Στα βάθη της κοιλάδας Όμο μέσα από τον φακό της Δήμητρας Στασινοπούλου

Στην απομακρυσμένη Κοιλάδα Όμο, στα νότια της Αιθιοπίας, ο χρόνος μοιάζει να κυλά διαφορετικά. Πρόκειται για έναν κόσμο μοναδικό και σε μεγάλο βαθμό απομονωμένο, με ποτάμια, σαβάνες και ηφαιστειακά τοπία, ανάμεσα στα οποία δεκάδες ημινομαδικές φυλές συνεχίζουν να ζουν, διατηρώντας ζωντανές τις παραδόσεις τους μέσα στους αιώνες. Σε αυτό το σπάνιο πολιτισμικό τοπίο, μάς ταξιδεύει μέσα από τον φακό της και την πένα της, η φωτογράφος Δήμητρα Στασινοπούλου, καταγράφοντας στιγμές καθημερινότητας και ανθρώπινες ιστορίες από έναν από τους τελευταίους τόπους του πλανήτη, που μοιάζουν να στέκουν στο μεταίχμιο ανάμεσα στην παράδοση και την αναπόφευκτη αλλαγή. 

«Αυτό το ταξίδι έγινε τον Οκτώβριο του 2012 και επιστρέφοντας ετοίμασα το βιβλίο σε ηλεκτρονική μορφή στα αγγλικά. Η επίσκεψή μου σε αυτή την απομακρυσμένη περιοχή και η ευκαιρία να αποκτήσω βιωματική σχέση με την κουλτούρα των ανθρώπων αυτών, ήταν για μένα ταξίδι ζωής. Διαμένοντας σε δύο κατασκηνώσεις σε διάστημα δύο εβδομάδων, κατάφερα να γνωρίσω τους Σούρμα (ή Σούρι), τους Κάρα (ή Κάρο), τους Νιανγκατόμ (ή Μπούμε) και τους Χάμερ (ή Χάμαρ) – φυλές ολότελα διαφορετικές η μία από την άλλη, από τα πολιτισμικά τους χαρακτηριστικά, μέχρι το σωματότυπο.

Σήμερα όμως, πολύ φοβάμαι ότι αρκετά απ’αυτά που κατέγραψα τότε, δεν υπάρχουν πια. Ελπίζω, οι φωτογραφίες που ακολουθούν, να εμπνεύσουν σεβασμό για τη γωνιά αυτή της γης, που θα μπορούσαμε νομίζω να αποκαλούμε ως τόπο καταγωγής της ανθρωπότητας». Σημειώνει η φωτογράφος, συνεχίζοντας με την συναρπαστική διήγησή της.

Η Κοιλάδα του Όμο λοιπόν, πλουσιότατη σε πολιτιστική κληρονομιά και ιστορία, θεωρείται το λίκνο της ανθρωπότητας. Ίχνη των πρώτων ανθρώπων που βρέθηκαν στην περιοχή μαρτυρούν μία σχεδόν αδιάλειπτη ανθρώπινη παρουσία. Ανάλυση γενετικού υλικού αποδεικνύει ότι πρόγονος όλων των σημερινών ανθρώπων είναι μία γυναίκα από την Κοιλάδα Όμο – ο διάσημος σκελετός Λούσυ, που ανακαλύφθηκε στη νότια Αιθιοπία το 1974. Συνορεύοντας με την Κένυα και το Σουδάν, ακόμη αποτελεί έναν ξεχασμένο κόσμο, που διασχίζεται μόνο από ελάχιστους και κακής ποιότητας δρόμους. 

