Το μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Ήλιος με ξιφολόγχες» ζωντανεύει στη σκηνή της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών, σε σκηνοθεσία της Ελένης Ευθυμίου
Τη σκοτεινή Θεσσαλονίκη του 1931, μια πόλη άγρια και επικίνδυνη κοινωνικοπολιτικά, μια Θεσσαλονίκη διχασμένη και διαιρεμένη, μια πόλη που ανά πάσα στιγμή κινδυνεύει να εκραγεί σαν πυριτιδαποθήκη, αυτήν την πόλη θα δεις στη σκηνή τηςΕταιρίας Μακεδονικών Σπουδών. Μεσοπόλεμος: Βενιζελικοί και Βασιλικοί σε αντιπαλότητα, Μοσχαναθρεμμένοι κομουνιστές και Αρχειομαρξιστές του Τρότσκι, Βούλγαροι πράκτορες και παρακρατικές ομάδες φίλα προσκείμενες στους φασίστες του Μουσολίνι, όλα τα μπλοκ διεκδικούν τη Θεσσαλονίκη. Όλοι συνωμοτούν για να πάρουν τα κουμάντα της, η τρέλα χτυπάει κόκκινο, είναι σαν οι τρελοί να πήραν τα κλειδιά και να ηγεμονεύουν στο άσυλο, πόλη σε κατάσταση πολιορκίας, μπαρουταποθήκη που μια σπίθα αρκεί για να τη λαμπαδιάσει. Και έξω από τα ταραγμένα καθ’ ημάς Εδώ είναι Βαλκάνια, μια Ευρώπη σε αναμπουμπούλα και ένα τέρας που καρδαμώνει μέχρι να συμβούν τα ασύλληπτα. Πίσω πάλι εδώ, στη Λεωφόρο Νίκης και την Ερμού, τη Λεωφόρο των Εξοχών με τις βίλες των μεγαλοαστών και την Μπάρα με τα πουτανοτσαρδάκια, στα προσφυγικά της Τούμπας και τις παράγκες στη Χαριλάου: Υπουργοί με τις σικ κυρίες ραδιουργούν στις δεξιώσεις του ξενοδοχείου Μεντιτερανέ, νταβατζήδες και καυλανάφτρες αλληλοσπαράζονται στον Βαρδάρη, ρουφιάνοι φτωχοδιάβολοι στα payroll του στρατού και της αστυνομίας, καρφώνουν για ψίχουλα και ασύστολα ποιος, πού, τι, πότε και γιατί. Μπάχαλο, αναβρασμός, μουρλοκούκου, διαρκής ένταση με τους μηχανισμούς χειραγώγησης, επιτήρησης και στρατηγικών συμμαχιών να κάνουν παιχνίδι.
Στο κέντρο της ιστορίας του μυθιστορήματος Ήλιος με Ξιφολόγχες, τον τίτλο του οποίου ο Σκαμπαρδώνης δήλωσε πως εμπνεύστηκε από ένα αληθινό έργο που συνεχίζει να κοσμεί το στρατηγείο του Γ’ Σώματος Στρατού, βρίσκεται ο Γόρδιος Κλήμεντος. Στρατιωτικός κατάσκοπος, άνθρωπος του καθήκοντος και εκπρόσωπος μιας κυβέρνησης που επιδιώκει την τάξη και την κοινωνική συνοχή με κάθε κόστος. Ο ταγματάρχης ζει μέσα σε έναν κόσμο σκιών, πληροφοριοδοτών, βασανιστηρίων και πολιτικών ισορροπιών. Παράλληλα βιώνει ιλιγγιώδες πάθος, βαθιά ερωτευμένος και εξαρτημένος από την Ντάνιελ. Η σάρκα και η αλούρ της Ντάνιελ, μιας πάμπλουτης και ανεξάρτητης φαμ φατάλ που ο Σκαμπαρδώνης της προσέδωσε αχαλίνωτο αισθησιασμό και στοιχεία χολιγουντιανής σταρ, όπως εκείνες που έπαιζαν στο πανί του σινέ Ηλύσια, Γούναρη και Παύλου Μελά γωνία, προκαλούν το μυαλό, το κορμί και τη λίμπιντο του Κλήμεντου να τελούν σε κατάσταση διαρκούς παραίσθησης, «μιαν Ουτοπία επιθυμητή κι αβάσταχτη, εκτός χρόνου, εντελώς ασύμβατη με τη γύρω του πραγματικότητα».
