Ταξίδι στο Ιράν: Ένα φωτορεπορτάζ για την άγνωστη ομορφιά του, πριν από τον πόλεμο

Το Ιράν είναι μια χώρα με βαθιές ιστορικές ρίζες, μοναδικό πολιτισμικό πλούτο και έντονες αντιθέσεις, όπου η αρχαία κληρονομιά συνυπάρχει με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Από τις μεγάλες πόλεις μέχρι τα τοπία της ερήμου και των οροσειρών, συνθέτει ένα μωσαϊκό εικόνων και εμπειριών που συχνά παραμένουν άγνωστες στο ευρύ κοινό. Με αφορμή τις πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις και την επανεμφάνιση της περιοχής στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας, η φωτογράφος Δήμητρα Στασινοπούλου μας ταξιδεύει μέσα από τον φακό της σε μια πιο ανθρώπινη και ανεξερεύνητη πλευρά του Ιράν, που μεγάλο κομμάτι της ανήκει πλέον στο παρελθόν.

Τον Σεπτέμβριο του 2019 επέστρεψα από ένα μακρύ, υπέροχο ταξίδι στο Ιράν. Σ’ αυτές τις τόσο δύσκολες ώρες για τον λαό του Ιράν αλλά και της ευρύτερης γειτονιάς μας στη Μέση Ανατολή, που τόσο δοκιμάζεται, ας δούμε για μία ακόμη φορά τη μοναδικότητά του κι ας ευχηθούμε το καλύτερο, κυρίως για τους ανθρώπους εκεί, που έχουν τόσο υποφέρει.

Πολλά απ’ αυτά που είδα έχουν ήδη βομβαρδιστεί. Mια τραγική υπενθύμιση της εύθραυστης ομορφιάς που μας δόθηκε και δεν σεβόμαστε όσο θα έπρεπε. Ιδιαίτερα μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του Τραμπ, που απείλησε να εξαφανίσει έναν πολιτισμό αιώνων και να ισοπεδώσει το Ιράν «σε μία μέρα», νομίζω πως αξίζει να δούμε την έκταση και το μέγεθος αυτού του πολιτισμού και να θυμηθούμε ότι πέρα από μας υπήρξε και υπάρχει μια ολόκληρη οικουμένη.

Η Τεχεράνη, η πρωτεύουσα του Ιράν, μια πολυσύχναστη μητρόπολη 14 εκατομμυρίων κατοίκων, βρίσκεται στη νότια πλαγιά της οροσειράς Αλμπόρζ, και είναι μία από τις μεγαλύτερες και πιο σημαντικές μητροπόλεις στον κόσμο. Το Παλάτι Γκολεστάν (Golestan Palace), είναι ένα από τα παλαιότερα ιστορικά μνημεία της, αριστούργημα της εποχής του, και έχει ανακηρυχθεί μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Με αρχιτεκτονική που ενσωματώνει παλαιότερες περσικές τέχνες σε συνδυασμό με δυτικές επιρροές, το κτίριο αποτελούσε την έδρα της κυβέρνησης της οικογένειας Qajar, η οποία ανέλαβε την εξουσία το 1779 και έκανε την Τεχεράνη πρωτεύουσα.