Ο μήκους 800 χιλιομέτρων ποταμός, διαρρέει φαράγγια ηφαιστιακών πετρωμάτων και κανάλια πανάρχαιας λάβας. Το 1980 μάλιστα, η UNESCO ανακήρυξε την Κοιλάδα του Όμο ως Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς. Για γενιές ολόκληρες, οι άνθρωποι που ζουν στην περιοχή, παρέμεναν τελείως αποκομμένοι από τον έξω κόσμο, περικυκλωμένοι από όρη και σαβάνες. Σήμερα ζουν εδώ 200.000 περίπου κάτοικοι, χωρισμένοι σε 15 ημινομαδικές φυλές, οι μικρότερες από τις οποίες δεν αριθμούν περισσότερα από 1000 μέλη.

Ο νομαδικός τρόπος ζωής των φυλών αυτών δεν ευνόησε την ανάπτυξη κάποιου υλικού πολιτισμού, αισθητικού ή πνευματικού χαρακτήρα. Η συνεχής μετακίνηση απαιτεί λίγα υπάρχοντα, κυρίως εκείνων που είναι απαραίτητα για τις μικρές καθημερινές λειτουργίες.

Ένα από τα πιο εκπληκτικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτών των ανθρώπων είναι η ομορφιά τους. Αγόρια και κορίτσια έχουν θαυμάσια διάπλαση, λεπτά και ασυνήθιστα ευλύγιστα κορμιά. Στολίζουν τα μαλλιά και τα σώματά τους με ζωγραφικά μοτίβα αλλά και μόνιμες εγχαράξεις ή σκαριφισμό, όχι μόνο για να τονίσουν τη φυσική τους εμφάνιση, αλλά και για να επικοινωνήσουν και να εκφραστούν.

Οι Surma έχουν αναβαθμίσει το έθιμο της ζωγραφικής σώματος σε μια εκπληκτική μορφή τέχνης. Θεωρούν ένα υγιές σώμα σαν δώρο που πρέπει να γιορτάζεται χωρίς ντροπή. Οι άνδρες ζωγραφίζουν κάθε εκατοστό του σώματός τους. Σχεδιάζουν γραμμές με τις άκρες των δακτύλων τους, αφού πρώτα πλύνουν το σώμα τους στο νερό του ποταμού. Στη συνέχεια, ξύνουν κιμωλία από την όχθη του ποταμού και την ανακατεύουν με νερό για να σχηματίσουν μια παχύρρευστη πάστα, την οποία απλώνουν πάνω τους, καθώς οι φίλοι τους αρχίζουν να σχεδιάζουν περίπλοκα γραμμικά σχέδια χρησιμοποιώντας τις άκρες των δακτύλων τους για να αποκαλύψουν το σκούρο δέρμα από κάτω. Οι πιο όμορφες ζωγραφιές είναι αυτές του προσώπου και του στήθους που συνδυάζουν το λευκό (κιμωλία), το μαύρο (κάρβουνο), το κίτρινο, την ώχρα και το κόκκινο (ορυκτά). Διακοσμούν επίσης τα κάτω χείλη τους με λουλούδια ενώ το μοτίβο με τις κουκκίδες είναι εμπνευσμένο από την κηλιδωτή φραγκόκοτα.

Νεαρά κορίτσια ζωγραφίζουν επίσης τα πρόσωπα και τα σώματά τους, τονίζοντας τα σχέδιά τους με κόκκινη ώχρα, φτιαγμένη από κονιορτοποιημένο βράχο που περιέχει σίδηρο. 

Οι Σούρμα επίσης υπερηφανεύονται για τον αριθμό των ουλών που φέρουν. Οι γυναίκες κάνουν αυτές τις ουλές χαράσοντας το δέρμα τους με ένα ξυράφι, αφού το ανασηκώσουν με ένα αγκάθι και το αφήσουν ανοιχτό για να δημιουργήσουν τελικά μια ουλή. Σε σύγκριση, η ανδρική διακόσμηση είναι απλούστερη, εφαρμόζοντας πηλό και μέλι στις σφιχτές μπούκλες τους, ενώ κολλούν και μικρά φτερά πάνω τους. Οι άνδρες επίσης σημαδεύουν το σώμα τους αφού σκοτώσουν κάποιον από μια εχθρική φυλή.