Με δικά της λόγια: «Διαβάζοντας για πρώτη φορά το τόσο γοητευτικό μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη, μεταφέρθηκα νοερά σε μια ατμόσφαιρα σκοτεινή και κινηματογραφική, σαν ταινία νουάρ: με ήρωες σκιώδεις, υποφωτισμένους. Ένας κόσμος όπου το φως και το σκοτάδι δεν διαχωρίζονται καθαρά και όπου κανείς δεν είναι απολύτως καθαρός ή απολύτως αθώος. Η διασκευή μας επιχειρεί να διατηρήσει αυτή την αίσθηση κινηματογραφικού μοντάζ, αλλά και να φωτίσει ένα κεντρικό θέμα του βιβλίου: τον μηχανισμό με τον οποίο μια δημοκρατία, στο όνομα της σταθερότητας, μπορεί να υιοθετήσει πρακτικές που υπονομεύουν τον ίδιο της τον πυρήνα. Η “Ανατακτική Χειραγωγία”, που αναφέρεται από τον υπουργό Αλέξανδρο Θάννα ως στρατηγική χειραγώγησης του λαού, δεν αφορά μόνο την εποχή του Μεσοπολέμου. Τα γεγονότα που οδηγούν στο πογκρόμ του Κάμπελ λειτουργούν μέσα στην παράσταση ως ένα ανησυχητικό κάτοπτρο που αντανακλά και οικείες σύγχρονες καταστάσεις. Η στοχοποίηση των μειονοτήτων, η ρητορική μίσους απέναντι σε ό,τι διαφέρει, η ανοχή στη βία, η ανέχεια που γεννά ταξικούς εχθρούς δεν μένουν ποτέ “περιορισμένες”, ούτε αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά. Η Ιστορία του 20ού αιώνα —και όχι μόνο— απέδειξε με τραγικό τρόπο πού μπορούν να οδηγήσουν. Η γενοκτονία των Εβραίων που ακολούθησε λίγα χρόνια αργότερα στην Ευρώπη δεν γεννήθηκε από το πουθενά. Προηγήθηκαν μικρότερες φωτιές και μικρότερες σιωπές. Το έργο μας δεν μιλά μόνο για το 1931. Μιλά για τη διαρκή πιθανότητα της εκτροπής. Και ίσως γι’ αυτό επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε τέτοιες ιστορίες: για να θυμόμαστε πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία των κοινωνιών μας. Πόσο εύκολα συνηθίζουμε τη σκληρότητα και πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στην ισορροπία και την απόλυτη καταστροφή. Σε μία Θεσσαλονίκη που, μέρα με τη μέρα, συντηρητικοποιείται και εκφασίζεται, σε μία στιγμή που οι ακραίες πολιτικές πεποιθήσεις δεν αποτελούν ιστορία προς αποφυγήν αλλά εκκολάπτονται μέσα στους κόλπους, του καπιταλισμού, της κρίσης και της ανέχειας, σε μία στιγμή που μία γενοκτονία έχει μόλις συντελεστεί στη Γάζα, δίπλα μας, και ένας πόλεμος μόλις άρχισε, του οποίου τις διαστάσεις αγνοούμε, ο Ήλιος με Ξιφολόγχες δεν έρχεται απλώς σαν μία ιστορική καταγραφή αλλά σαν μία σκοτεινή υπενθύμιση από το παρελθόν για ένα τρομακτικά γνώριμο μέλλον. Με την ελπίδα να μην το επαναλάβουμε…»
Ο Γόρδιος, η Ντάνιελ και ο ερωτικός παροξυσμός τους αποδίδονται εξαιρετικά από τον Ορέστη Παλιαδέλη και τη Χρύσα Μπαχτσεβάνη. Με τα σώματα και τα λόγια τους αποδίδουν μεστά μια σχέση στα άκρα. Καταμεσής της δράσης τα διαλείμματα της ηδονής και της στοργής που μοιράζονται στο κρεβάτι ή στα πατώματα μοιάζουν σαν προσπάθειες των δυο τους να ξορκίσουν την παράνοια των ημερών, ενώ στη σκηνή μαίνονται οι φόνοι και οι προδοσίες. Αίμα, ιδεολογίες εν συγκρούσει, αστυνομικές εξιχνιάσεις, η Ευθυμίου κατάφερε να πυρακτώσει την αφήγηση, με όλον τον θίασο σε πολλαπλούς ρόλους και απανωτές μεταμφιέσεις να μεταφέρει κλίμα. Χορογραφημένοι μετρονομικά από τον Τάσο Παπαδόπουλο, οι ηθοποιοί απογειώνουν τη δράση όχι μόνο με τα λόγια. Η απόδοση της πυρκαγιάς του Κάμπελ είναι ένα διαμάντι κινησιολογίας και φωτισμού, καθώς οι φακοί στο μέτωπο πρωταγωνιστών και δευτεραγωνιστών τρυπούν τους καπνούς όπως τα φωτορυθμικά στις πίστες - όλη εκείνη η Θεσσαλονίκη, ένα ντάνσφλορ θανάτου και βίας.
Ζουμερά εικαστικά είναι και τα βίντεο του Δημήτρη Ζάχου, τα οποία σε διαρκή θέαση μαζί με το ασπρόμαυρο υλικό από φωτογραφίες της εποχής και πρωτοσέλιδα της εφημερίδας Μακεδονία λειτουργούν ιδανικά σαν οπτικοακουστικό αναπαραστατικό φόντο. Δεν μπορώ να φανταστώ κάτι καλύτερο για την τύχη του εμβληματικού μυθιστορήματος του Σκαμαπρδώνη: δυνατός και καθαρός ο μυθιστορηματικός λόγος του, ευτύχησε να αποδοθεί χάρις στη σκηνοθετική ματιά της Ευθυμίου και όλων των συντελεστών του ΚΘΒΕ με τρόπο μο-να-δι-κό. Χίλια συγχαρητήρια.
Με αφορμή την αναδρομική του έκθεση, ο ζωγράφος μιλάει για τη γενιά του ’30, τους δασκάλους της Σχολής Καλών Τεχνών, το φως του Μολύβου και τη ζωγραφική ως τρόπο ζωής
17°
