεντρικό, εννοιολογικό, σουρεαλιστικό.

Τι σας απασχολεί δημιουργικά αυτή την περίοδο και τι μπορούμε να περιμένουμε από τα επόμενα βήματά σας;

Βρίσκομαι στο στάδιο ολοκλήρωσης ενός έργου το οποίο δουλεύω τα τελευταία τρία χρόνια με τίτλο Autoimmune - when fear is embodied (Αυτοάνοσο - όταν ο φόβος σωματωποιείται). Αποτελεί αυτοβιογραφικό έργο και πραγματεύεται το ψυχολογικό τραύμα και τις συνέπειες που μπορεί να έχει στο ανθρώπινο σώμα. Πρόκειται για ένα οπτικό ημερολόγιο που τηρούσα κατά τη διάρκεια της θεραπείας μου για ένα αυτοάνοσo νόσημα, από τη διάγνωσή του μέχρι την ίαση. Αποτελείται κυρίως από αυτοπορτρέτα, ρεαλιστικά ή αλληγορικά.

***

Περισσότερα για τη φωτογράφο

• victoria-skafida.weebly.com
• instagram@victoria_skafida