Το Ιράν (γνωστό από την αρχαιότητα σ’ εμάς ως Περσία) είναι ένας από τους παλαιότερους και σημαντικότερους πολιτισμούς του κόσμου, που χρονολογείται πριν από 3.000 χρόνια. Μερικά από τα μεγαλύτερα ονόματα της ιστορίας –ο Κύρος και ο Δαρείος, ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Τζένγκις Χαν– άφησαν το στίγμα τους εδώ και οι πόλεις που κατέκτησαν ή τις οποίες κυβέρνησαν είναι από τις ομορφότερες, σε μια περιοχή πλούσια με τόσο ιστορικά μνημεία. Υπάρχουν πτυχές του ιρανικού πολιτισμού που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, έχουν αγγίξει σχεδόν κάθε άνθρωπο στον πλανήτη. Το Ιράν θα έπρεπε να είναι ένας από τους πιο πολύτιμους ταξιδιωτικούς προορισμούς στον κόσμο, ευλογημένο όπως είναι με εξαιρετικούς ιστορικούς χώρους, πανέμορφα τοπία και μια συναρπαστική κουλτούρα που έχει επηρεάσει πολιτισμούς και λαούς σε διάφορα μέρη του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης καθώς και της Ανατολικής και Νότιας Ασίας. Μια κουλτούρα που εκτείνεται σε πολλά πεδία, όπως η λογοτεχνία, η μουσική, ο χορός, η αρχιτεκτονική, η ζωγραφική, η υφαντική, η κεραμική, η καλλιγραφία, η μεταλλουργία και η λιθοδομία.

Η πόλη Σιράζ και είναι γνωστή ως η πολιτιστική πρωτεύουσα του Ιράν και η πόλη της ποίησης, του κρασιού και των λουλουδιών. Εκεί βρίσκεται το τζαμί Nasiral-Mulk, το «Ροζ Τζαμί», το οποίο κατασκευάστηκε μεταξύ 1876 και 1888 από τη δυναστεία Qajar. Mε ένα εντυπωσιακό ουράνιο τόξο από βιτρό, χιλιάδες ζωγραφισμένα πλακάκια στην οροφή και περσικά χαλιά που καλύπτουν το πάτωμα, είναι ένα από τα πιο όμορφα στο Ιράν.

Στην Σιράζ βρίσκονται οι τάφοι/μαυσωλεία των εμβληματικών Περσών ποιητών του 13ου αιώνα, Σααντί και Χαφέζ. Με συγκίνησε ιδιαίτερα το γεγονός ότι ένας τεράστιος αριθμός Ιρανών τους επισκέπτονται καθημερινά και δείχνουν τον σεβασμό τους και την αγάπη τους για τα έργα, την πεζογραφία και τα ποιήματά τους. Αν αυτό δεν φανερώνει το επίπεδο πολιτισμού ενός λαού... Στις σημερινές συνθήκες φαίνεται τουλάχιστον περίεργο το ότι ένα από τα ποιήματα του Σααντί είναι γραμμένο στην κορυφή της εισόδου των Ηνωμένων Εθνών: «Οι άνθρωποι είναι μέλη ενός σώματος, δημιουργημένοι από την ίδια ουσία. Αν ένα μέλος πονά, τα άλλα δεν μπορούν να μένουν αδιάφορα. Αν δεν νιώθεις τον πόνο των άλλων, δεν αξίζεις να λέγεσαι άνθρωπος».

Η πόλη Ισφαχάν ήταν πρωτεύουσα πολλών δυναστειών. Το Masjed-e Jame (Τζαμί της Παρασκευής) προσφέρει μια απεικόνιση της εξέλιξης της αρχιτεκτονικής σε διάστημα 12 αιώνων, ξεκινώντας από το 841 μ.Χ. Το αριστουργηματικό τζαμί του Σεΐχη Λοτφολάχ είναι χτισμένο το 1603. Το Παλάτι Chehel Sotoun (17ος αι.) χτίστηκε από τον Σαχ Αμπάς Β΄ για να χρησιμοποιηθεί για την ψυχαγωγία και τις δεξιώσεις του και είναι διακοσμημένο με εξαιρετικές τοιχογραφίες. Από τον ίδιο χτίστηκε και η γέφυρα Khaju (1650), με 23 καμάρες, μήκος 133 μέτρα και πλάτος 12 μέτρα, που εντυπωσιάζει με την απαράμιλλη ομορφιά της.