Το πιο διακριτικό χαρακτηριστικό της Surma είναι οι χειλικές και λοβιακές πλάκες που εφαρμόζουν οι γυναίκες στα χείλη και τα αυτιά τους. Μια τομή γίνεται στο κάτω χείλος και στους λοβούς των αυτιών ενός νεαρού κοριτσιού κατά τη διάρκεια των τελετουργιών μύησης. Ένας μικρός ξύλινος ή κεραμικός δίσκος εισάγεται στην τομή και σταδιακά αντικαθίσταται από μεγαλύτερο, μέχρι να μπορεί να φορεθεί ο δίσκος πλήρους μεγέθους. Μια θεωρία λέει ότι οι πλάκες των χειλιών χρησιμοποιούνταν για να αποθαρρύνουν τους ιδιοκτήτες σκλάβων από την αιχμαλωσία τους.

Η ζωή τους περιστρέφεται γύρω από τα βοοειδή. Οι αγελάδες και οι κατσίκες είναι από τα πιο πολύτιμα υπάρχοντα και οι άνδρες περνούν πολύ χρόνο μαζί τους. Πολύ σπάνια τρώνε το κρέας της αγελάδας τους. Τις εκτρέφουν για το γάλα και το αίμα τους, τα οποία πίνουν. Ο μέσος άνδρας έχει περίπου 30 έως 40 αγελάδες.  Κάθε νεαρό αρσενικό παίρνει το όνομά του από τα βοοειδή του, τα οποία έχουν την εντολή να φροντίζουν. Οι νεαροί πολεμιστές μάλιστα, συχνά περνούν πολλές εβδομάδες ή και μήνες μακριά από το χωριό με τα κοπάδια τους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η τελετή του Άλματος του Ταύρου, UkuliBul (που θυμίζει τα δικά μας αρχαία ταυροκαθάψια), της Φυλή των Hamer. Αποτελεί τον τρόπο για να διαπιστωθεί εάν ένας νεαρός άνδρας Hamer είναι έτοιμος να κάνει το κοινωνικό άλμα από τη νεότητα στην ενηλικίωση και να αναλάβει τις ευθύνες της ανατροφής μιας οικογένειας. Η τελετή λαμβάνει χώρα σε ξέφωτα στην ύπαιθρο και σε αυτήν παρευρίσκονται η οικογένεια, οι συγγενείς και οι στενοί φίλοι του ukuli.

Η αντιμετώπιση των εχθρικών φυλών είναι επίσης σύμφυτη με τον πολιτισμό και την παράδοσή τους. Οι διαφυλετικές συγκρούσεις μαίνονται ασταμάτητα, για γενιές ολόκληρες. Η κύρια αιτία για τις συγκρούσεις αυτές είναι οι λιγοστοί φυσικοί πόροι, απαραίτητοι για τη συντήρηση των κοπαδιών. Δεν είναι τυχαίο που το μόνο προϊόν σύγχρονης τεχνολογίας που έχει εισβάλλει για τα καλά στη ζωή των φυλών είναι το αυτόματο όπλο. Τα παραδοσιακά όπλα, τα δώρα, τα τόξα και τα βέλη, αντικαταστάθηκαν από αυτόματα τουφέκια τη δεκαετία του 1980.

Οι διαρκείς συγκρούσεις στο Σουδάν και τη Σομαλία ευνοούν το εμπόριο ρωσικών καλάσνικοφ και ευρωπαϊκών G-3. Τα όπλα αυτά εισάγονται από το γειτονικό Σουδάν εδώ και 25 χρόνια και πωλούνται βάσει ενός καλά καθιερωμένου τιμοκαταλόγου: ένα παλιό μοντέλο κοστίζει οκτώ αγελάδες, είναι δηλαδή σχετικά οικονομικό, ενώ το τελευταίο καλάσνικοφ στοιχίζει γύρω στα 30-40 κεφάλια, όσο περίπου ένα όμορφο κορίτσι.