Εικαστικα

Πουλήθηκε ελεύθερα ή υπό διωγμό; Η διαμάχη για τον Βαν Γκογκ των 180 εκατ. δολαρίων

Οι απόγονοι του Εβραίου εκδότη Σάμουελ Φίσερ υποστηρίζουν ότι η οικογένεια αναγκάστηκε να πουλήσει τον πίνακα

Newsroom
2’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Βαν Γκογκ 180 εκατ. δολαρίων στη σκιά του ναζισμού: Κληρονόμοι ζητούν να σταματήσει η δημοπρασία

Λίγες ημέρες πριν βγει στο σφυρί ένας πίνακας του Βίνσεντ βαν Γκογκ αξίας 180 εκατ. δολαρίων, μια διεκδίκηση από τους κληρονόμους του παλαιού ιδιοκτήτη του φέρνει τον Sotheby’s αντιμέτωπο με ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί μια πώληση που πραγματοποιήθηκε εκτός ναζιστικής Γερμανίας, σε ανεξάρτητο αγοραστή και σε υψηλή τιμή, να θεωρηθεί εξαναγκαστική λόγω των διώξεων που υφίστατο η οικογένεια;

Στο επίκεντρο βρίσκεται το έργο «Ανθισμένες καστανιές» του 1890, το οποίο παραμένει προγραμματισμένο να δημοπρατηθεί στη Νέα Υόρκη την Τετάρτη 18 Νοεμβρίου. Σύμφωνα με το ARTnews, οι κληρονόμοι του Εβραίου εκδότη Σάμουελ Φίσερ ζητούν την απόσυρσή του, υποστηρίζοντας ότι η οικονομική πίεση που προκάλεσαν οι ναζιστικές διώξεις ανάγκασε την οικογένεια να το πουλήσει.

Ο οίκος δημοπρασιών απορρίπτει αυτή την ερμηνεία, επικαλούμενος αρχεία της γκαλερί του εμπόρου τέχνης Πάουλ Κασίρερ. Όπως αναφέρει, ο πίνακας πωλήθηκε τον Ιούνιο του 1936 έναντι 68.000 ελβετικών φράγκων, περίπου 22.000 δολαρίων τότε — ποσό που θεωρεί υψηλό για έργο του Βαν Γκογκ εκείνη την περίοδο.

Από την οικογένεια Φίσερ σε γκαλερί του Άμστερνταμ

Ο Σάμουελ Φίσερ, ο οποίος πέθανε το 1934, είχε ιδρύσει έναν από τους σημαντικότερους εκδοτικούς οίκους της Γερμανίας, με συγγραφείς όπως ο Τόμας Μαν και ο Χέρμαν Έσε. Τη διεύθυνση ανέλαβε ο γαμπρός του, Γκότφριντ Μπέρμαν Φίσερ, την εποχή που οι ναζί άρχισαν να απαγορεύουν πολλούς από τους συγγραφείς του οίκου.

Η οικογένεια μετέφερε την επιχείρηση στη Βιέννη το 1936 και εγκατέλειψε την Αυστρία μετά τη ναζιστική προσάρτηση του 1938. Η Γκεστάπο κατέσχεσε το σπίτι της, τη βιβλιοθήκη και όσα έργα τέχνης παρέμεναν εκεί.

Η διαδρομή του συγκεκριμένου Βαν Γκογκ, ωστόσο, είναι διαφορετική. Σύμφωνα με το ιστορικό ιδιοκτησίας του, η οικογένεια τον είχε παραδώσει προς πώληση στην γκαλερί Κασίρερ στο Άμστερνταμ το 1932 ή το 1933, μαζί με δύο έργα του Πολ Σεζάν. Παρέμεινε εκεί σχεδόν τρία χρόνια και παρουσιάστηκε σε εκθέσεις στο Ρότερνταμ και στη Βέρνη πριν πωληθεί. Η Ολλανδία δεν βρισκόταν τότε υπό ναζιστικό έλεγχο.

Ο δικηγόρος του Sotheby’s, Λουκ Νίκας, υποστηρίζει ότι η συναλλαγή έγινε με ανεξάρτητο αγοραστή και σε δίκαιη αγοραία αξία. Επισημαίνει επίσης ότι η οικογένεια διεκδίκησε μεταπολεμικά άλλα έργα που είχε χάσει το 1938, αλλά όχι τον συγκεκριμένο πίνακα.

Οι κληρονόμοι ζητούν περισσότερα από μια απόδειξη καλής τιμής

Ο δικηγόρος των κληρονόμων, Γκούναρ Σνάμπελ, θέτει ένα ευρύτερο ζήτημα. Ζητά να αποδειχθεί όχι μόνο ότι η οικογένεια εισέπραξε δίκαιο τίμημα, αλλά και ότι θα είχε πουλήσει το έργο ακόμη κι αν οι ναζί δεν είχαν ανέλθει στην εξουσία.

Σύμφωνα με το ARTnews, δήλωσε επίσης ότι η πλευρά του είναι διατεθειμένη να εργαστεί για μια δίκαιη λύση στο πλαίσιο των Αρχών της Ουάσιγκτον, των διεθνώς αποδεκτών κατευθύνσεων για την αντιμετώπιση διεκδικήσεων που αφορούν τέχνη λεηλατημένη από τους ναζί.

Η υπόθεση περιπλέκεται και από παλαιότερη αλληλογραφία της οικογένειας. Το 2007, η Γκίζελα Μπέρμαν Φίσερ, η οποία χειριζόταν τις σχετικές διεκδικήσεις έως τον θάνατό της το 2014, είχε ενημερώσει τον Christie’s ότι δεν θα αντιτασσόταν στην πώληση ενός από τους Σεζάν. Είχε, όμως, διατηρήσει το δικαίωμα να αμφισβητήσει πωλήσεις άλλων οικογενειακών έργων που θεωρούσε ότι είχαν γίνει υπό εξαναγκασμό.

Μια διεκδίκηση λίγο πριν από τη μεγάλη βραδιά

Ο πίνακας αποτελεί το σημαντικότερο έργο της συλλογής των Αργεντινών συλλεκτών Κάρλος Πέδρο Μπλακιέρ και Νέλι Αριέτα ντε Μπλακιέρ. Τα 12 ιμπρεσιονιστικά και μεταϊμπρεσιονιστικά έργα της συλλογής αναμένεται να αποφέρουν περίπου 450 εκατ. δολάρια. Ο Sotheby’s έχει παράσχει εγγύηση για τον Βαν Γκογκ, χωρίς να έχει δημοσιοποιηθεί το ύψος της.

Ο οίκος δηλώνει ότι ενημερώθηκε για τη διεκδίκηση το πρωί της 12ης Νοεμβρίου, ενώ η δημοπρασία είχε ανακοινωθεί από τις αρχές Οκτωβρίου. Ο Νίκας αμφισβήτησε τη χρονική επιλογή της παρέμβασης, διευκρινίζοντας πάντως ότι ο Sotheby’s αντιμετωπίζει σοβαρά το αίτημα.

Από την πλευρά της, η οικογένεια Μπλακιέρ δηλώνει ανοιχτή σε διάλογο με τους κληρονόμους Φίσερ και στηρίζει την αναζήτηση μιας αμοιβαία αποδεκτής λύσης. Υποστηρίζει, ωστόσο, ότι τα διαθέσιμα στοιχεία δεν έχουν τεκμηριώσει πως η πώληση έγινε υπό εξαναγκασμό.