Η πόλη Γιαζντ, με ιστορία χιλιάδων ετών, είναι ένα σημαντικό κέντρο της περσικής αρχιτεκτονικής και διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα δίκτυα αρχαίων υπόγειων συστημάτων ύδρευσης στον κόσμο, τα επονομαζόμενα κανάτ. Το Jameh (1365) είναι ένα από τα ωραιότερα τεμένη στον κόσμο, με τους υψηλότερους μιναρέδες στο Ιράν, εξαιρετικά διακοσμημένους με ψηφιδωτά πλακάκια. Η Γιαζντ αποτελεί το κέντρο του Ζωροαστρισμού από τον 3ο αιώνα μ.Χ. Χαρακτηριστική είναι η ιερή φωτιά μέσα σε μια μεγάλη εστία από μπρούντζο, η οποία είναι πάντα αναμμένη.

Ο Περσικός Κήπος έχει εγγραφεί από την UNESCO και ενσαρκώνει τον Παράδεισο. Η περσική λέξη pairidaēza, ήρθε αργότερα (στα ελληνικά παράδεισος, ρωμαϊκά paradīsos, λατινικά paradīsus, γαλλικά paradis, γερμανικά Paradies και αγγλικά paradise). Το αρχοντικό χτίστηκε μεταξύ 1879 και 1886 από τον πλούσιο έμπορο Μοχάμαντ Άλι Χαν Καβαμάλ-Μολκ.

Το Κασάν είναι μια όαση που βρίσκεται μεταξύ Τεχεράνης και Ισφαχάν. Λέγεται ότι από εκεί κατάγονταν οι τρεις μάγοι που πήγαν στη Βηθλεέμ φέρνοντας δώρα για τον μικρό Ιησού. Εκεί βρίσκεται και το Λουτρό του Σουλτάνου Αμίρ Αχμάντ, χτισμένο τον 16ο αιώνα και χαρακτηρισμένο ως μνημείο εθνικής κληρονομιάς. Το Κασάν είναι γνωστό για τα παραδοσιακά του σπίτια, όπως το Ιστορικό Σπίτι του Μπορουτζερντί – παράδειγμα αρχοντικής οικογενειακής κατοικίας του 19ου αιώνα, που το 2015 και το 2016 επιλέχθηκε από την UNESCO ως ένα από τα κορυφαία αξιοθέατα του Ιράν, με αρκετούς να το χαρακτηρίζουν ως το πιο όμορφο ιστορικό σπίτι στην Ασία.

Στην Ταυρίδα, το Ιστορικό Παζάρι είναι ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα στον Δρόμο του Μεταξιού, ακμάζον και διάσημο τον 13ο αιώνα, όταν η πόλη, στην επαρχία του Ανατολικού Αζερμπαϊτζάν, έγινε η πρωτεύουσα του Βασιλείου των Σαφαβιδών.

Η Περσέπολις ιδρύθηκε από τον Δαρείο Α´ το 518 π.Χ. ως πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών. Οι αρχαιολογικοί της χώροι μαρτυρούν αυτόν τον αρχαιότατο πολιτισμό, που καταστράφηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο το 330 πΧ. 

Στο Ζαντζάν βρίσκεται το μνημείο Σολτανίγιε και ο τάφος του Αλ Τζάιτο, που αποτελεί ένα από τα σημαντικά έργα της ιρανικής και ισλαμικής αρχιτεκτονικής. Ο τρούλος του είναι ο τρίτος μεγαλύτερος στον κόσμο μετά από αυτούς της Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε στη Φλωρεντία και της Αγίας Σοφίας, ενώ το Παζάρι του είναι η μεγαλύτερη παραδοσιακή αγορά στο Ιράν. H οροσειρά του Αντίταυρου (Aladaglar) είναι ένα από τα πιο εκπληκτικά φυσικά φαινόμενα στο Ιράν, με τις εντυπωσιακές της αποχρώσεις του κόκκινου, του καφέ, του πράσινου, του πορτοκαλί, του κίτρινου και του λευκού.

Το μεγαλύτερο όμως «αξιοθέατο» του Ιράν είναι ο λαός του. Οι Ιρανοί, ένα έθνος που αποτελείται από πολυάριθμες εθνοτικές ομάδες και δέχτηκε στην πορεία της ιστορίας επιρροές από Έλληνες, Άραβες, Τούρκους και Μογγόλους κατακτητές, είναι απίστευτα φιλόξενοι, τρυφεροί και φιλικοί άνθρωποι.

Ομολογώ ότι οι εντυπώσεις μου από αυτό το ταξίδι είναι γλυκόπικρες. Κι αυτό γιατί, εκτός από τα πολύ σημαντικά μνημεία, δεν είχα την ευκαιρία να δω πραγματικά τη ζωή στη χώρα και τους ανθρώπους της. Οι συνθήκες ασφάλειας είναι τέτοιες που δεν επιτρέπονται παρεκτροπές σε ένα πολύ συγκεκριμένο πρόγραμμα. Ως γυναίκα, επίσης, ένιωσα θλίψη βλέποντας τον τρόπο που ζουν οι γυναίκες εκεί, κυριολεκτικά χωρίς κανένα δικαίωμα, αλλά και τον φανατισμό που διακρίνει τους Ιρανούς όσον αφορά την θρησκεία τους. Δεν επιτρέπεται στις γυναίκες να βγουν από το σπίτι αν δεν συνοδεύονται από κάποιον άντρα, τον πατέρα ή τον σύζυγό τους, και φυσικά ούτε να δουλέψουν. Μόνον ως νοσοκόμες ή δασκάλες, κι αυτό γιατί, λόγω των πολέμων, που άφησαν πίσω τους αμέτρητους νεκρούς, υπάρχει σοβαρή έλλειψη προσωπικού. 

Την πρώτη μέρα του πολέμου, στις 28.2.26, το σχολείο θηλέων της πόλης Μινάμπ βομβαρδίστηκε, με θύματα 168 μαθήτριες –ηλικίας μεταξύ 7 και 12 ετών–, 26 εκπαιδευτικούς και 4 γονείς.

Μας πήρε αιώνες στην Ευρώπη να αφήσουμε πίσω μας τον σκοταδισμό. Εκεί δεν τα έχουν καταφέρει. Οι επιπτώσεις του 40ετούς πολέμου είναι ολοφάνερες. Μια κατεστραμμένη χώρα, μια χώρα που, παρότι είναι η 4η στον κόσμο σε παραγωγή πετρελαίου, εξακολουθεί να είναι τόσο φτωχή. Τα θύματα των πολέμων υπερβαίνουν τα 3 εκατομμύρια  – φωτογραφίες ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους σε ακολουθούν παντού, στους δρόμους, στα τζαμιά και στις αγορές.

Στα μουσεία υπάρχουν μοναδικά εκθέματα που αφορούν την ιστορία και τις απαρχές του ανθρώπινου πολιτισμού. Πολλά από αυτά είχαν λεηλατηθεί από το ISIS και πουληθεί και άλλα έχουν καταστραφεί. Σήμερα κάποια επιστρέφονται από τις διάφορες χώρες σιγά σιγά. 

Μια διαπίστωση που έκανα βλέποντας με τα μάτια μου, για πρώτη φορά, τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι πως δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν τόσο σπουδαίοι πολιτισμοί στην περιοχή, αν το τοπίο ήταν όπως σήμερα: μια απέραντη έρημος, με ελάχιστο νερό πια, γιατί με μεγάλα φράγματα οι Τούρκοι, και οι Ιρανοί σε παραποτάμους, κόβουν τη ροή των ποταμών Τίγρη και Ευφράτη, αλλά και λόγω της κατά πολύ μειωμένης βροχόπτωσης. Μιλάμε, βέβαια, για χιλιετίες αλλαγών, ωστόσο είναι τόσο εκτεταμένη η ερημοποίηση, που καταλαβαίνεις αμέσως ότι η ιστορία δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να έχει εξελιχθεί στον τόπο αυτό όπως τη γνωρίζουμε.